The Forty Martyrs of Sebaste and Their Steadfast Faith

The Holy Forty Martyrs, whose memory our Church celebrates today, lived at the beginning of the fourth century after Christ, at a decisive point in the struggle between idolatry and Christianity. Their names were Angias, Agraios, Aetios, Athanasios, Akakios, Alexandros, Bibianos, Phygarios, Gorgonios, Dometianos, Gorgonios, Domnos, Eudikios, Theunoikos, Eutyches, Eutychios, Elianos, Elias, Herakleios, Hesychios, Theodoulos, Theophilos, Ioannes, Candidus, Kyrillos, Kyrion, Lysimachos, Meliton, Nikolaos, Xanthias, Valerios, Vales, Priskos, Sakerdon, Sebirianos, Synaisios, Smaragdos, Philoktimon, Flavios, and Choudion. Their martyrdom came while their regiment was stationed in Cappadocia, near the Black Sea. Licinius was emperor at the time. As a rival of Constantine the Great, he sought to win the favor of the pagans and issued orders to interrogate and persecute Christians. Agricolaus, the governor of Cappadocia, seized on this imperial order to satisfy his deep hatred of the Church. The number and courage of the Church’s members gave Agricolaus no shortage of people to pursue.

Christians were brought before him every day. He could scarcely keep up with the punishments he imposed on them, even death. Before long, his attention turned to forty Christian soldiers from Cappadocia’s finest regiment. He decided to begin with counsel and persuasion. He praised their bravery, which had made them some of the emperor’s most promising soldiers, and the love and harmony among them, which made them seem like children of the same parents. At the same time, he expressed his great sorrow that such brave and distinguished soldiers followed the religion of the Nazarene. He said he hoped that now

these disciplined men would sacrifice to the idols and eagerly set an example of obedience. But he quickly added that it was in their hands whether that day would bring them great honor or lasting shame. If they disobeyed the imperial orders, they would be expelled from the army and subjected to humiliating torture and an inglorious death. Candidus spoke in reply. After thanking the governor for praising their courage, he asked, “How can we deny our true God, who gives us the willingness to risk ourselves in battle

and the life of discipline and love that has so impressed you, most honored governor? Tell me, Your Excellency, do we wrong or harm anyone by worshiping Jesus Christ? As followers of His Gospel, we cause the empire no harm. We serve it willingly and wholeheartedly. Why, then, are we being questioned for a faith that shapes such character and leads to such deeds?” Agricolaus gave up hope of winning them over with calm words and flattery. He turned to threats, repeatedly declaring that he would subject them to the harshest tortures. Speaking for the Holy Martyrs,

Domnos answered the governor, saying among other things, “As for your threats, you will soon learn that we Christians, peaceable and gentle though we are, have learned to face every torment and to thank Christ not only in our happiness but also in our sufferings for His sake.” Agricolaus suppressed his anger. He gave them until the next day to come and sacrifice to the idols, then ordered them imprisoned. The Saints went willingly to prison. Once inside, they prayed at length that Christ would strengthen their hearts to the end and receive their souls with mercy. As they all prayed and called upon the Lord, the Lord Jesus Himself

stood among them. He blessed them, praised their readiness, and then vanished, leaving them with these words from the Gospel: “He who endures to the end shall be saved.” The vision strengthened their faith and love. They stayed awake all night, devoting it to psalms and prayers. By morning, their hearts felt no disturbance or fear. A few hours later they were brought before the governor. His final efforts to entice or frighten them were in vain. They remained steadfast in confessing Christ and told him

that he was wasting his time trying to change their minds. At that time, Lysias, a military commander especially trusted by Emperor Licinius, was expected to arrive in Sebaste from Caesarea. Agricolaus decided to wait for him. Until then, he ordered the forty to be guarded carefully in prison. The Saints remained there for seven days, praying and singing hymns, and encouraging one another for the martyrdom ahead. On the eighth day, they were brought before the governor again, this time in the presence of Lysias.

The tribunal was convened. Lysias and Agricolaus sat beside each other on grand seats, surrounded by many officials. Soldiers and a large crowd were also present. Lysias set out to achieve what Agricolaus had failed to do. “I hope,” he said to the forty, “that you have considered who you are. I know you are loyal subjects of the emperor. Why, then, do you act against that loyalty now? I know you are pillars of the state. Why, then, do you profess a religion that will bring it to ruin?” Candidus replied that obedience to the emperor ends where his authority ends, and where obedience to God alone takes precedence. “As for the state, we too see the storm,” he said. “We feel the earthquake. But it is the idols that will bring you to ruin,

and then they too will lie in ruins.” Lysias challenged and threatened them: “What will you do? If you comply, your position will be enviable. If you persist in disobedience, your military belts, the symbols of your honor as soldiers, will be taken from you at once, and you will be tortured to death.” Candidus replied, among other things, “We belong to Christ. Nothing can separate us from Him. When you torture us, we will thank you, for in this way we will become more worthy of our Redeemer.” Agricolaus then told Lysias that all his efforts would be in vain. As Lysias himself knew, no people in the world could be more steadfast than Christians.

Lysias agreed and decided to have the martyrs tortured. First, though, he wanted to question each one separately, beginning with their names. One after another, each answered, “I am a Christian.” Their united answer finally convinced him that it was useless to try to change their minds or break their resolve. So, as Basil the Great says in his sermon on the Forty Martyrs, he turned his attention to finding the slowest and most bitter death possible. This was his decision. It was winter, and the cold was exceptionally severe. He chose a night

when a bitter north wind was blowing and the lake there had frozen over. He ordered the martyrs stripped and left on the frozen lake. Basil the Great tells us that when they heard the order, each gladly took off even his last garment and went to face the terrible, painful death of freezing. They urged one another on as though rushing to claim the spoils of victory. “Let us not merely take off a garment,” they said, “but cast off the old man, corrupted by deceitful desires. We thank You, Lord, because with this garment we cast off sin as well. We put it on because of the serpent; let us take it off for Christ.

Let us not cling to our clothes for the sake of the Paradise we lost. What shall we give in return to the Lord? Our Lord too was stripped of His clothing. What greater honor could a servant have than to suffer what his Lord suffered? And it was soldiers who stripped Christ Himself. They took off the Lord’s garments and divided them among themselves. Let us, then, wipe away this charge against us. The winter is bitter, but Paradise is sweet. The freezing is painful, but the rest that follows is sweet.

Let us wait a little, and the Patriarch’s embrace will shelter us. We will exchange one night for all eternity. Let our feet burn with cold, so that they may dance forever with the angels. Let our hands fall away, so that they may be lifted with boldness to the Master. How many of our fellow soldiers have fallen in battle while keeping faith with a mortal emperor? Will we not give this life for our faith in the true King? How many criminals have been put to death after being caught in wrongdoing?

Will we not endure death for the sake of righteousness? Let us not stray from the path or turn our backs to the devil. These are only our bodies; let us not cling to them. Since we must die in any case, let us die so that we may live. Lord, may our sacrifice come before You. May we be received as a living sacrifice pleasing to You,

an offering wholly consumed by this cold: a good offering, a new sacrifice made with cold instead of fire.” With these words, they faced the night without fear. They bore what was happening bravely, rejoiced in what they hoped for, and laughed at their adversary. All shared one prayer: “Forty of us entered the arena. Grant, Master, that forty may receive the crown. Let not one be missing from our number.” Yet one man gave way under the torment. He fled like a deserter, leaving the Saints in inconsolable sorrow. But the Lord did not let their prayers go unanswered. The guard assigned to watch the martyrs was warming himself near a shelter,

ready to receive any soldier who might flee. A heated bath had been set up nearby, promising quick relief to any who changed their minds, in hopes of breaking the men’s resistance. This only made the martyrs’ patient endurance shine more brightly. As they struggled, the guard witnessed an extraordinary sight: angels descending from heaven and, as if sent by a king, distributing great gifts to the soldiers. They left only one without a reward, judging him unworthy of heavenly honors. That man immediately gave way under the torment and deserted to the other side. For the righteous, it was a pitiful sight:

a soldier becoming a fugitive, one about to win a prize becoming a captive, a sheep of Christ snatched away by wild beasts. Sadder still, he missed eternal life without gaining the life he sought to save, for his body failed as soon as it touched the heat. He loved this life, yet fell and sinned for no gain. But when the guard saw him abandon his place and run toward the bath, he took the deserter’s place. He took off his clothes, joined the naked men, and cried out with the Saints, “I am a Christian.” This sudden change astonished everyone present. It restored their number and comforted them in their sorrow.

He had seen the heavenly wonders and recognized the truth. He turned to the Master and was counted among the martyrs. You believed in the name of our Lord Jesus Christ and were baptized into Him, not by another person, but through faith in Him; not in water, but in His blood. His name was Aglaeius. Morning found the martyrs near death.

The cold had done its deadly work. They lay on the frozen lake, all drawing their last breaths. Agricolaus came and ordered them thrown into the fire before they died. So the executioners placed the half-dead men on long carts to carry them to the pyre. One of them, named Meliton,

who was especially young, was left behind by the executioners, who thought he might yet change his mind. But his mother lifted him in her arms and placed him on the cart with the others as they were taken to the fire. She showed herself truly to be the mother of a martyr. “Go on, my child,” she said. “Follow the good path. Do not be the last of the others to come before the Lord.” That brave mother showed that she had raised him on the teachings of the faith even more than on her own milk. And so those good soldiers were thrown into the fire. When the flames died down, Agricolaus’s soldiers gathered the martyrs’ charred remains and threw them into the river, thinking they would disappear.

Three days later, the Saints appeared to Peter, the bishop of Sebaste, and told him, “Come to the city’s river, and there you will find our relics.” That night, the bishop took some other Christians with him in secret and went down to the river. There he found the holy relics that remained, with a great light shining above them. The relics were later distributed among various cities, and many churches were built in honor of these Forty Great Martyrs.

The parents of Basil the Great lived at the same time as these martyrs. His family possessed some of their relics and held their memory in special honor. Basil himself, with the reverence he had learned from his parents, composed a tribute to the Forty Great Martyrs. We close today’s account of the Saints with its final words. “Holy company,” exclaims the great Father, “sacred band, unbroken fellowship, shared guardians of the human race, kind companions in our cares, helpers in prayer, powerful intercessors, stars of the world, flowers of the Churches.

The earth did not hide you; heaven received you, and the gates of Paradise were opened to us. What a sight for the angelic hosts, worthy of the patriarchs, the prophets, and the righteous: men in the flower of youth who held their lives lightly and loved the Lord more than their parents or children. In the prime of life, they turned away from this passing life to glorify God with their bodies, becoming a spectacle to the world, to angels, and to men. They raised up those who had fallen, strengthened those who wavered, and doubled the longing of the faithful. Together they raised one banner for the faith,

and together they were crowned with one and the same crown of righteousness in Christ Jesus our Lord, to whom belong glory and power unto ages of ages. Amen.”

Άγιοι Τεσσαράκοντα Μάρτυρες, των οποίων τη μνήμη σήμερα επιτελεί η Εκκλησία μας, άκμασαν στις αρχές του τετάρτου μετά Χριστόν αιώνος, κατά το κρισιμότερο σημείο της μεταξύ της ειδωλολατρίας και του χριστιανισμού πάλης. Ονομάζονταν δε Αγγίες, Αγράιος, Αέτιος, Αθανάσιος, Ακάκιος, Αλέξανδρος, Βιβιανός, Φυγάριος, Γοργόνιος, Δωμετιανός, Γοργόνιος, Δόμνος, Ευδίκιος, Θευνοϊκός, Ευτυχής, Ευτύχιος, Ηλιανός, Ηλίας, Ηράκλειος, Ησύχιος, Θεόδουλος, Θεόφιλος, Ιωάννης, Κάντιδος, Κύριλος, Κυρίων, Λυσίμαχος, Μελίτων, Νικόλαος, Ξανθίας, Ουαλέριος, Ουάλης, Πρίσκος, Σακερδόν, Σεβιριανός, Συναίσιος, Σμάραγδος, Φιλοκτήμων, Φλάβιος και Χουδίων. Ο καιρός του μαρτυρίου τους συνέπεσε με την τοποθέτηση του τάγματός τους στην παρά τον Εύξεινο Πόντο Καππαδοκία. Βασιλέας ήταν τότε ο Λυκίνιος, ο οποίος, αντίπαλος του Μεγάλου Κωνσταντίνου, θέλησε να περιποιηθεί το ειδωλολατρικό στοιχείο για να κερδίσει περισσότερο την εύνοιά του. Προς τούτο εξέδωσε διαταγές ανακρίσεων και διωγμών εναντίον των χριστιανών. Ο έπαρχος της Καππαδοκίας Αγρικόλας επωφελήθηκε από τη βασιλική αυτή διαταγή για να κορέσει το κατά της Εκκλησίας βαθύ και ισχυρό μίσος του. Το πλήθος των μελών της Εκκλησίας και το θάρρος τους δεν δυσκόλεψε τις προσπάθειες του Αγρικόλα.

Χριστιανοί καθημερινά φέρονταν μπροστά του. Αυτός δεν πρόφθανε να εφαρμόζει εναντίον τους διάφορες ποινές, μέχρι και αυτόν τον θάνατο. Μεταξύ των άλλων δεν άργησε να βάλει μάτι και στους 40 χριστιανούς στρατιώτες του εκλεκτοτέρου τάγματος της Καππαδοκίας. Αποφάσισε να αρχίσει με συμβουλές και προτροπές. Επαίνεσε λοιπόν την ανδρεία τους, η οποία τους είχε αναδείξει μεταξύ των καλυτέρων ελπίδων του βασιλέως, και τη μεταξύ τους αγάπη και συμφωνία, για την οποία έμοιαζαν σαν να ήταν όλοι παιδιά των ιδίων γονέων. Αλλά συγχρόνως εξέφρασε και τη μεγάλη του θλίψη για το ότι τόσο γενναίοι και εκλεκτοί στρατιώτες ήταν οπαδοί της θρησκείας του Ναζωραίου. Και εξέφρασε την ελπίδα ότι τώρα

θα θυσίαζαν στα είδωλα αυτοί οι τόσο πειθαρχικοί και θα έδιναν πρώτοι με όλη την προθυμία το παράδειγμα της υπακοής. Έσπευσε όμως να προσθέσει και άλλα, ότι δηλαδή στα χέρια τους ήταν η μέρα εκείνη να αποβεί προς μεγάλη τιμή τους ή προς ανεξάλειπτη ντροπή τους. Ντροπή, εάν παρέμεναν παρήκοοι στις βασιλικές διαταγές, διότι τότε θα αποβάλλονταν από τις στρατιωτικές τάξεις και θα υποβάλλονταν σε ατιματικά βασανιστήρια και άδοξο θάνατο. Απαντώντας, πήρε το λόγο ο Κάνδιδος, ο οποίος, αφού ευχαρίστησε τον έπαρχο για τους επαίνους της ανδρείας τους, διερωτήθηκε: «Πώς λοιπόν να αρνηθούμε τον αληθινό μας Θεό, ο οποίος μας δίνει την αυταπάρνηση στους πολέμους,

τη ζωή της τάξεως και της αγάπης αυτής, η οποία τόσο έλκυσε, εκλαμπρότατε έπαρχε, και την υψηλή σου προσοχή; Άκουσε, εκλαμπρότατε, μήπως αδικούμε και βλάπτουμε κανέναν λατρεύοντας τον Ιησού Χριστό; Εάν δε, μολονότι ακολουθούμε το Ευαγγέλιό του, καμιά ζημία η Βασιλεία δεν λαμβάνει από μας, αλλά μόνο προθύμους και ολοψύχους υπηρέτες, προς τι να ανακρινόμαστε για λατρεία που μορφώνει τέτοιους χαρακτήρες και οδηγεί σε τέτοια έργα;» Αφού απελπίστηκε ο Αγρικόλας ότι θα επιτύχανε με τον ήρεμο και κολακευτικό τρόπο, κατέφυγε στις απειλές, δηλώνοντας και επαναλαμβάνοντας ότι θα μεταχειριζόταν εναντίον τους τα σκληρότερα βασανιστήρια. Εκ μέρους των Αγίων Μαρτύρων,

απαντώντας ο Δόμνος είπε μεταξύ των άλλων στον άρχοντα: «Σχετικά με τις απειλές, γρήγορα θα πειστείς ότι εμείς οι φιλήσυχοι και ήμεροι χριστιανοί μάθαμε να ψηφούμε κάθε βάσανο και να ευχαριστούμε τον Χριστό όχι μόνο στις ευτυχίες μας αλλά και στα υπέρ αυτού παθήματά μας». Ο Αγρικόλας, πνίγοντας την οργή του, είπε ότι τους άφηνε προθεσμία μέχρι την επομένη για να προσέλθουν σε θυσία προς τα είδωλα και διέταξε τη φυλάκισή τους. Οι Άγιοι βάδισαν με προθυμία στη φυλακή. Αφού δε εισήλθαν, δεήθηκαν εκτενώς στο Χριστό να στηρίξει έως τέλος τις καρδιές τους και να δεχτεί με επιείκεια τις ψυχές τους. Ενώ δε όλοι δέονταν και επικαλούνταν τον Κύριο, αυτός ο Κύριος Ιησούς

στάθηκε στο μέσο τους, τους ευλόγησε, επαίνεσε την προθυμία τους και έπειτα έγινε άφαντος, αφού τους είπε σαν τελευταίο λόγο το του Ευαγγελίου, ότι «ο υπομείνας εις τέλος ούτος σωθήσεται». Η οπτασία έκανε ισχυρότερη την πίστη και την αγάπη τους. Άγρυπνοι τη νύχτα, όλοι την αφιέρωσαν σε ψαλμούς και προσευχές. Όταν δε ξημέρωσε, η καρδιά τους δεν αισθανόταν καμιά ταραχή και κανένα φόβο. Μάταια ο έπαρχος, μπροστά στον οποίο μετά από λίγες ώρες τους έφεραν, κατέβαλε τις τελευταίες προσπάθειές του για να τους δελεάσει ή να τους εκφοβήσει. Εκείνοι έμεναν σταθεροί στην υπέρ του Χριστού ομολογία τους, δήλωσαν σ' αυτόν

ότι έχανε τον καιρό του αγωνιζόμενος να τους μεταπείσει. Τις μέρες εκείνες περίμεναν στη Σεβάστεια από την Καισάρεια τον δούκα Λυσία, που ήταν της ιδιαίτερης εμπιστοσύνης του βασιλέα Λυκινίου. Ο Αγρικόλας λοιπόν αποφάσισε να περιμένει τον έρχομό του, μέχρι τότε δε διέταξε να φρουρούν με επιμέλεια τους τεσσαράκοντα στη φυλακή. Εκεί οι Άγιοι παρέμειναν επτά μέρες έγκλειστοι, κατά τον ίδιο τρόπο προσευχόμενοι και ψάλλοντας και ενθαρρύνοντας ο ένας τον άλλο για το επικείμενο μαρτύριο. Την όγδοη μέρα τους οδήγησαν και πάλι μπρος στον έπαρχο, επί παρουσία και του δούκα Λυσίου.

Έστησαν το κριτήριο. Ο δούκας Λυσίας και κοντά του ο Αγρικόλας κάθονταν σε μεγαλοπρεπείς έδρες, περιστοιχιζόμενοι από πολλούς άρχοντες. Παραβρίσκονταν στρατιώτες και πολύς λαός. Ο Λυσίας ανέλαβε να επιτύχει ό,τι ο Αγρικόλας δεν κατόρθωσε. «Ελπίζω», είπε στους τεσσαράκοντα, «ότι σκεφτήκατε ποιοι είστε. Γνωρίζω ότι είστε καλοί υπήκοοι του βασιλέα. Πώς λοιπόν τώρα φαίνεστε ασυνεπείς; Γνωρίζω ότι είστε στηρίγματα του κράτους. Πώς λοιπόν πρεσβεύετε θρησκεία η οποία θα το φέρει στην καταστροφή του;» Ο Κάνδιδος απάντησε ότι η υπακοή προς τον βασιλέα παύει όπου τελειώνει η δικαιοδοσία του και όπου υπέρκειται μόνη η πειθαρχία προς τον Θεό. «Όσο δε για το κράτος, βλέπουμε κι εμείς την τρικυμία», είπε, «αισθανόμαστε τον σεισμό. Αλλά προς τα ερείπια θα σας φέρουν τα είδωλα,

να γίνουν έπειτα ερείπια και αυτά». Ο Λυσίας ρώτησε και απείλησε: «Σεις τι θα κάνετε; Θα συμμορφωθείτε; Το μέρος σας θα είναι ζηλευτό. Θα μείνετε στην απείθεια; Θα σας αφαιρεθεί αμέσως η ζώνη σας, το σύμβολο αυτό της στρατιωτικής τιμής σας, και θα βασανιστείτε θανάσιμα». Ο Κάνδιδος απαντώντας μεταξύ των άλλων του είπε: «Ανήκουμε στο Χριστό, τίποτε δεν θα μπορέσει να μας αποσπάσει από αυτόν. Όταν θα μας βασανίζετε, θα σας ευγνωμονούμε, διότι έτσι θα γίνουμε περισσότερο άξιοι του Λυτρωτού μας». Ο Αγρικόλας είπε τότε προς τον δούκα ότι μάταια θα αποβούν όλες οι προσπάθειές του, διότι, καθώς και ο ίδιος γνωρίζει, πιο επίμονοι άνθρωποι από τους χριστιανούς δεν μπορούν να βρεθούν στον κόσμο.

Ο Λυσίας βρήκε ορθή την παρατήρηση και αποφάσισε να διατάξει τον βασανισμό των μαρτύρων. Αλλά προηγουμένως θέλησε να ερωτήσει και τον καθένα χωριστά και άρχισε να ερωτά πρώτα τα ονόματά τους. Καθένας με τη σειρά του απαντούσε: «Χριστιανός είμαι». Η ομόθυμη αυτή απάντηση τον έπεισε οριστικά ότι ματαιοπονούσε ζητώντας να μεταβάλει τη γνώμη τους και να νικήσει τη σταθερότητά τους. Περιορίστηκε λοιπόν, όπως λέγει ο Μέγας Βασίλειος στον περί των τεσσαράκοντα μαρτύρων λόγο του, στο να βρει τρόπο όσο το δυνατόν πιο μακρού και πιο πικρού θανάτου. Να λοιπόν ποια ήταν η απόφασή του. Η εποχή του έτους ήταν χειμερινή, το δε ψύχος υπερβολικά δριμύ. Διάλεξε λοιπόν νύκτα

την οποία έπνεε παγερότατος βοριάς και η εκεί λίμνη είχε παγώσει, και διέταξε να γυμνώσουν τους μάρτυρες και να τους αφήσουν έτσι πάνω στα παγωμένα νερά. Τότε λοιπόν, μας λέγει ο Μέγας Βασίλειος, αφού άκουσαν την προσταγή, ευχαρίστως ο καθένας έβγαλε από πάνω του και τον τελευταίο χιτώνα και βάδιζαν για να πεθάνουν τον φοβερό και επώδυνο θάνατο του ψύχους, προτρέποντας ο ένας τον άλλον σαν σε διαρπαγή λαφύρων. «Ας μη βγάλουμε», έλεγαν, «το ένδυμα, αλλά να αποβάλλουμε τον παλαιό άνθρωπο, αυτόν που φθείρεται σύμφωνα με τις επιθυμίες της απάτης. Σε ευχαριστούμε, Κύριε, διότι μαζί με το ιμάτιο αυτό αποβάλλουμε και την αμαρτία. Αφού εξαιτίας του φιδιού το φορέσαμε, ας το βγάλουμε για το Χριστό.

Ας μη κρατήσουμε τα ιμάτια προς χάριν του παραδείσου που χάσαμε. Τι θα ανταποδώσουμε στον Κύριο; Και ο Κύριός μας ξεγυμνώθηκε. Τι είναι πιο μεγάλη τιμή για τον δούλο από το να πάθει αυτά που έπαθε ο Κύριός του; Και μάλιστα εμείς είμαστε εκείνοι που ξεγυμνώσαμε και τον ίδιο τον Χριστό, διότι το εγχείρημα εκείνο ήταν έργο των στρατιωτών, εκείνοι ξεγύμνωσαν τον Κύριο και μοίρασαν τα ιμάτιά Του. Θα εξαλείψουμε λοιπόν από μόνοι μας την κατηγορία που έχει καταγραφεί εις βάρος μας. Δριμύς ο χειμών, αλλά γλυκύς ο παράδεισος, το πάγωμα οδυνηρό, αλλά γλυκιά η ανάπαυση.

Ας αναμείνουμε λίγο και ο κόλπος του Πατριάρχου θα μας περιθάλψει. Θα ανταλλάξουμε μια νύχτα με ολόκληρη την αιωνιότητα. Ας κατακαούν τα πόδια να χορεύουν διαρκώς μαζί με τους αγγέλους. Ας αποκοπούν τα χέρια για να έχουν παρρησία να υψώνονται προς τον Δεσπότη. Πόσοι από τους στρατιώτες μας δεν έπεσαν στη μάχη με το να τηρούν την πίστη στον φθαρτό βασιλέα; Εμείς δε για την πίστη στον αληθινό βασιλέα δεν θα χαρίσουμε τη ζωή αυτή; Πόσοι από τους κακούργους θανατώθηκαν αφού συνελήφθησαν για αδικήματα;

Δεν θα υποφέρουμε το θάνατο χάρη της δικαιοσύνης; Ας μην ξεστρατήσουμε, ας μη δώσουμε τα νώτα μας στον διάβολο. Σάρκες είναι, ας μη λυπηθούμε. Επειδή πρέπει εξάπαντος να πεθάνουμε, ας πεθάνουμε για να ζήσουμε. Ας γίνει, Κύριε, η θυσία μας ενώπιόν Σου και μακάρι να γίνουμε δεκτοί ως ζωντανή θυσία ευάρεστη σε Σένα,

το να γίνουμε ολοκαυτώματα μέσω του ψύχους αυτού, καλή προσφορά, καινούργια θυσία που προσφέρεται όχι επάνω στη φωτιά αλλά με το ψύχος». Με αυτά περιφρονούσαν τη νύχτα, φέροντες τα παρόντα γενναίως, χαίροντες τις ελπιζόμενες, καταγελώντες του αντιπάλου. Όλων δε μία ήταν η ευχή: «Σαράντα μπήκαμε στο στάδιο, μακάρι, Δέσποτα, σαράντα να στεφανωθούμε. Ας μη λείψει ούτε ένας από τον αριθμό». Ένας δε, αφού λύγισε στα βασανιστήρια, έφυγε ως λιποτάκτης και άφησε απαρηγόρητο πένθος στους Αγίους. Ο Κύριος όμως δεν επέτρεψε να μείνουν χωρίς αποτέλεσμα οι παρακλήσεις τους, διότι εκείνος που είχε αναλάβει τη φρούρηση των μαρτύρων, θερμαινόμενος κοντά σε κάποιο φυλάκιο,

έτοιμος να δεχτεί αυτούς από τους στρατιώτες που θα κατέφευγαν. Είχε επινοηθεί να είναι εκεί κοντά λουτρό για να υπόσχεται γρήγορη τη βοήθεια σε αυτούς που θα μετανοούσαν και έτσι να εξουδετερώνεται η αντίσταση των αγωνιζομένων. Αυτό δε αναδείκνυε λαμπρότερη την υπομονή των μαρτύρων. Ενώ οι μεν αγωνίζονταν, αυτός δε παρατηρούσε το παράδοξο θέαμα: αγγέλους να κατεβαίνουν από τον ουρανό και σαν από τον βασιλέα να διανέμουν στους στρατιώτες μεγάλα δώρα. Έναν δε μονάχα άφησαν αβράβευτο, διότι τον έκριναν ανάξιο για τις ουράνιες τιμές. Αυτός αμέσως, αφού λύγισε στα βασανιστήρια, λιποτάκτησε προς τους αντιπάλους. Ήταν ελεεινό θέαμα για τους δικαίους:

στρατιώτης να γίνει φυγάς, ο υποψήφιος για το βραβείο να γίνει αιχμάλωτος, το πρόβατο του Χριστού να αρπαγεί από τα θηρία. Και το πιο θλιβερό βέβαια ήταν ότι και αστόχησε στην αιώνια ζωή και δεν απόλαυσε την παρούσα, γιατί αμέσως η σάρκα με την επαφή του θερμού διαλύθηκε. Και αυτός μεν που αγάπησε τη ζωή έπεσε, αμάρτησε χωρίς κανένα κέρδος. Ο δήμιος όμως, μόλις τον είδε να ξεπέφτει από τη θέση του και να τρέχει προς το λουτρό, έλαβε ο ίδιος τη θέση του λιποτάκτου και, αφού απέβαλε τα ρούχα του, αναμείχθηκε με τους γυμνούς, κραυγάζοντας την ίδια φωνή με τους Αγίους: «Χριστιανός είμαι». Με την απότομη μεταβολή εξέπληξε αυτούς που παραβρίσκονταν και αναπλήρωσε τον αριθμό και παρηγόρησε τη λύπη τους.

Τα ουράνια θαύματα γνώρισε, την αλήθεια, προσέφυγε στο Δεσπότη και συναριθμήθηκε με τους μάρτυρες. Πίστευσες στο όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, βαπτίστηκες σ' Αυτόν, όχι από άλλο, αλλά με την πίστη Του, όχι στο νερό, αλλά στο αίμα Του. Το όνομά του ήταν Αγλάειος. Το πρωί βρήκε τους μάρτυρες ετοιμοθάνατους.

Το ψύχος έκανε το φονικό του έργο και κοίτονταν όλοι πάνω στην παγωμένη λίμνη με τις τελευταίες τους ανάσες. Ο Αγρικόλας ήρθε εκεί και διέταξε να τους ρίξουν πριν ακόμη εκπνεύσουν στη φωτιά. Έβαζαν λοιπόν τους μισοπεθαμένους εκείνους πάνω σε μακριά αμάξια για να τους μεταφέρουν και να τους ρίξουν στην πυρά. Κάποιον από αυτούς ονόματι Μελίτων, που

που ήταν η Διέτερα Ρωμαλαιός, οι δήμιοι τον άφησαν με την ιδέα ότι θα μπορούσε τότε να αλλάξει γνώμη. Αλλά η μητέρα του τον σήκωσε με τα χέρια της και τον έβαλε πάνω στ' αμάξι, στο οποίο βρίσκονταν και οι υπόλοιποι και οδηγούνταν στη φωτιά. Και έτσι φάνηκε πράγματι η μητέρα μάρτυρος. «Βάδιζε, παιδί μου», είπε, «τον καλό δρόμο, μην εμφανιστείς δεύτερος από τους άλλους στον Κύριο». Έτσι έδειξε η γενναία μητέρα ότι τον είχε αναθρέψει με τα δόγματα της πίστεως μάλλον παρά με το γάλα της. Έτσι οι καλοί εκείνοι στρατιώτες ρίχτηκαν στην πυρά. Οι στρατιώτες δε του Αγρικόλα, όταν εκείνη κατέπεσε, μάζεψαν τα απανθρακωμένα λείψανα των μαρτύρων και τα έριξαν στον ποταμό, νομίζοντας ότι έτσι θα εξαφανίζονταν.

Μετά από τρεις μέρες, φάνηκαν οι Άγιοι στον επίσκοπο της Σεβάστειας Πέτρο και του είπαν: «Έλα στον ποταμό της πόλεως και εκεί θα βρεις τα λείψανά μας». Πήρε μαζί του ο επίσκοπος τη νύχτα και άλλους χριστιανούς κρυμμένους, κατέβηκε στον ποταμό και βρήκε τα Άγια Λείψανα που απέμειναν, καθώς μάλιστα πάνω από αυτά έλαμπε φως μεγάλο. Τα ιερά αυτά λείψανα μετά διανεμήθηκαν σε διάφορες πόλεις, χτίστηκαν δε πολλοί ναοί οι οποίοι τιμώνται επ' ονόματι των Αγίων Αυτών Τεσσαράκοντα Μεγαλομαρτύρων.

Οι γονείς του Μεγάλου Βασιλείου ήταν σύγχρονοι με τους μάρτυρες αυτούς. Λείψανα από τους οποίους κατείχε η οικογένεια του Μεγάλου Αυτού Πατρός, τη μνήμη τους δε ιδιαίτερα τιμούσε. Ο ίδιος ο Μέγας Βασίλειος, με την ευλάβεια την οποία παρέλαβε από τους γονείς του, έπλεξε στους Αγίους αυτούς τεσσαράκοντα μεγαλομάρτυρες εγκώμιο, με την κατάληξη του οποίου κλείνουμε κι εμείς το σημερινό μας συναξάρι. «Ο χορός Άγιος», αναφωνεί ο ουρανοφάντωρ Πατέρας, «το σύνταγμα ιερόν, ο συνασπισμός αρραγής, η κοινή φρουρά του ανθρωπίνου γένους, αγαθή συμμετοχή στις φροντίδες, συνεργή στην προσευχή, πρεσβεία δυνατότατη, άστρα της οικουμένης, άνθη των εκκλησιών.

Υμάς ουχ η γη κατέκρυψεν, αλλ' ουρανός υπεδέξατο, ηνοίγησαν ημίν παραδείσου πύλαι. Άξιον θέαμα στην αγγελική στρατιά, αντάξιο των πατριαρχών, των προφητών, των δικαίων. Άντρες επάνω στο άνθος της νεότητος που καταφρόνησαν τη ζωή, που περισσότερο από τους γονείς και τα παιδιά τους αγάπησαν τον Κύριο. Ενώ ζούσαν σ' αυτό το άνθος της ηλικίας, περιφρόνησαν την πρόσκαιρη ζωή για να δοξάσουν με τα μέλη τους τον Θεό, θέατρο γενόμενοι τω κόσμω και αγγέλοις και ανθρώποις. Σήκωσαν αυτούς που είχαν πέσει, στερέωσαν τους αμφιβόλους, διπλασίασαν τον πόθο στους ευσεβείς. Όλοι, αφού ύψωσαν ένα τρόπαιο υπέρ της πίστεως,

με ένα και το αυτό στεφάνι της δικαιοσύνης στεφανώθηκαν, εν Χριστώ Ιησού, που είναι ο Κύριός μας, στον οποίο πρέπει η δόξα και η δύναμις εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν».