The Twenty Thousand Martyrs of Nicomedia at Christmas

At the beginning of the fourth century after Christ, when Diocletian and Maximian were emperors, the Christians of Nicomedia were numerous and under the care of Bishop Anthimus. Worthy of the piety and self-denial of those times, he labored day and night for the souls of the faithful and the catechumens. For Christ and for the Gospel, he was ready to offer his very life as a whole burnt offering. The pagan rulers saw the Christians growing stronger each day and could not bear the progress of the Church. They could not understand that the Christian faith alone could save the state and society from utter ruin. Instead of helping Christianity, they sought

to destroy it. They thought they could do this by frightening and wiping out the Church, especially in its largest and most populous centers. So they decided to carry out a general slaughter of the Christians of Nicomedia on Christmas Day. The Christians were gathered in the Church, celebrating that joyful feast which brought salvation to the world, when they learned that soldiers and a mob had surrounded them. As soon as Bishop Anthimus heard, he ordered that they receive the spotless Mysteries, the Holy Gifts, as quickly as possible.

He also summoned and baptized the catechumens, so that if the slaughter took place, they would depart this life equipped for eternal salvation. He had already sent men to learn what the attackers were doing. When they returned, they told him that armed soldiers and a mob carrying clubs surrounded them, and that the Christians had no way to escape. Though they were many, they did not consider resisting. They had no weapons, and the Church taught that Christ would reveal His unconquerable power by overcoming the killers through their victims, and that the more believers were killed, the more He would multiply the faithful. So they prepared to die. In that grave and critical hour, there shone forth

a courage unmatched even by the bravest army in the world. Those unarmed people, including elders, women, and young girls, did not flinch or think of fleeing or denying Christ. The joy of the feast still shone on every face, and Holy Communion made them stronger than all the shields and fortresses of the world. To die at the feast of the Lord’s birth seemed to them a great blessing, the finest crown of glory they could receive. The bishop spoke to strengthen them and pointed them toward the immortal crowns awaiting them. Meanwhile, the killers drew near.

Instead of rushing in to slaughter them, the attackers chose another way to kill. They shut every door and set the Church on fire so that all the Christians inside would burn. All but a few perished; among those who survived was Bishop Anthimus, preserved for further struggles. The flames rose, and thousands of Christians burned. Yet those flames also cast light on the strength and radiant glory of the Church. The souls of those who died as martyrs revealed the greatness of the life nurtured by the Christian faith, and showed how faith and the grace of God made even women, young girls, and children

stronger than the violence, weapons, tortures, and fires of Christ’s persecutors. They showed that victory would belong to the persecuted rather than the persecutors, to the victims rather than the killers, to virtue rather than the mob, and to the Church that was being slaughtered, burned, and plundered rather than to tyranny armed to the teeth. But just as a forest fire driven by a strong wind does not stop in its relentless course, the killers of Nicomedia’s Christians did not stop after that day’s fire. No quarter of the city was spared the attackers’ raids. They spied and searched here and there,

found many more Christians, and put them all to death in whatever way was quickest and cruelest, without a trial or a sentence. It was enough simply to be a Christian. Much blood was shed. The killers were moved neither by the brutality of the murders nor by the gentleness of their victims, who went like sheep to the slaughter. Nor were they moved by their courage: gentle as lambs in spirit, they were fearless as lions. Along with the many who had no standing in the world but were precious before God, senators were also killed. Though these men held high office, were wealthy, and had every means to enjoy worldly comforts,

they knew no rank higher or more glorious than to live and die as Christians. Indes, Gorgonius, and Peter were thrown into the sea and killed. Zeno and Dorotheus the Provost were put to the sword. Mardonius and Glykerius the priest were burned. Mygdonius breathed his last buried in a pit, and Theophilus the deacon died by stoning. Thus Nicomedia was emptied of Christians. Or rather, the heavenly seed of Christianity fell there in abundance and bore rich fruit: from the sacrifice of those many martyrs came other

Christians and martyrs, more numerous still. From them came endless ranks of faithful Christians, an adornment of heaven and the glory of the Church. With such soldiers, the Church broke and put to shame the swords of the Caesars, revealing the life-giving power of the Precious Cross to be unconquerable.

The devil and those who are far from God—or rather, those who set themselves against God—have always tried to harm His Church and, if they could, wipe it from the face of the earth. We have seen this clearly today in the account of the twenty thousand martyrs burned in Nicomedia.

The result was that, far from destroying the Church, they strengthened it and made it grow. Saint John Chrysostom expresses this beautifully in a passage whose translation will close today’s account of the saints.

As the golden-mouthed Saint tells us, even if countless armies attack mountains, drawing their bows and hurling their spears, they can do the mountains no harm. They only exhaust their own strength, then turn and leave. So it was with all who fought the Church. They could not shake her; they lost their own strength and departed in disgrace. As they struck, they fell apart. As they attacked the Church, they grew weak and were overcome by those who suffered. What is marvelous about the Church is not only that she prevailed, but how she prevailed. Though her people were persecuted and cut down in countless ways, she did not diminish; she grew. And those who did these things to her, she overcame

simply by suffering.

Αρχές του Τετάρτου μετά Χριστόν αιώνος και όταν αυτοκράτορες ήταν ο Διοκλητιανός και ο Μαξιμιανός, οι χριστιανοί της Νικομηδίας ήταν πολυπληθείς και υπό τον Επίσκοπο Άνθημο. Αυτός, άξιος της ευσεβείας και της αυταπαρνήσεως των καιρών εκείνων, μέρα και νύχτα κοπίαζε για τις ψυχές των πιστών και των κατηχουμένων. Ήταν δε έτοιμος, χάριν Αυτού και χάριν του Ευαγγελίου, να δώσει ολοκαύτωμα τη ζωή του. Οι ειδωλολάτρες άρχοντες, βλέποντας την καθημερινή προκοπή των χριστιανών και μη υποφέροντας την πρόοδο της Εκκλησίας, ανίκανοι δε να εννοήσουν ότι μόνο η χριστιανική πίστη θα έσωζε το κράτος και την κοινωνία από την πλήρη καταστροφή, αντί να βοηθήσουν τον χριστιανισμό,

να τον εξοντώσουν. Νόμιζαν δε ότι θα πετύχαιναν αυτό, εάν φόβιζαν και εξόντωναν τη χριστιανική εκκλησία, προπαντός στα μεγαλύτερα και πολυπληθέστερά της κέντρα. Έτσι αποφάσισαν την εορτή των Χριστουγέννων να κάνουν γενική σφαγή των στη Νικομήδεια Χριστιανών. Αυτοί ήταν μαζεμένοι στην εκκλησία και πανηγύριζαν τη χαρμόσυνη και κοσμοσωτήρια εορτή, όταν έμαθαν ότι στρατός και όχλος περικύκλωσε τη συνάθροισή τους. Ο επίσκοπος Άνθημος, μόλις πληροφορήθηκε το γεγονός, διέταξε να γίνει το γρηγορότερο η κοινωνία των αχράντων μυστηρίων.

Δε προσκάλεσε και βάπτισε τους κατηχουμένους για να απέλθουν από τη ζωή αυτή, αν πραγματοποιούνταν οι σφαγές, ασφαλή τα εφόδια της αιωνίου σωτηρίας. Έστειλε δε προηγουμένως ανθρώπους του για να του φέρουν είδηση για τις κινήσεις των εχθρών και αυτοί, όταν επέστρεψαν, του είπαν ότι ήταν περικυκλωμένοι από οπλισμένους στρατιώτες και ροπαλοφόρο λαό και ότι δεν υπήρχε τρόπος να διαφύγουν οι χριστιανοί. Αν και πολυάριθμοι, αυτοί δεν σκέφτηκαν να προβάλλουν αντίσταση. Όχι μόνο διότι δεν είχαν όπλα, αλλά και διότι η Εκκλησία δίδασκε ότι ο Χριστός θα δείξει την ακαταμάχητη δύναμή Του, νικώντας τους φονείς με τα θύματα και πολλαπλασιάζοντας τους πιστούς Του τόσο περισσότερο, όσο περισσότεροι από αυτούς θα φονεύονταν. Ετοιμάστηκαν λοιπόν να αποθάνουν. Στη σοβαρή και κρίσιμη εκείνη περίσταση έλαμψε

Έλαμψε ανδρεία, όμοια της οποίας δεν συναντάται στο γενναιότερο στρατό του κόσμου. Οι άοπλοι δηλαδή εκείνοι, μεταξύ των οποίων και γέροντες και γυναίκες και κόρες, ούτε λίγο ψήχισαν, ούτε σκέφτηκαν για φυγή και άρνηση του Χριστού. Η χαρά της εορτής έμεινε ακτινοβολώντας όλοι στα πρόσωπά τους και η Θεία Κοινωνία τους γιγάντωσε περισσότερο από όλες τις ασπίδες και τα φρούρια του κόσμου. Το να αποθάνουν κατά τη γέννηση του Κυρίου τούς φαινόταν μεγάλη ευτυχία, η ωραιότερη δόξα η οποία θα μπορούσε να στολίσει τα μέτωπά τους. Μιλούσε λοιπόν ο Επίσκοπος ενισχύοντάς τους και δείχνοντας τα αθάνατα στεφάνια τα οποία τους περίμεναν. Εν τω μεταξύ πλησίασαν οι φονείς.

Αντί να ορμήσουν σε σφαγή, προτίμησαν άλλο φονικό μέσο. Έβαλαν δηλαδή φωτιά στην εκκλησία, αφού έκλεισαν όλες τις θύρες για να καούν όλοι οι χριστιανοί που ήταν μέσα, και κάηκαν εξαιρέσει ολίγων, μεταξύ των οποίων διασώθηκε για νέους αγώνες ο επίσκοπος Άνθιμος. Οι φλόγες υψώθηκαν και τα πλήθη των χριστιανών κάηκαν κατά χιλιάδες, αλλά οι φλόγες εκείνες φώτισαν και κατέδειξαν τη δύναμη και απέδειξαν την υπέροχη λαμπρότητα της χριστιανικής εκκλησίας. Οι μαρτυρικές ψυχές των καέντων φανέρωσαν το μεγαλείο της ζωής που καλλιεργούνταν από τη χριστιανική πίστη και πως η πίστη και η χάρη του Θεού έκαμναν και τις γυναίκες και τις κόρες και τα παιδιά

ανώτερα από τη βία των διωκτών του Χριστού, τα όπλα και τα βασανιστήρια και τις πυρές. Έδειξαν ότι η νίκη έμελλε να είναι όχι των διωκτών αλλά των διωκομένων, όχι των φονέων αλλά των θυμάτων, όχι του πλήθους αλλά της αρετής, όχι της πάνοπλης τυραννίας αλλά της σφαζομένης και καιομένης και λεηλατουμένης εκκλησίας. Αλλά όπως η πυρκαγιά ενός δάσους, η οποία βοηθείται από δυνατό άνεμο, δεν γνωρίζει σταθμό στον ακατάσχετο δρόμο της, έτσι και οι φονείς των χριστιανών της Νικομηδίας δεν σταμάτησαν μετά τη φωτιά της μέρας εκείνης. Καμιά συνοικία της πόλεως τότε δεν έμεινε ξένη από την επιδρομή των εμπρηστών. Εδώ και εκεί κατασκοπεύοντας και αναζητώντας,

ανακάλυψαν πολλούς άλλους χριστιανούς και σ' αυτούς όλους έδιδαν το θάνατο με τον προχειρότερο αλλά και σκληρότερο τρόπο, χωρίς δίκη, χωρίς καταδικαστική απόφαση. Αρκούσε κανείς να ήταν χριστιανός. Χύθηκε λοιπόν άφθονο αίμα και δεν συγκινούσε τους φονείς ούτε η ωμότητα του φόνου, ούτε το ήμερο των θυμάτων, τα οποία πήγαιναν ως πρόβατα επί σφαγήν, αλλά ούτε η γενναιότητά τους, καθώς φάνηκαν αρνία κατά τη διάθεση, αλλά λέοντες κατά την αφοβία. Και μαζί με τους πολλούς και ασήμαντους, αλλά εκλεκτούς ενώπιον του Θεού, φονεύτηκαν και συγκλητικοί, οι οποίοι αν και επίσημοι, πλούσιοι και έχοντες άφθονα τα μέσα των κοσμικών απολαύσεων και ανέσεων,

αξίωμα δεν γνώριζαν ανώτερο και λαμπρότερο από το να ζήσουν και να αποθάνουν ως χριστιανοί. Έτσι, ο μεν Ίνδης και ο Γοργόνιος και ο Πέτρος θανατώθηκαν με το να τους ρίξουν στη θάλασσα. Ο Ζήνων και ο Δωρόθεος ο Πρεπόζητος φονεύτηκαν με ξίφος. Ο Μαρδόνιος και ο Γλυκέριος ο Πρεσβύτερος κάηκαν. Ο Μυγδόνιος παρέδωσε την τελευταία του πνοή καταχωμένος σε ένα βόθρο και ο Θεόφιλος ο Διάκονος πέθανε με λιθοβολισμό. Έτσι ερημώθηκε η Νικομήδεια από χριστιανούς. Ή, για να πούμε καλύτερα, υπεράφθονος και γονιμότατος έπεσε σ' αυτή ο ουράνιος σπόρος του Χριστιανισμού, διότι από τη θυσία εκείνη των πολυαρίθμων μαρτύρων προήλθαν άλλοι

πολυαριθμότεροι χριστιανοί και μάρτυρες και από αυτούς πάλι ατέλειωτες φάλαγγες πιστών χριστιανών, στόλισμα του ουρανού αλλά και καύχημα της εκκλησίας, η οποία με τέτοιους στρατιώτες συνέτριψε και κατήσχυνε τα ξίφη των Καισάρων για να δειχθεί ακαταμάχητη και ζωοποιός η δύναμη του Τιμίου Σταυρού.

Ο διάβολος και οι μακράν του Θεού, ή μάλλον κατά του Θεού άνθρωποι, ανέκαθεν προσπαθούσαν να βλάψουν και, ει δυνατόν, να εξαφανίσουν από προσώπου γης την εκκλησία του. Αυτό το είδαμε, κατά τρόπο χαρακτηριστικό σήμερα, στην περίπτωση των 20.000 μαρτύρων που κάηκαν στη Νικομήδεια.

Το αποτέλεσμα ήταν όχι μόνο να μη διαλύσουν και εκμηδενίσουν την εκκλησία, αλλά αντίθετα να τη δυναμώσουν και να την αυξήσουν. Αυτά εκφράζει κατά τρόπο αριστοτεχνικό ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος με ένα σχετικό απόσπασμα του οποίου σε μετάφραση θα κλείσουμε το σημερινό συναξάρι.

Όπως μας λέγει ο Χρυσορρήμων Άγιος, τα βουνά αν μύριοι τα προσβάλλουν στρατοί με το να τείνουν τα τόξα τους και να ρίπτουν τα δόρατά τους, εκείνα μεν σε τίποτε δεν μπορούν να τα βλάψουν, τη δική τους δε δύναμη αφού εξαντλήσουν θα σηκωθούν και θα φύγουν. Έτσι και όλοι όσοι πολέμησαν την Εκκλησία, αυτοί μεν δεν την έσεισαν, τη δική τους δε δύναμη αφού έχασαν, καταντροπιάστηκαν. Ενώ χτυπούσαν, διαλύονταν. Ενώ έβαλαν κατά της Εκκλησίας, αυτοί εξασθενούσαν και από τους πάσχοντες νικιόταν. Το θαυμαστό δε της Εκκλησίας είναι όχι ότι νίκησε αλλά και ο τρόπος με τον οποίο νίκησε. Διότι διωκόμενοι, με μύριους τρόπους κατακοπτόμενοι, όχι μόνο δεν ελαττωνόταν, αλλά και μεγάλωνε. Και αυτούς που τα επιχειρούσαν αυτά, και αυτά, αυτούς επιχειρούσαν που τα

μόνο με το να πάσχει τους κατέλυε.