The Life and Teachings of Saint Cosmas of Aetolia

Today, August 24, our Church commemorates the Holy Hieromartyr Eutyches, disciple of the Holy Apostle and Evangelist John the Theologian; the Holy Martyr Tatian; Saint George of Limni, the Confessor; the Holy New Hieromartyr Cosmas, Equal to the Apostles; and the translation of the venerable relic of Saint Dionysios, Archbishop of Aegina, on its return from the Strophades Islands to Zakynthos.

Saint Cosmas, the Hieromartyr and Equal to the Apostles, was born in 1714. He came from the village of Mega Dendro in the mountains of Trichonida, in Aetolia, a district also called Apokouro. He himself would say, “My earthly homeland, passing and vain, is in the district of Apokouro. My father, my mother, and my family were devout Orthodox Christians.” His parents, who raised him in the instruction and counsel of the Lord, were poor and worked as weavers. At first the Saint was called Konstas Dimitriou. When he was twenty, or perhaps a little older, he began studying under the hierodeacon Ananias, known as Dervisanos.

Around that time, the school at Vatopedi on the Holy Mountain was gaining a great reputation. Konstas went there with many fellow students and received an excellent education in theology, philosophy, and literature. He studied literature with Panagiotis Palamas, natural sciences with Eugenios Voulgaris, and philosophy with Nikolaos Tzartzoulis. Even while still a layman, he seemed to possess the modesty of a monk. He struggled and trained himself in every way, striving for perfection. When that renowned school fell into decline, Konstas left and went to Philotheou Monastery.

There he became a monk and eagerly took up the labors of monastic life. Later, because the monastery needed a priest, he was ordained a hieromonk at the urging and request of the fathers. From the beginning, even while he was still living in the world, he had longed to share what he had learned with his fellow Christians for their spiritual benefit.

He often said that our fellow Christians had a great need to hear the word of God. Those who had received an education, he said, had a duty to teach ordinary people, who lived with so little learning, instead of running to the mansions and courts of the powerful in search of wealth and rank. In this way they would receive a heavenly reward and unfading glory.

Although his heart burned with zeal to help so many people, he knew how great and difficult a task apostolic preaching would be. In his humility and restraint, he would not undertake it on his own without first discerning God’s will. So he opened Holy Scripture to test whether this was God’s will. And, wonder of wonders, his eyes fell at once on the words of the Apostle: “Let no one seek his own good, but the good of the other.” That is, no one should seek only his own benefit, but also the benefit of his brother. Having received this assurance, he made his purpose known to other spiritual fathers and received their blessing.

He went to Constantinople to meet his brother Chrysanthos, a teacher, who gave him some instruction in rhetoric. He also shared his intention with the devout bishops and teachers there. All agreed and encouraged him in this work for God. He obtained written permission from Seraphim, who was Patriarch at the time, and began preaching the Gospel of the Kingdom of Heaven in the churches and villages around Constantinople. From there he traveled to Nafpaktos, Vrachori, Mesolongi, and other places. He then returned to Constantinople, consulted Patriarch Sophronios, and received a fresh blessing and permission from him. After that, he preached the word of the Gospel with still greater warmth and zeal.

He traveled through nearly all the islands of the Aegean, teaching Christians to repent and to do works worthy of repentance. Around 1775 he returned to the Holy Mountain. He visited its monasteries and sketes, taught the fathers, and spent a short time reading the sacred books of the Holy Fathers. But love for the spiritual benefit of Christians burned so strongly in his heart that he could not stay any longer, as he often told the fathers. He left the Holy Mountain and began preaching in the villages beyond it, then in Thessaloniki, Veria, and nearly all of Macedonia. He went on to the regions of Himara, Acarnania, and Aetolia,

and also to Arta and Preveza. From there he sailed to Lefkada and Kefalonia. Wherever he went, great crowds of Christians gathered. They listened to the grace and sweetness of his words with compunction and reverence, and afterward they spoke with him and were spiritually edified. His teaching was as simple as that of the fishermen who became Apostles. He was calm and gentle, and seemed filled with the grace, gladness, and God-given sweetness of the Holy Spirit. God also confirmed His words with signs and miracles, just as He had confirmed the preaching of His Holy Apostles. In Kefalonia there was a poor tailor whose right hand had been withered and useless for many years.

The tailor hurried to the Saint and begged to be healed. Saint Cosmas urged him to attend his preaching with reverence, and said that God would have mercy on him. The poor man obeyed and listened to his teaching. And, wonder of wonders, the next day he found himself completely healed. Another man, who was paralyzed, heard of this marvel and asked to be carried on his bed to hear the Saint preach. A few days later he too was well, glorifying God and thanking the Saint. At the fortress of Assos lived a nobleman who had suffered from an illness of the ears and had been almost completely deaf for years. He went with reverence and faith to where the Saint was teaching, and immediately began to hear clearly.

One summer, as the Saint passed through the village of Kourouni in Kefalonia, he became thirsty and asked for water from a nearby dry well. The people told him it was empty. Still, wishing to obey, they went to the well and drew up some water, thick with mud and earth, from its depths. They brought it to him, and he took a little into his mouth and drank. From then on, that dry well miraculously poured forth clear water. It remained full in winter and summer, and its water brought healing from many illnesses. Because the crowds who came to hear him were too large for any church, he had to teach outdoors.

Wherever he stopped to teach, he had a custom:

He would ask the people to make a large wooden cross and set it up there. Then they would place his stool against the wood of the cross. Kurt Pasha, it is said, had made the stool for him like a little throne. Saint Cosmas would climb onto it and teach. Afterward he took the stool with him, but the cross remained as a lasting reminder of his preaching. God worked many miracles where these crosses stood. In the middle of the marketplace at Argostoli in Kefalonia, where the Saint had set up such a cross, a wonderful and abundant spring of water appeared. From Kefalonia he sailed to Zakynthos and then to Corfu, where all the people and the ruler welcomed him.

He then crossed to Saranda in Albania. There he taught Christians whose faith and Christian way of life were in danger of being lost through widespread ignorance, killings, thefts, and countless other wrongs. Saint Cosmas sowed the seed of the divine Word in their hardened hearts, and, with the help of divine grace, it bore abundant fruit. He gentled those who were violent, calmed robbers, made the hardhearted merciful and the irreverent devout. He taught those who knew little about the faith and led them to attend the sacred services. In short, he brought sinners to deep repentance and a changed life.

People said that a new Apostle had appeared in their own time. Everywhere he went, he founded schools where children could learn the sacred writings free of charge, grow firm in faith and devotion, and be guided toward a virtuous life. He persuaded wealthy people to buy more than four thousand bronze baptismal fonts and dedicate them to churches in their memory, so that Christian children could be baptized according to the rite of the Mystery. He also persuaded those with means to buy books of the Fathers and Christian teaching, prayer ropes, small crosses, head coverings, and combs. He gave the books to those who wanted to learn, and the headscarves

—more than forty thousand of them—to women so they could cover their heads. He gave the combs to men who promised to let their beards grow and live virtuous Christian lives. He distributed the prayer ropes and small crosses among the crowds and asked the people to pray for those who had paid for them. Forty or fifty priests traveled with the Saint. When he arrived somewhere, he first told the Christians to make their confession, fast, and keep vigil. He then instructed the priests to celebrate Holy Unction, and all the Christians were anointed. Finally, he taught them. Through Saint Cosmas, His servant and Equal to the Apostles, God worked miracles in Albania as He had elsewhere. The leading aghas of Filiates,

drawn by the Saint’s great reputation, went to see him and hear his teaching. Because it was summer, they slept outside in the open country. Around midnight they saw an exceedingly bright, heavenly light, like a cloud, covering the place where the Saint was staying. They later told the Christians what they had seen. Elsewhere in Albania, a Turkish official took a cross the Saint had left after teaching and used it to prop up a bed in his field. The moment he pulled up the cross, the ground seemed to shake violently. Unable to stand, the official fell and rolled on the ground for a long time, foaming at the mouth and grinding his teeth like a man possessed by a demon. When he finally recovered, he understood that this was God’s anger

at his foolishness in removing the cross. He went back at once, put the Precious Cross where it had stood before, and returned every day to venerate it with deep reverence. Later, when the Saint passed that way again, the man ran to him, bowed before him, told everyone about the miracle, and humbly asked forgiveness. The Saint reproved women who adorned themselves to attract attention. Through his teaching he persuaded them to put away such ornaments and live modestly. He also taught Christians not to trade or do other work on Sundays, but to come eagerly to church to hear the sacred services and the words of God.

Those who ignored this counsel, however, were punished by God in various ways. One merchant defied it and dared to trade on a Sunday, and his hand became paralyzed. He hurried to the Saint, asked for and received forgiveness, and a few days later his hand was healed. God worked many other miracles through the Saint, which we pass over for the sake of brevity. In his teaching, Saint Cosmas often said openly that Christ Himself had called him to preach the Gospel and that he would shed his blood for love of Him. His prophecy came to pass in this way. This apostolic teacher never spoke against the Jews, whether in Thessaloniki,

Kastoria, Ioannina, or any other place where Jews lived. He taught Christians to live as Christians, cultivate virtues in Christ, hold fast above all to the truth, and trust the rulers God had given them. Albanians who gathered outdoors to hear him teach heard him say these things and regarded him as a man of God. Kurt Pasha heard of his good reputation and ordered him to come. He liked Saint Cosmas’s words so much that he had that little throne made for him and covered it with velvet, so the Saint could stand on it and teach the crowd from above. But the Jews could not bear to see the faith and the Gospel of Christ being preached,

Jews living in Ioannina told the Pasha that Saint Cosmas had been sent by the Russians to persuade the Greeks under Ottoman rule to flee to Russia. Divine Providence protected him from that dangerous slander, though it cost the Christians a considerable sum of money. After this, Saint Cosmas began to denounce what he called the malice and unyielding hatred of the Jews toward Christians. When the accusation was clearly shown to be false, he returned to Ioannina. First, he persuaded the Christians to move the public market from Sunday to Saturday, causing the Jews great financial loss. Then he openly declared them enemies of the Christians.

Third, the Saint wanted Christians to give up wearing long tassels on their heads and other such things that they bought from Jews. He taught that these things were unclean, were not fitting for Christians, and should not be bought at all. Unable to bear seeing and hearing the Saint rebuke them any longer, the Jews went to Kurt Pasha and gave him a great deal of money to have him killed. This is how it happened. Wherever the Saint went to teach, he first sought permission from the local bishop. He would also send Christians to obtain permission from the civil authorities, and then he preached without hindrance.

He went to a village in Albania called Kalikontasi and received the proper permission from the local bishop. Learning that Kurt Pasha ruled the area from Berat, twelve hours away, and that the Pasha’s hodja lived nearby, he went in person to seek permission from him. He took four monks and a priest to serve as interpreter. But the hodja pretended that he had written orders from Kurt Pasha authorizing him to send the Saint to the Pasha so they could speak together.

He then ordered his men to keep the Saint in his courtyard until he could send him to the Pasha. At that moment the blessed teacher understood that they intended to kill him. He glorified and thanked Christ the Master, who had counted him worthy to finish the course of his apostolic preaching through martyrdom. All that night he praised the Lord. He showed no sorrow at the thought of losing his life; his face was joyful, as though he were going to a celebration. At daybreak, seven Muslim executioners put him on a horse, supposedly to take him to Kurt Pasha. After about two hours they brought him to a great river, took him down from the horse, and told him they had orders from the Pasha to kill him. The Saint received the sentence with joy. He knelt and thanked and glorified God, because he was giving his life for love of Him,

as he had always desired. Then he stood up, blessed the four directions of the earth with the sign of the Cross, and prayed for all Christians who kept his instructions. The executioners seated him beside a tree and tried to tie his hands, but the Saint would not let them. He told them he would not resist and held his hands crossed as though they were bound. Then he rested his holy head against the tree. They put a rope around his neck, and as soon as they tightened it, his blessed soul ascended to heaven. Thus the thrice-blessed Cosmas, a beautiful adornment of the world, was counted worthy to receive two crowns from the Lord: one as Equal to the Apostles and one as a priest-martyr.

This was in 1779, when he was sixty-five years old. The executioners dragged his holy body away, tied a large stone around its neck, and threw it into the river. Three days later, a devout priest named Papamarkos, who served at the monastery of the Entry of the Theotokos into the Temple near Kalikontasi, got into a boat. He made the sign of the Cross and went along the river searching. Before long, O wonder, he saw the Saint’s holy body floating on the water, upright as though he were alive. He hurried over, embraced it, and lifted it out. He carried it to the monastery and buried it reverently behind the sanctuary. After the Saint’s death, Kurt Pasha

deeply regretted having killed such an innocent and peaceful man for a passing gain. He sent word to his hodja to let the Saint’s monks go and live at the monastery of the Theotokos mentioned earlier. They went there and found his holy body buried. To learn more fully how he had been martyred, they exhumed it with other priests and Christians.

Although his body had spent three days in the river, it had no foul smell. Instead, it was fragrant throughout, and he appeared to be asleep. They kissed his relics with reverence and buried them again. At that moment, a woman afflicted by a demon happened to be there. When she saw them open the Saint’s grave, the demon shook her violently; a little while later she was completely healed and glorified the Saint.

One of the Muslims who had killed the Saint took his outer clerical hat. When he returned to the hodja, he put it on his own head and mocked the Saint. Immediately he became possessed by a demon and ran about shouting that he had killed the ascetic. When the Pasha heard this, he ordered the man put in chains, and there he met a wretched end. After his last sermon in Kalikontasi, the Saint had left a cross planted in the ground, as was his custom. After his death, the Christians saw a heavenly light shining above that cross every night. When the Pasha granted his disciples full freedom, they exhumed the Saint’s relics. Some took portions of them and went to various places.

Many sick people were healed through those holy relics. Two of the Saint’s disciples went to Naxos to tell his brother Chrysanthos, a priest and teacher who headed a school there, about his martyrdom. They happened to have with them a few hairs from the Saint’s beard. A woman suffering from a severe, life-threatening illness reverently took one of these hairs. O wonder, she felt an extraordinary strength within her and soon recovered completely. Many women who could not have children also took earth from the Saint’s grave with reverence and faith over a period of forty days,

and, by the grace of Christ and through the intercessions of Saint Cosmas, Equal to the Apostles and priest-martyr, they were blessed with children.

Let us close today’s account of the life of Saint Cosmas of Aetolia with a passage from one of his teachings on raising children in the Christian faith. The Saint advises parents: “Keep an icon of Christ, of the Most Holy Theotokos (All-Holy), and of the Forerunner. Keep an icon of your child’s patron saint too. When your child wakes and asks you for bread, take the bread and set it before the icon of Christ. Then say, ‘My child, I have no bread, but Christ does. Get up and make the sign of the Cross. Let us ask your saint to pray to Christ to give you the bread.’ The child is moved by the desire for bread, and the first thing he sees on waking is his saint.

“When the devil sees that the child places his hope in Christ and his saint, he burns with rage and flees. So teach your children this from an early age, that they may grow accustomed to the good path. If you want your child to live, I will tell you what to do: make an outfit for your child, and another for a poor child. For the sake of that poor child, God will grant your child life. Love poor children even more than your own. But if you see to it that your child eats and drinks well and has fine clothes, while you give no thought to that poor child, tomorrow you may find your own child dead, and your heart will burn with grief. Meanwhile, you see that poor child, barefoot, without proper clothes, hungry

“and neglected, growing strong and plump, while your own child wastes away. And on the feast day of your child’s patron saint, if you want to offer a feast and celebrate the saint, I will tell you how. A feast offering can be godly, or it can be devilish. Here is a godly offering: suppose you have three grosia to spend on a sheep. Give one grosi to your priest to celebrate Liturgies for you. With the second, buy candles, incense, and oil, and take them to the Church to be offered before the saint. Give the third away with your own hand as alms, secretly, so that no one knows. That is a godly feast offering. Read the account of the saint’s life aloud for your child to hear

“and say, ‘Do you hear, my child, what your saint did? You should do the same.’ Hearing of such wonders, the child longs to be like the saint and says, ‘Oh, when will I become like my saint?’ A devilish feast offering is to buy a sheep, cook it, and invite your friends and relatives to eat, drink, get drunk, and vomit like dogs. That is a devilish feast offering. We hope to be saved in the name of our Christ, not in the name of a sheep, as the impious and unbelieving do today. Which do you prefer, my good people: the godly offering or the devilish one? If you want the godly one, do as I have told you. Cut down a tree, and its branches soon wither.

“Water its roots, and its branches stay fresh. Parents, you are like that tree. When you, the father and mother, the roots of your children, are nourished by fasting, prayer, almsgiving, and good works, God protects your children. When you parents wither through your sins, God lets your children die and puts you in Hell with them. Suppose an apple tree bears sour apples. What should we blame, the tree or the apples? The tree. So, parents, do good yourselves, for you are the apple tree, and then the apples will be sweet.”

Σήμερα, 24 του μηνός Αυγούστου, η Εκκλησία μας επιτελεί τη μνήμη του Αγίου Ιερομάρτυρος Ευτυχούς, μαθητού του Αγίου Αποστόλου και Ευαγγελιστού Ιωάννου του Θεολόγου, του Αγίου Μάρτυρος Τατίωνος, του Οσίου και Ομολογητού Γεωργίου του Λιμνιώτου, του Αγίου Νέου Ιερομάρτυρος Κοσμά του Ισαποστόλου, της Ανακομιδής του Σεπτού Λειψάνου του Αγίου Διονυσίου Αρχιεπισκόπου Αιγίνης και της Επανόδου του από τα νησιά Στροφάδες εις την Ζάκυνθον.

Ο Άγιος Ιερομάρτυς και Ισαπόστολος Κοσμάς γεννήθηκε το 1714. Πατρίδα του είναι το χωριό Μέγα Δένδρο της ορεινής Τριχωνίδος της Αιτωλίας, η περιφέρεια δε αυτή λεγόταν και Απόκουρο. «Η πατρίδα μου», έλεγε ο ίδιος, «η ψεύτικη και γήινη και μάταιη, είναι από την επαρχίαν Απόκουρο. Ο πατέρας μου, η μητέρα μου, το γένος μου, ευσεβείς, ορθόδοξοι χριστιανοί». Οι γονείς του, από τους οποίους ανατράφηκε εν παιδεία και νουθεσία Κυρίου, ήταν οι πυρώτες και οι τέχνητους οι υφαντικοί. Ο Άγιος λεγόταν στην αρχή Κόνστας Δημητρίου. Όταν ήταν είκοσι χρονών, ίσως και περισσότερο, άρχισε να διδάσκεται τα γράμματα από τον ιεροδιάκονο Ανανία, τον καλούμενο Δερβισάνο.

Κατά τους χρόνους εκείνους άρχισε με φήμη μεγάλη και το σχολείο του Βατοπεδίου στο Άγιον Όρος. Πήγε εκεί με πολλούς άλλους συμμαθητές του. Εκεί ο Κόνστας εξοπλίστηκε άριστα θεολογικά, φιλοσοφικά και φιλολογικά. Παρακολούθησε μαθήματα φιλολογίας από τον Παναγιώτη Παλαμά, φυσικών επιστημών από τον Ευγένιο Βούλγαρη και φιλοσοφίας από τον Νικόλαο Τζαρτζούλη. Απόκτησε έτσι ευρύτατη μόρφωση. Ενώ ήταν ακόμη λαϊκός, φαινόταν να είναι στολισμένος με τη σεμνότητα του μοναχικού σχήματος και με κάθε τρόπο αγωνιζόταν και ασκούσε τον εαυτό του μέχρι την τελειότητα. Όταν δε η περίφημη εκείνη σχολή ερημώθηκε, ο καλός Κόνστας αναχώρησε από εκεί και πήγε στην Ιερά Μονή του Φιλοθέου.

Εκεί έγινε μοναχός και προχώρησε στους κόπους της μοναχικής ζωής με πολλή προθυμία. Μετά, καθώς η μονή είχε ανάγκη από εφημέριο, με προτροπή και παράκληση των πατέρων χειροτονήθηκε ιερομόναχος. Είχε δε πολύ πόθο στην καρδιά του από την αρχή, ενώ ήταν ακόμη κοσμικός, να ωφελήσει και τους αδελφούς του χριστιανούς από εκείνα που έμαθε.

Πολλές φορές έλεγε πως οι αδελφοί μας χριστιανοί έχουν μεγάλη ανάγκη από λόγο Θεού και ότι έχουν υποχρέωση εκείνοι οι οποίοι σπουδάζουν να μην τρέχουν σε αρχοντικά και αυλές μεγάλων για να αποκτήσουν πλούτο και αξιώματα, αλλά να διδάσκουν περισσότερο τον κοινό λαό που ζει με μεγάλη απαιδευσιά και βαρβαρότητα, για να αποκτήσουν μισθό ουράνιο και δόξα αμάραντη.

Μολονότι είχε τόσο πόθο και πολύς ζήλος άναβε στην ιερή του καρδιά για την ωφέλεια των πολλών, όμως και πάλι, συλλογιζόμενος πόσο μεγάλο και δύσκολο είναι το εγχείρημα του αποστολικού κηρύγματος, ως ταπεινόφρων και μέτριος δεν τόλμησε από μόνος του να το επιχειρήσει χωρίς να δει ποιο ήταν το θέλημα του Θεού. Έτσι, θέλοντας να δοκιμάσει αν είναι αυτό θέλημα Θεού, άνοιξε τη Θεία Γραφή και, ω του θαύματος, βρέθηκε αμέσως μπροστά στο λόγο του Αποστόλου που λέγει: «Μηδείς το εαυτού ζητείτω, αλλά το του ετέρου έκαστος». Δηλαδή, ας μη ζητεί κάποιος μόνο το συμφέρον το δικό του, αλλά και το συμφέρον του αδελφού του. Αφού πήρε την πληροφορία αυτή και φανέρωσε το σκοπό του αυτό και σε άλλους πνευματικούς πατέρες και πήρε συγχώρηση από αυτούς,

Πήγε στην Κωνσταντινούπολη για να ανταμώσει τον αδελφό του, τον διδάσκαλο Χρύσανθο, ο οποίος και τον δίδαξε λίγο τη ρητορική τέχνη. Αφού φανέρωσε και στους εκεί ευλαβέστερους αρχιερείς και διδασκάλους τον λογισμό που είχε και τους βρήκε όλους σύμφωνους να τον παρακινούν στο θείο αυτό έργο, πήρε έγγραφη άδεια από τον τότε πατριαρχεύοντα Σεραφείμ και έτσι άρχισε να κηρύττει το Ευαγγέλιο της Βασιλείας των Ουρανών πρώτα στις εκκλησίες και τα χωριά της Κωνσταντινουπόλεως. Από εκεί πήγε στη Ναύπακτο, το Βραχώρι, το Μεσολόγγι και σε άλλους τόπους και ανέβηκε πάλι στην Κωνσταντινούπολη και, αφού συμβουλεύτηκε τον τότε Πατριάρχη Σοφρόνιο και έλαβε από αυτόν νέα άδεια και ευλογία, άρχισε να κηρύττει πάλι το λόγο του Ευαγγελίου με περισσότερη θερμότητα και ζήλο.

Περιόδευσε σχεδόν σε όλα τα νησιά του Αιγαίου και δίδαξε τους χριστιανούς να μετανοούν και να κάνουν έργα άξια της μετανοίας. Από εκεί γύρισε στο Άγιον Όρος κατά το 1775 και, αφού πήγε στα διάφορα μοναστήρια και τις σκήτες και δίδαξε τους πατέρες, έμεινε λίγο καιρό διαβάζοντας τα Θεία Βιβλία των Αγίων Πατέρων. Μη μπορώντας δε να υποφέρει περισσότερο από την αγάπη που άναβε στην καρδιά του για την ωφέλεια των χριστιανών, καθώς πολλές φορές ο ίδιος το έλεγε σε πολλούς πατέρες, αναχώρησε από το Άγιον Όρος και, αρχίζοντας από τα έξω του όρους χωριά, πήγε κηρύττοντας στη Θεσσαλονίκη, στη Βέροια και σε όλη σχεδόν τη Μακεδονία. Προχώρησε και στα μέρη της Χιμάρας, Ακαρνανίας, Αιτωλίας,

και αυτή την Άρτα και την Πρέβεζα. Από εκεί δε έπλευσε στη Λευκάδα και την Κεφαλονιά. Και όπου πήγαινε γινόταν μεγάλη σύναξη των χριστιανών και άκουγαν με κατάνυξη και ευλάβεια τη χάρη και τη γλυκύτητα των λόγων του, και ακολουθούσε διάλογος και ωφέλεια ψυχική. Ήταν δε η διδαχή του απλούστατη σαν εκείνη των ψαράδων. Ήταν γαλήνιος και ήσυχος και φαινόταν γεμάτος από τη χάρη, την ιλαρότητα και την ένθεη γλυκύτητα του Αγίου Πνεύματος. Αλλά και ο Θεός βεβαίωνε τα λόγια Του με τα σημεία και τα θαύματα που ακολουθούσαν, καθώς και τότε με τέτοια θαύματα βεβαίωνε και το κήρυγμα των Ιερών Αποστόλων Του. Στην Κεφαλονιά ήταν ένας πτωχός ράπτης, ο οποίος είχε από πολλά χρόνια το δεξί του χέρι ξερό και ανενέργητο.

Αυτός λοιπόν έτρεξε στον Άγιο και τον παρακαλούσε να τον γιατρεύσει. Εκείνος τον παρακίνησε να πάει με ευλάβεια στο κήρυγμά του και ο Θεός θα τον σπλαχνιζόταν. Υπάκουσε ο φτωχός και, αφού άκουσε τη διδαχή του, ω του θαύματος, την άλλη μέρα βρέθηκε τελείως γιατρεμένος. Άλλος πάλι παράλυτος, ακούοντας αυτό το παράδοξο, είπε να τον πάνε με το κρεβάτι του στο κήρυγμα του Αγίου και μετά από λίγες μέρες έγινε κι αυτός υγιής, δοξάζοντας τον Θεό και ευχαριστώντας τον Άγιο. Στο κάστρο της Άσου ήταν ένας ευγενής ο οποίος είχε αρρώστια στα αυτιά και από πολλά χρόνια ήταν σχεδόν εντελώς χαμένη η ακοή του. Πήγε με ευλάβεια και πίστη εκεί που δίδασκε ο Άγιος και αμέσως άρχισε να ακούει καθαρά.

Στο χωριό Κουρουνή της Κεφαλονιάς, περνώντας ο Άγιος καλοκαίρι, δίψασε και ζήτησε να του δώσουν νερό από το ξηροπήγαδο που ήταν εκεί κοντά. Οι άνθρωποι του είπαν ότι ήταν άδειο, όμως για να κάνουν υπακοή πήγαν και έβγαλαν από το βάθος του πηγαδιού νερό γεμάτο λάσπη και χώμα και του το έφεραν. Βάζοντάς το στο στόμα του, ήπιε λίγο και από τότε ανάβλυζε παράδοξα το ξηροπήγαδο εκείνο νερό καθαρό και ήταν πάντα γεμάτο χειμώνα καλοκαίρι και ιαματικό πολλών ασθενειών. Επειδή το πλήθος του λαού που τον άκουγε ήταν μεγάλο και δεν τους χωρούσε καμιά εκκλησία, αναγκαστικά έκανε τη διδαχή του σε ανοιχτό χώρο.

Συνήθιζε όπου ήταν να σταθεί να διδάξει,

έλεγε και έκαμναν ένα μεγάλο ξύλινο σταυρό και τον έστηναν εκεί. Έπειτα, ακουμπώντας πάνω στο ξύλο του σταυρού το σκαμνί, το οποίο, καθώς λέγουν, του το έκανε σαν θρονί ο Κουρτ Πασάς, ανέβαινε εκεί και δίδασκε. Μετά δε τη διδαχή, το μεν σκαμνί το έπαιρνε μαζί του όπου κι αν πήγαινε, ο δε σταυρός έμενε εκεί για να θυμίζει πάντοτε το κήρυγμά του. Στους τόπους δε που ήταν στημένοι οι σταυροί, ο Θεός ενεργούσε πολλά θαύματα. Έτσι, στο μέσο του παζαριού του Αργοστολίου της Κεφαλονιάς, όπου ο Άγιος είχε στήσει ένα τέτοιο σταυρό, ανάβλυσε νερό θαυμάσιο και άφθονο. Από την Κεφαλονιά ο Άγιος έπλευσε στη Ζάκυνθο και μετά στην Κέρκυρα, όπου τον υποδέχθηκαν ο λαός όλος και ο ηγεμόνας.

Μετά πέρασε απέναντι στους Αγίους Σαράντα της Αλβανίας. Εκεί δίδασκε τους χριστιανούς, όπου κινδύνευε να χαθεί τελείως η ευσέβεια και η χριστιανική ζωή για την πολλή αμάθεια και τους πολλούς φόνους και κλεψιές και άλλες μύριες παρανομίες. Σε αυτών των χριστιανών τις χερσωμένες και εξαγριωμένες καρδιές έσπειρε το σπόρο του Θείου Λόγου ο Ιερός Κοσμάς και έκανε, με τη συνέργεια της Θείας Χάρης, πολλούς και μεγάλους καρπούς, διότι τους άγριους ημέρωσε, τους ληστές καταπράυνε, τους άσπλαχνους και ανελεήμονες έκανε ελεήμονες, τους ανευλαβείς ευλαβείς, τους αμαθείς και αγροίκους στα θεία μαθήτευσε και τους έκανε να συντρέχουν στις ιερές ακολουθίες, και γενικώς όλους τους αμαρτωλούς τους έφερε σε μεγάλη μετάνοια και διόρθωση.

Ώστε έλεγαν όλοι ότι στους καιρούς τους φάνηκε ένας νέος Απόστολος. Παντού δε από όπου πέρασε ίδρυσε σχολεία για να φοιτούν σε αυτά τα παιδιά και να μαθαίνουν δωρεάν τα ιερά γράμματα και έτσι να εδραιώνονται στην πίστη και την ευσέβεια και να καθοδηγούνται στην ενάρετη ζωή. Έπεισε δε τους πλούσιους και αγόρασαν πάνω από τέσσερις χιλιάδες χάλκινες κολυμβήθρες και τις αφιέρωσαν στις εκκλησίες σε μνημόσυνό τους για να βαπτίζονται κατά τον τύπο του μυστηρίου τα παιδιά των χριστιανών. Παρόμοια έπεισε εκείνους που είχαν τα μέσα και αγόρασαν βιβλία πατερικά και με χριστιανικές διδασκαλίες, κομποσκοίνια, μικρούς σταυρούς, καλύμματα της κεφαλής και κτένια, από τα οποία τα μεν βιβλία μοίρασε σε εκείνους που επιθυμούσαν τη μάθηση, τις δε μαντήλες

πάνω από σαράντα χιλιάδες στις γυναίκες για να σκεπάζουν την κεφαλή τους και τα κτένια σε εκείνους που υπόσχονταν να αφήσουν τα γένια και να ζουν ζωή ενάρετη και χριστιανική. Τα δε κομποσκοίνια και τους μικρούς σταυρούς μοίραζε στον πολύ λαό για να συγχωρούν εκείνους που τα αγόρασαν. Είχε δε ο Άγιος μαζί του σαράντα με πενήντα ιερείς, οι οποίοι τον ακολουθούσαν, και όταν έφτανε σε κάποιο τόπο παράγγελλε πρώτα στους χριστιανούς να εξομολογηθούν, να νηστέψουν και να κάνουν αγρυπνία. Παράγγελλε στους ιερείς και έκαναν το Άγιο Ευχέλαιο και χρίονταν όλοι οι χριστιανοί, στο τέλος δε έκαμνε διδασκαλία. Ενέργησε δε ο Θεός διά του Αγίου Του αυτού Ισαποστόλου Κοσμά θαύματα και εκεί στην Αλβανία καθώς και σε άλλους τόπους. Οι πρώτοι αγάδες των Φιλιατών

υποκινούμενοι από τη μεγάλη φήμη του Αγίου, πήγαν να τον δουν και να ακούσουν τη διδασκαλία του. Επειδή ήταν καλοκαίρι, κοιμήθηκαν έξω στον κάμπο. Κατά το μεσονύκτιο είδαν φως λαμπρότατο, ουράνιο, σαν νέφος, το οποίο σκέπασε τον τόπο εκείνο όπου καθόταν ο Άγιος, σημείο το οποίο διηγήθηκαν στους χριστιανούς. Κάποιος Τούρκος άρχοντας στην Αλβανία πήρε το σταυρό που είχε αφήσει ο Άγιος μετά τη διδαχή του για να υποστυλώσει το κρεβάτι που είχε στο χωράφι του. Αλλά αμέσως καθώς έβγαλε το σταυρό έγινε σαν φοβερός σεισμός και ο εξουσιαστής, μη μπορώντας να σταθεί στα πόδια του, έπεσε κάτω και κυλιόταν ώρα πολύ αφρίζοντας και τρίζοντας τα δόντια του σαν δαιμονισμένος. Μετά από πολλή ώρα, αφού συνήλθε, κατάλαβε ότι αυτό ήταν οργή Θεού

για την αφροσύνη του να βγάλει το σταυρό. Αμέσως τότε πήγε μόνος του και έβαλε και πάλι τον Τίμιο Σταυρό στον τόπο που βρισκόταν προηγουμένως και κάθε μέρα πήγαινε και τον ασπαζόταν με βαθιά ευλάβεια. Όταν δε αργότερα ο Άγιος πέρασε και πάλι από κει, έτρεξε αυτός ο Τούρκος και τον προσκύνησε, διηγούμενος δε το θαύμα παρουσία όλων, ζητούσε ταπεινά συγχώρηση. Ο Άγιος έλεγχε τις γυναίκες εκείνες που φορούν στολίδια και επιτηδεύονται και επιδεικνύονται, συγχρόνως δε τις κατέπεισε με τις διδασκαλίες του να τα απορρίψουν και να σωφρονούν. Ακόμη δίδασκε και τους χριστιανούς ο Άγιος να μην εμπορεύονται την Κυριακή ούτε άλλες εργασίες να κάνουν, αλλά να προσέρχονται με προθυμία στις εκκλησίες για να ακούν τις ιερές ακολουθίες και τους θείους λόγους.

Όσοι όμως παράκουσαν τη συμβουλή αυτή του Αγίου, τιμωρήθηκαν από το Θεό με διάφορες τιμωρίες. Έτσι κάποιου πραγματευτή, που παράκουσε και τόλμησε να εμπορευθεί Κυριακή, έμεινε παράλυτο το χέρι. Αφού δε έσπευσε προς τον Άγιο και ζήτησε και έλαβε συγχώρηση, μετά από λίγες μέρες το χέρι του θεραπεύτηκε. Πολλά άλλα ενήργησε ο Θεός διά του Αγίου, τα οποία για συντομία αφήνουμε. Επειδή δε αυτός έλεγε πολλές φορές φανερά στη διδαχή του ότι προσκλήθηκε στο κήρυγμα του Ευαγγελίου από Αυτόν τον ίδιο το Χριστό και για την αγάπη Του έμελλε να χύσει το αίμα του, η πρόρρησή του αυτή πραγματοποιήθηκε ως εξής. Ο Αποστολικός αυτός διδάσκαλος ποτέ δεν άνοιξε το στόμα του να πει λόγο κατά των Εβραίων ούτε στη Θεσσαλονίκη, ούτε

στην Καστοριά, ούτε στα Ιωάννινα, ούτε σε κάποιον άλλον τόπο όπου ήταν Εβραίοι, μόνο δε στους χριστιανούς δίδασκε να πολιτεύονται ως χριστιανοί, να καλλιεργούν τις κατά Χριστόν αρετές, να φυλάττουν προπαντός την αλήθεια και να έχουν εμπιστοσύνη προς τους εξουσιαστές που τους έδωσε ο Θεός. Και οι Αλβανοί που παρακολουθούσαν τις διδαχές του έξω στον ανοιχτό χώρο όπου δίδασκε, τον άκουγαν να λέγει αυτά και τον θεωρούσαν άνθρωπο του Θεού. Ο δε Κουρτ Πασάς, ακούοντας την καλή του φήμη, πρόσταξε και πήγε σ' αυτόν και τόσο του άρεσε η ομιλία του, ώστε του έκανε το θρονί εκείνο και το έντυσε με βελούδο για να ανεβαίνει σ' αυτό και να διδάσκει από ψηλά τον κόσμο. Αλλά οι Εβραίοι, μη υποφέροντας να κηρύττεται η πίστη και το Ευαγγέλιο του Χριστού,

Εβραίοι που κατοικούσαν στα Ιωάννινα είπαν στον Πασά ότι ο ιερός αυτός Κοσμάς ήταν απεσταλμένος από τους Ρώσους για να πείσει τους υπόδουλους Έλληνες να φεύγουν στη Ρωσία. Αλλά αυτόν μεν η Θεία Πρόνοια τον φύλαξε από την επικίνδυνη εκείνη συκοφαντία, προξενήθηκε όμως αρκετή ζημιά χρημάτων στους χριστιανούς. Από αυτό ο Ιερός Κοσμάς άρχισε να στηλιτεύει την πονηρία και το αδιάλλακτο μίσος που έχουν κατά των χριστιανών οι Εβραίοι και επειδή φανερά αποδείχθηκε ότι ήταν σαφής συκοφαντία εκείνη η κατηγορία, πήγε πάλι στα Ιωάννινα και πρώτα έπεισε τους χριστιανούς να αλλάξουν το κοινό παζάρι από την Κυριακή στο Σάββατο, το οποίο προξένησε στους Εβραίους μεγάλη ζημιά, κατόπιν κήρυξε αυτούς φανερούς εχθρούς των χριστιανών.

Τρίτον, θέλοντας ο Άγιος να αφήσουν οι χριστιανοί τη συνήθεια να φέρουν στην κεφαλή τους τις μακριές φούντες και άλλα τέτοια, τα οποία αγόραζαν από τους Εβραίους, τους δίδασκε πως είναι ακάθαρτα, ότι για τους χριστιανούς δεν αρμόζουν και να μην τα αγοράζουν καθόλου. Λοιπόν, μη υποφέροντας πλέον οι Εβραίοι να βλέπουν και να ακούν τον Άγιο να τους ελέγχει, πήγαν στον Κουρτ Πασά και του έδωσαν πολλά χρήματα για να τον θανατώσει, το οποίο και έγινε ως ακολούθως. Ο Άγιος είχε συνήθεια όπου πήγαινε να διδάξει να παίρνει πρώτα την άδεια από τον αρχιερέα του τόπου, ομοίως να στέλνει ανθρώπους χριστιανούς να παίρνουν την ίδια άδεια και από τους πολιτικούς εξουσιαστές και έτσι κήρυττε ανεμπόδιστα.

Πήγε σε ένα χωριό της Αλβανίας, λεγόμενο Καλικόνταση, πήρε την πρέπουσα άδεια από τον αρχιερέα του τόπου. Μαθαίνοντας δε ότι τους τόπους εκείνους εξουσίαζε ο Κουρτ Πασάς, ο οποίος καθόταν στο Μπεράτι δώδεκα ώρες μακριά, και ότι ο χότζας του έμενε εκεί κοντά, πήγε ο ίδιος να πάρει από αυτόν την άδεια, παίρνοντας μαζί του τέσσερις μοναχούς και ένα ιερέα για διερμηνέα. Ο χότζας όμως υποκρίθηκε ότι είχε έγγραφη διαταγή από τον Κουρτ Πασά, ο οποίος τον εξουσίαζε να στείλει τον Άγιο σε αυτόν για να συνομιλήσουν μεταξύ τους.

Τότε πρόσταξε τους ανθρώπους του να μην αφήσουν τον Άγιο να βγει από την αυλή του, μέχρι που να τον έστελνε στον Πασά. Τότε κατάλαβε ο ευλογημένος διδάσκαλος πως έχουν να τον θανατώσουν. Δόξασε και ευχαρίστησε τον Δεσπότη Χριστό, που τον αξίωσε να τελειώσει τον δρόμο του Αποστολικού Κηρύγματος με μαρτύριο. Όλη εκείνη τη νύχτα δοξολογούσε τον Κύριο, χωρίς να δείξει καθόλου κανένα σημάδι λύπης για τη στέρηση της ζωής του, αλλά αντίθετα φαινόμενος χαρούμενος στο πρόσωπο, σαν να πήγαινε σε χαρές και ξεφαντώματα. Αφού δε ξημέρωσε, τον πήραν επτά δήμιοι Αγαρηνοί, τον έβαλαν πάνω σε ένα άλογο, δήθεν για να τον πάνε στον Κουρτ Πασά. Αφού προχώρησαν δυο ώρες περίπου, τον πήγαν εκεί που έτρεχε ένας μεγάλος ποταμός και, αφού τον κατέβασαν, του φανέρωσαν την προσταγή που είχαν από τον Πασά να τον θανατώσουν. Ο Άγιος άκουσε με χαρά την απόφαση και, αφού έκλινε τα γόνατα, ευχαρίστησε και δόξασε το Θεό διότι για την αγάπη του θυσίαζε τη ζωή του,

καθώς πάντοτε το επιθυμούσε. Έπειτα σηκώθηκε, ευλόγησε σταυροειδώς τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα και ευχήθηκε όλους τους χριστιανούς που φυλάγουν τις παραγγελίες του. Οι δήμιοι τον κάθισαν κοντά σε ένα δέντρο και θέλησαν να του δέσουν τα χέρια, αλλά ο Άγιος δεν τους άφησε, λέγοντάς τους ότι δεν αντιστέκεται αλλά κρατεί σταυρωμένα τα χέρια του σαν να του τα είχαν δέσει. Έπειτα ακούμπησε την ιερή του κεφαλή στο δέντρο και έτσι τον έδεσαν από το λαιμό με ένα σχοινί και αμέσως μόλις το έσφιξαν, το θείο του πνεύμα ανέβηκε στα ουράνια και έτσι αξιώθηκε ο τρισμακάριστος Κοσμάς, ο ευκοσμότατος κόσμος του κόσμου, να λάβει διπλούς τους στεφάνους από τον Κύριο, και ως Ισαπόστολος και ως Ιερομάρτυς.

Το 1779, σε ηλικία 65 ετών. Το άγιό του λείψανο οι δήμιοι το έσυραν και, αφού έδεσαν μια μεγάλη πέτρα στο λαιμό, το έριξαν στο ποτάμι. Μετά από τρεις μέρες, ένας ευλαβής ιερέας, Παπαμάρκος ονομαζόμενος, εφημέριος του μοναστηριού των Εισοδίων της Θεοτόκου που ήταν κοντά στο χωριό Καλικόνταση, αφού μπήκε σε μια βάρκα και έκανε το σημείο του σταυρού, έπλεε στον ποταμό ερευνώντας. Μετά από λίγο, ω του θαύματος, είδε το άγιο λείψανο να πλέει επάνω στα νερά, όρθιο σαν να ήταν ζωντανό. Έσπευσε αμέσως, το αγκάλιασε και το ανέσυρε. Το μετέφερε και το ενταφίασε με ευλάβεια πίσω από το Άγιο Βήμα του μοναστηριού που προαναφέρθηκε. Μετά την τελευτή του Αγίου, ο Κουρτ Πασάς

μετανόησε πολύ, γιατί για μάταιο κέρδος θανάτωσε τέτοιον αθώο και ειρηνικό άνθρωπο. Μήνυσε στο χότζα του να αφήσει τους καλόγερους του Αγίου να πάνε στο μοναστήρι της Θεοτόκου που προαναφέρθηκε και να μένουν εκεί. Εκείνοι πήγαν και βρήκαν ενταφιασμένο το άγιο λείψανο και, για να μάθουν καλύτερα πώς μαρτύρησε, το ξέθαψαν μαζί με άλλους ιερείς και χριστιανούς.

Αν και αυτό ήταν τρεις μέρες μέσα στον ποταμό, όμως δεν είχε καμιά δυσοσμία. Αντίθετα, ευωδίαζε όλο και φαινόταν σαν να κοιμάται. Το ασπάστηκαν ευλαβικά και το ενταφίασαν πάλι. Την ώρα δε εκείνη συνέβη να βρεθεί εκεί μια δαιμονισμένη γυναίκα και καθώς είδε που άνοιξαν τον τάφο του Αγίου, την τάραξε δυνατά το δαιμόνιο και μετά από λίγη ώρα γιατρεύτηκε εντελώς δοξάζοντας τον Άγιο.

Από τους Αγαρηνούς που θανάτωσαν τον Άγιο, ένας πήρε το επανωκαλύμμαυχό του και, αφού γύρισε στον Χότζα, το έβαλε στο κεφάλι του και περιγελούσε τον Άγιο. Αμέσως δαιμονίστηκε και έτρεχε φωνάζοντας πως αυτός θανάτωσε τον ασκητή. Μαθαίνοντας αυτό ο Πασάς, πρόσταξε και τον έβαλαν στα σίδερα, και εκεί κακώς ο κακός ξεψύχησε. Αφού έκανε την τελευταία του διδαχή ο Άγιος στο χωριό Καλικόνταση, άφησε εκεί, κατά τη συνήθειά του, ένα σταυρό στημένο στη γη και, μετά την τελευτή του, έβλεπαν οι Χριστιανοί φως ουράνιο που έλαμπε πάνω στο σταυρό κάθε νύχτα. Όταν οι μαθητές του έλαβαν την πλήρη ελευθερία από τον Πασά, έκαναν ανακομιδή του λειψάνου του Αγίου και μερικοί από αυτούς πήραν μέρη από αυτό και διασκορπίστηκαν σε διαφόρους τόπους.

Πολλοί ασθενείς με τα Άγια εκείνα λείψανα έλαβαν την υγεία τους. Δύο από τους μαθητές του Αγίου πήγαν στη Νάξο για να αναγγείλουν τα σχετικά με το μαρτύριό του στον εκεί σχολαρχούντα ιεροδιδάσκαλο Χρύσανθο, τον αδελφό του. Συνέβη να έχουν μαζί τους μερικές τρίχες από τα γένια του Αγίου, από τις οποίες, αφού πήρε με ευλάβεια μια γυναίκα η οποία είχε βαρύτατη και θανατηφόρα ασθένεια, ω του θαύματος, ένιωσε στον εαυτό της μια υπερφυσική δύναμη με την οποία ανέλαβε μετά από λίγο εντελώς την υγεία της. Αλλά και πολλές στείρες γυναίκες που έπαιρναν σε διάστημα 40 ημερών χώμα από τον τάφο του Αγίου με ευλάβεια και πίστη

πέτυχαν να γεννήσουν παιδιά με τη χάρη του Χριστού και με τις πρεσβείες του Αγίου Κοσμά, του Ισαποστόλου και Ιερομάρτυρος.

Ας κλείσουμε το συναξάρι του σήμερα εορταζομένου Αγίου Κοσμά του Αιτωλού με ένα απόσπασμα από μια του διδαχή, σχετικό με το μεγάλωμα και τη χριστιανική διαπαιδαγώγηση των παιδιών. Συμβουλεύει λοιπόν ο Άγιος τους γονείς: «Να έχεις μίαν εικόνα του Χριστού, της Παναγίας, του Προδρόμου, να έχεις και τον Άγιο του παιδιού σου. Και όταν το παιδί σου σηκώνεται από τον ύπνο και σου γυρεύει ψωμί, μην του δίδεις, μόνο να πάρεις το ψωμί, να το βάλεις εμπρός στην εικόνα του Χριστού και να του είπεις: “Εγώ, παιδί μου, δεν έχω ψωμί, ο Χριστός έχει. Σήκω να κάμεις το σταυρό σου, να παρακαλέσουμε τον Άγιόν σου να παρακαλέσει τον Χριστό να σου το δώσει”. Και έτσι το παιδίον παρακινείται δια την αγάπη του ψωμιού και ευθύς όπου ξυπνά τον Άγιόν του βλέπει.

Βλέποντας τότε ο διάβολος το παιδίον πως έχει την ελπίδα του εις τον Χριστό και εις τον Άγιόν του, κατακαίεται και φεύγει. Κι έτσι να συνηθίζετε τα παιδιά σας, να τα παιδεύετε από μικρά, δια να συνηθίζουν εις τον καλόν δρόμον. Κι αν θέλεις να ζήσει το παιδίον, εγώ να σου είπω πώς να κάνεις: να κάνεις του παιδιού σου ένα φόρεμα και άλλο ένα εκείνου του πτωχού παιδιού και δια το χατήρι εκείνου του πτωχού παιδιού χαρίζει ο Θεός την ζωή του παιδιού σου. Και να αγαπάς τα πτωχά τα παιδιά καλύτερα από τα εδικά σου. Ειδέ και να κοιτάς πώς να δίνεις του παιδιού σου να τρώγει και να πίνει καλά, να έχει εύμορφα φορέματα και δι' εκείνο το πτωχό να μη σε μέλει, αύριο βλέπεις το παιδί σου αποθαμένο και καίγεται η καρδιά σου. Και ενώ το πτωχό, το ξυπόλυτο, το γυμνό, το πεινασμένο,

καταφρονεμένο το βλέπεις θρεμμένο και είναι σαν το γουρουνόπουλο και το εδικό σου γίνεται ωσάν χτικιασμένο. Και εκείνη την ημέρα όπου είναι ο Άγιος του παιδιού σου, αν θέλεις να κάμεις κούρμπανο, τραπέζι, να εορτάσεις τον Άγιο, πώς πρέπει να κάμεις, εγώ σε λέγω. Γίνεται και κούρμπανο θεϊκόν, γίνεται και διαβολικόν. Θεϊκόν κούρμπανο είναι: τώρα θέλεις να δώσεις τρία γρόσια να πάρεις ένα πρόβατο. Δώσε το ένα γρόσι του παπά σου να σου διαβάσει τόσες λειτουργίες, το άλλο γρόσι πάρε κερί, λιβάνι και λάδι, και σύρ' τα εις την εκκλησίαν να τα κάψουν εμπρός εις τον Άγιο, και το άλλο γρόσι μοίρασέ το με το χέρι σου κρυφά ελεημοσύνη, να μη σε ξεύρει κανένας. Αυτό είναι το θεϊκό κούρμπανο. Και να διαβάζεις το συναξάρι του Αγίου να το ακούει το παιδί σου

να του είπεις: “Ακούεις, παιδί μου, τι έκαμεν ο Άγιός σου; Έτσι να κάνεις κι εσύ”. Ακούοντας το παιδίον τέτοια θαύματα, ζηλεύει και λέγει: “Αχ, πότε να γίνω κι εγώ ωσάν τον Άγιόν μου;” Διαβολικό κούρμπανο είναι να πάρεις ένα πρόβατο, να το μαγειρέψεις και να κράξεις τους φίλους σου, τους συγγενείς σου, να τρώγετε, να πίνετε, να μεθάτε, να ξερνάτε ωσάν τους σκύλους. Αυτό είναι το διαβολικό κούρμπανο. Εμείς ελπίζομε να σωθώμεν εις το όνομα του Χριστού μας και όχι του προβάτου, ωσάν τους ασεβείς και τους απίστους όπου κάμουν τώρα. Η ευγένειά σας ποιον θέλετε καλύτερα, το θεϊκόν ή το διαβολικό κούρμπανο; Το θεϊκόν λοιπόν αν θέλετε, έτσι να το κάμνετε. Ένα δένδρο ωσάν το κόψεις, ευθύς ξεραίνονται τα κλαριά.

Ποτίζεις την ρίζαν, στέκονται δροσερά τα κλωνάρια. Ομοίως είστενε και οι γονείς, ωσάν το δέντρον. Και όταν ποτίζεται ο πατέρας και η μητέρα, που είστενε η ρίζα των παιδιών, με νηστείες, προσευχές, ελεημοσύνες, με καλά έργα, φυλάγει ο Θεός τα παιδιά σας. Ωσάν ξηραίνεστε οι γονείς με τις αμαρτίες, θανατώνει ο Θεός τα παιδιά σας και σας βάνει εις την κόλαση μαζί τους. Είναι μια μηλιά και κάνει ξινά μήλα. Εμείς τώρα τι πρέπει να κατηγορούμε, τη μηλιά ή τα μήλα; Τη μηλιά. Λοιπόν, κάνετε καλά εσείς οι γονείς, όπου είστενε η μηλιά, να γίνονται και τα μήλα γλυκά.