Saints Andronikos and Athanasia: Grief, Monasticism, and Love

Today, October 9, our Church commemorates the Holy Apostle James, son of Alphaeus; Saint Andronikos and his wife Athanasia; Saint Poplia the Martyr; Saint Peter the Former Soldier; Saint Dorotheos, Bishop of Tyre; and the righteous Abraham and his nephew Lot.

Andronikos and Athanasia came from the great city of Antioch and lived toward the end of the sixth century after Christ. Andronikos was a silversmith, a devout man rich in good works as well as worldly goods. He married Athanasia, who was modest and loved God. Together they agreed on a work pleasing to God: they divided their wealth into three parts. From one part they gave generously to the poor. From another they made loans to those in need, without interest or profit. The third supported their silversmith’s workshop, so they could earn what they needed to live. They also had

a son and a daughter. They lived with such virtue and self-control that, after the children were born, they no longer lived together as husband and wife. Both devoted themselves to prayer, giving alms to the poor, and visiting the sick. Twelve years passed, and just as their children reached an age when they would bring joy to their parents, both died on the same day. Andronikos bore their deaths bravely, but his wife could not be consoled. She stayed in the church of the martyr Julian, lamenting and weeping bitterly. Around midnight, while she was still awake,

the martyr appeared to her dressed as a monk and asked, “Why are you crying?” She answered, “I am in great pain and sorrow. I had only two children, and today I buried them both.” The martyr replied, “Do not weep for them. Just as human nature asks for food, and no one can help wanting to eat, so the children who have departed this life ask God to give them His blessings in the age to come. They say, ‘O Lord, righteous Judge, in place of the earthly blessings You have taken from us, grant us Your heavenly blessings.’” When Athanasia heard this, her heart was moved to compunction,

and her sorrow turned to joy. She said, “Then my children are alive in heaven. Why should I weep?” At that, the monk vanished. Athanasia returned home, told her husband what she had seen and heard, and asked him to place her in a monastery. Andronikos gladly agreed, for he too had longed for this. He distributed most of his property to the poor, freed their servants, and left the rest to his father-in-law, asking him to establish hospitals and places where monks could stay. Taking only a little money for the journey, the two saints left Antioch one evening.

Looking back at her house from a distance, Athanasia said, “Lord, You who said to Abraham and Sarah, ‘Leave your land and your kindred, and come to the land I will show you,’ guide us now in the fear of You. For Your name’s sake we have left our house open and gone away. Do not close the door of Your Kingdom to us.” They both wept and left their homeland. When they reached Jerusalem, they venerated the holy places and visited many holy fathers. From there they went to Egypt, to the renowned Abba Daniel. They told him their purpose and asked him to guide them on the path of salvation.

He sent Athanasia to the women’s monastery of the Tabennesiots. He kept Andronikos with him and clothed him in the angelic habit of a monk. Andronikos remained under his obedience for twelve full years. Then he asked Abba Daniel for a blessing to return to Jerusalem and venerate the holy places once more. The abba prayed for him and sent him on his way. As Andronikos traveled through Egypt, he sat beneath a tree to rest from the heat. And there, by God’s providence, his wife Athanasia arrived. She too was on her way to Jerusalem, dressed as a male monk,

apparently for safety, and had taken the name Athanasios. They greeted each other. Athanasia recognized Andronikos, but he did not recognize her: her beauty had faded through her rigorous ascetic discipline, and her appearance had changed so much that she looked Ethiopian. Since both were going to the holy places, they agreed to travel together in silence. They went to Jerusalem, venerated those holy sites, and returned in silence to Alexandria. Athanasia then asked Andronikos whether he would live with her from then on as a fellow monk. “Let us do so,” he answered, “but first I want to go to my elder and ask his blessing.” She said to him:

“If you can bear to live with me in silence, as we did on the journey to Jerusalem and back, then come. But if you cannot bear to keep silent, do not come.”

Andronikos went to his elder, Abba Daniel, and told him what had happened. From Andronikos’s account, the elder understood that Athanasios had advanced far in virtue. So he gave his blessing and said, “Go, love silence, and live with the brother, for he is truly as a monk ought to be.” Andronikos returned and lived with Athanasia for twelve years without knowing she was his wife. Abba Daniel often visited them and spoke with them for the good of their souls. On one such visit, after giving them counsel, he said farewell and set out for his cell. Saint Andronikos ran after him and, catching up with him, said, “Abba Athanasios is gravely ill and about to depart to the Lord.” The elder returned and found Athanasios burning with fever. On seeing him, Athanasios began to weep. The elder asked, “You are going to enjoy being with God. Why are you weeping instead of rejoicing?” Athanasios answered, “I am not weeping for myself, but for Abba Andronikos.”

“Please, do me this kindness: after you bury me, look near my head. You will find a written tablet there. Read it, and then give it to Abba Andronikos.” The three of them prayed together. Blessed Athanasia received Holy Communion of the spotless Mysteries, and then fell asleep in the Lord. Abba Daniel found the tablet and read it. From it he learned that Athanasios was Andronikos’s wife, blessed Athanasia.

The news spread throughout the lavra. Abba Daniel sent word to the brethren, and all the fathers living in the deep desert, in the lavras and monasteries around Alexandria, came for the saint’s burial. The monks of Sketis came dressed in white, as was their custom when burying brethren who had triumphed over the three enemies: the flesh, the world, and the devil. Carrying palm branches and other greenery, they accompanied her honored body and buried it with great reverence, glorifying God for granting the saint such great patient endurance. Abba Daniel stayed to hold her memorial service on the seventh day. When he was ready to leave, he wanted to take Abba Andronikos with him, but Andronikos remained there. The elder said farewell and departed. On the road, a brother caught up with him and said, “Abba Andronikos has fallen ill with a fever.”

Abba Daniel sent word to the brethren of Sketis: “Abba Andronikos is following Abba Athanasios. Come.” All the fathers gathered and reached him while he was still alive. They asked for and received his blessing, and then blessed Andronikos fell asleep in the Lord. They buried him beside his fellow struggler, Saint Athanasia, glorifying God over all.

Natural love—the love between husband and wife, between parents and children, between brothers and sisters—is very important for a close-knit society and for life together. Yet our Holy Fathers teach that, in itself, this natural love has no special spiritual merit for our salvation. It is neither good nor bad; neither blameworthy nor praiseworthy. It arises, in a sense, of necessity from our natural bonds. We see it even among animals, sometimes to a moving degree.

If we are not careful and do not struggle, natural love can become an obstacle to a right relationship with God and with our neighbors. Our love for the Lord must be greater than every other love, for He is our God, the purpose of our life, and our salvation. As He says, “Whoever loves father or mother more than Me is not worthy of Me; and whoever loves son or daughter more than Me is not worthy of Me.” Our spiritual, selfless love for others must also reach beyond every natural bond, so that we love everyone alike. Saint Andronikos and Saint Athanasia

struggled toward this. They placed love for God above every natural bond and every natural affection, and lived lives devoted to Him. Through their intercessions, may we too come to put God first in this necessary way.

Σήμερα, 9 του μηνός Οκτωβρίου, η Εκκλησία μας επιτελεί τη μνήμη του Αγίου Αποστόλου Ιακώβου του Αλφαίου, του Οσίου Ανδρονίκου και της συζύγου του Αθανασίας, της Αγίας Μάρτυρος Ποπλίας, του Οσίου Πέτρου του Αποστρατιώτου, του Οσίου Δωροθέου Επισκόπου Τύρου και των δικαίων Αβραάμ και του ανεψιού του Λωτ.

Ο Ανδρόνικος και η Αθανασία ήταν από τη Μεγάλη Αντιόχεια, ζούσαν δε κατά το τέλος του έκτου μετά Χριστόν αιώνος. Ήταν δε ο Ανδρόνικος κατά την τέχνη αργυροπράτης, πολύ ευλαβής, γεμάτος από αγαθά έργα, πλούσιος από κοσμικά αγαθά. Νυμφεύθηκε την Αθανασία, η οποία ήταν και αυτή σεμνή και θεοφιλής. Συμφώνησαν δε στο εξής θεάρεστο έργο: μοίρασαν στα τρία τον πλούτο τους, και από μεν το ένα μέρος έδιναν άφθονα ελεημοσύνη στους πτωχούς, από το άλλο έδιναν δάνεια, χωρίς τόκους και κέρδη, σε αυτούς που είχαν ανάγκη. Από δε το τρίτο μέρος οικονομούσαν τα του εργαστηρίου του αργυροπρατείου τους, για να κερδίζουν τα προς το ζην αναγκαία. Απόκτησαν δε και

ένα γιο και μια θυγατέρα. Τόσο ενάρετα και σώφρονα ζούσαν, ώστε αφού γεννήθηκαν τα παιδιά, ο ένας τον άλλον δεν άγγιξαν, αλλά ζούσαν και οι δυο με σωφροσύνη και προσευχές, καταγίνονταν δε στο να ελεούν τους πτωχούς και να επισκέπτονται τους αρρώστους. Αφού πέρασαν δώδεκα έτη και τα παιδιά τους έφτασαν στην ηλικία εκείνη, κατά την οποία θα χαροποιούσαν τους γονείς τους, τότε πέθαναν και τα δυο, συγχρόνως την ίδια μέρα. Και ο μεν Ανδρόνικος γενναία υπέφερε το θάνατο των παιδιών του, η δε σύζυγός του είχε μείνει απαρηγόρητη. Παρέμενε στο ναό του μάρτυρος Ιουλιανού, θρηνώντας και κλαίοντας γοερά. Κατά το μεσονύκτιο, κι ενώ ήταν ξυπνητή,

παρουσιάστηκε ο Μάρτυς με σχήμα μοναχού και της λέγει: «Τι έχεις και κλαίεις;» «Έχω πολύ πόνο και θλίψη», απάντησε, «διότι, έχοντας δύο μόνο τέκνα, τα έθαψα σήμερα». Στα λόγια αυτά της Αθανασίας αποκρίθηκε ο Μάρτυς και είπε: «Μη κλαίεις γι' αυτά, διότι, καθώς η φύση του ανθρώπου ζητά το φαγητό και είναι αδύνατο να μη ζητήσει κανείς να φάγει, κατά τον ίδιο τρόπο και τα παιδιά που έφυγαν από τη ζωή αυτή ζητούν από το Θεό κατά χρέος να τους δώσει κατά την ημέρα εκείνη τα μέλλοντα αγαθά Του, λέγοντας: “Δικαιοκρίτα Κύριε, αντί των επιγείων αγαθών τα οποία μας στέρησες, δώρησέ μας τα επουράνια αγαθά Σου”». Όταν άκουσε αυτά η Αθανασία, κατανύχθηκε,

η λύπη της μεταβλήθηκε σε χαρά και είπε: «Λοιπόν, τα παιδιά μου ζουν στους ουρανούς, και γιατί εγώ να κλαίω;» Και ο μοναχός εκείνος έγινε άφαντος. Η δε Αθανασία επέστρεψε στο σπίτι της, διηγήθηκε στον άνδρα της όσα είδε και άκουσε και του ζήτησε να τη βάλει σε μοναστήρι. Ο Ανδρόνικος αποδέχθηκε το λόγο μετά χαράς, διότι και αυτός το ποθούσε, μοίρασε το περισσότερο μέρος της περιουσίας του στους πτωχούς, ελευθέρωσε τους δούλους και τα υπόλοιπα υπάρχοντά του άφησε στον πεθερό του, με την παραγγελία να ιδρύσει νοσοκομεία και ξενοδοχεία για τους μοναχούς. Αφού λοιπόν οι όσιοι πήραν λίγα έξοδα για το δρόμο, ένα βράδυ βγήκαν από την Αντιόχεια.

Βλέποντας η Αθανασία από μακριά το σπίτι της, είπε: «Κύριε, Συ που είπες στον Αβραάμ και τη Σάρα, “Έξελθε εκ της γης σου και εκ της συγγενείας σου, και δεύρο εις γην ην αν σοι δείξω”, Συ και τώρα οδήγησέ μας εν φόβω Σου. Εμείς για το όνομά Σου αφήσαμε ανοιχτό το σπίτι μας και φύγαμε. Μη μας κλείσεις τη θύρα της βασιλείας Σου». Έκλαψαν και οι δυο και έφυγαν από την πατρίδα τους. Όταν έφτασαν στα Ιεροσόλυμα, προσκύνησαν τους Αγίους τόπους και επισκέφθηκαν πολλούς πατέρες οσίους. Φεύγοντας από εκεί, πήγαν στην Αίγυπτο, στον περίφημο Αββά Δανιήλ. Του φανέρωσαν το σκοπό τους και τον παρακάλεσαν να τους οδηγήσει εις οδόν σωτηρίας.

Την μεν Αθανασία την έστειλε στο γυναικείο μοναστήρι των Ταβεννησιωτών, τον δε Ανδρόνικο τον κράτησε κοντά του και τον ένδυσε το αγγελικό σχήμα των μοναχών. Έτσι έμεινε στην υποταγή του δώδεκα ολόκληρα χρόνια. Τότε ο Ανδρόνικος παρακάλεσε τον Αββά Δανιήλ να του δώσει ευλογία για να μεταβεί και πάλι στα Ιεροσόλυμα και να προσκυνήσει εκ δευτέρου τους Αγίους τόπους. Ο Αββάς ευχήθηκε και τον απέλυσε. Καθώς περπατούσε λοιπόν ο Ανδρόνικος στο δρόμο της Αιγύπτου, κάθισε κάτω από ένα δέντρο για να δροσιστεί λίγο από τον καύσωνα. Και να, κατ' οικονομία Θεού, ήλθε εκεί και η γυναίκα του Αθανασία, η οποία πήγαινε κι αυτή στα Ιεροσόλυμα, με σχήμα ανδρός ως μοναχός,

προφανώς για λόγους ασφαλείας, με αλλαγμένο το όνομα σε Αθανάσιος. Αφού χαιρετίθηκαν, η μεν Αθανασία γνώρισε τον Ανδρόνικο. Εκείνος όμως όχι, διότι από την πολλή άσκηση μαράθηκε το κάλλος της και φαινόταν σαν Αιθίοπας. Καθώς και οι δύο πήγαιναν στους Αγίους τόπους, συμφώνησαν να πορευτούν μαζί, όμως σιωπώντας. Αφού έτσι πήγαν στα Ιεροσόλυμα και προσκύνησαν τα Άγια εκείνα μέρη, επέστρεψαν πάλι σιωπώντας στην Αλεξάνδρεια. Τότε η Αθανασία ρώτησε τον Ανδρόνικο εάν θα ήθελε να συγκατοικήσουν και να ζήσουν στο εξής ως συμμοναστές. «Ας μείνουμε», απάντησε εκείνος, «αλλά θα ήθελα να πάω πρώτα στο γέροντά μου και να ζητήσω την ευλογία του». Εκείνη του είπε:

«Κι αν υποφέρεις να μείνεις μαζί μου σιωπηλά, καθώς βαδίσαμε και πήγαμε στα Ιεροσόλυμα και από κει ήρθαμε πάλι εδώ, καλώς έλα. Εάν δε δεν υποφέρεις να σιωπάς, μη έλθεις».

Ο Ανδρόνικος πήγε στον γέροντά του, τον Αββά Δανιήλ, και του φανέρωσε την υπόθεση. Ο δε γέροντας γνώρισε από τα λόγια του Ανδρονίκου ότι ήταν σε μεγάλη προκοπή αρετής ο Αθανάσιος. Γι' αυτό του έδωσε την άδεια και του είπε: «Πήγαινε, αγάπα τη σιωπή και μείνε με τον αδελφό, επειδή αυτός είναι αληθινά τέτοιος που πρέπει να είναι ο μοναχός». Τότε επέστρεψε ο Ανδρόνικος και έμεινε μαζί με την Αθανασία δώδεκα έτη, χωρίς να γνωρίσει ότι αυτή ήταν η σύζυγός του. Πολλές φορές δε τους επισκεπτόταν ο Αββάς Δανιήλ και συνομιλώντας τους συμβούλευε για ωφέλεια ψυχής. Κάποια φορά συνέβη να πάει πάλι ο Αββάς Δανιήλ για να τους επισκεφθεί. Αφού τους νουθέτησε αρκετά, τους αποχαιρέτησε και έφυγε για το κελί του. Τότε έτρεξε κατόπιν του ο Όσιος Ανδρόνικος και, αφού τον έφτασε, του είπε: «Ο Αββάς Αθανάσιος αρρώστησε βαριά και είναι να απέλθει προς τον Κύριο». Ο Γέροντας επέστρεψε και βρήκε τον Αθανάσιο να πάσχει από θέρμη. Βλέποντας δε τον Γέροντα, εκείνος άρχισε να κλαίει. Ο δε Γέροντας του λέγει: «Αντί να χαίρεσαι που πηγαίνεις να απολαύσεις το Θεό, συ κλαίεις;» Εκείνος είπε: «Δεν κλαίω για τον εαυτό μου, αλλά για τον Αββά Ανδρόνικο».

«Παρακαλώ, κάνε αγάπη και, αφού με θάψεις, ψάξε κοντά στο κεφάλι μου και θα βρεις πινακίδιο γραμμένο. Διάβασέ το και μετά δώσ' το και στον Αββά Ανδρόνικο». Προσευχήθηκαν λοιπόν και οι τρεις και κοινώνησε τα άχραντα μυστήρια η μακάρια Αθανασία και έτσι κοιμήθηκε εν Κυρίω. Τότε βρήκε και ο Αββάς Δανιήλ το πινακίδιο, το διάβασε και από αυτό κατάλαβε ότι ήταν η σύζυγος του Ανδρονίκου, η μακαρία Αθανασία.

Ακούστηκε δε αυτό σε όλη τη Λαύρα. Ο Αββάς Δανιήλ έστειλε είδηση στους αδελφούς και ήλθαν όλοι οι πατέρες που κατοικούσαν στη βαθύτερη έρημο, στις Λαύρες και τα μοναστήρια της Αλεξάνδρειας, στον ενταφιασμό της οσίας. Οι δε Σκητιώτες όλοι με λευκά ενδύματα, διότι συνήθιζαν να φορούν λευκά όταν ενταφίαζαν τους αδελφούς ως νικητές των τριών εχθρών, της σάρκας, του κόσμου και του διαβόλου. Προέπεμψαν λοιπόν μετά βαΐων και κλάδων το τίμιο λείψανο και το ενταφίασαν με μεγάλη ευλάβεια, δοξάζοντας τον Θεό που έδωσε στην Αγία τόσο μεγάλη υπομονή. Έμεινε δε εκεί ο Αββάς Δανιήλ για να τελέσει τα έβδομα μνημόσυνα της οσίας. Μετά, αναχωρώντας ο Γέροντας Δανιήλ, θέλησε να πάρει μαζί του τον Αββά Ανδρόνικο. Εκείνος όμως παρέμεινε εκεί. Τον αποχαιρέτησε ο γέροντας και αναχώρησε. Στο δρόμο τον έφτασε κάποιος αδελφός και του λέγει: «Ο Αββάς Ανδρόνικος ασθενεί από θέρμη».

Ο Αββάς Δανιήλ έστειλε είδηση στους αδελφούς της Σκήτης λέγοντας: «Ο Αββάς Ανδρόνικος ακολουθεί τον Αββά Αθανάσιο, και λοιπόν ελάτε». Μαζεύτηκαν όλοι οι πατέρες και τον πρόφτασαν ζωντανό. Ζήτησαν και πήραν την ευχή του και έτσι ο μακάριος Ανδρόνικος εκοιμήθη εν Κυρίω. Τον έθαψαν κοντά στο συναγωνιστή του, την Οσία Αθανασία, δοξάζοντας τον επί πάντων Θεό.

Η φυσική αγάπη, όπως εκείνη μεταξύ των συζύγων ή των γονέων και των παιδιών και αντιστρόφως, μεταξύ των αδελφών κτλ., είναι κάτι το πολύ σημαντικό για τη συνοχή της κοινωνίας και την κοινωνική ζωή. Όμως αυτή η φυσική αγάπη, κατά τους Αγίους Πατέρες μας, από άποψη πνευματική για τη σωτηρία μας δεν έχει ιδιαίτερη σημασία. Δεν είναι ούτε καλή ούτε κακή, ή όπως αλλιώς λέγεται, δεν είναι ούτε ψεκτή, κατηγορημένη, αλλά ούτε και επαινετή, διότι είναι τρόπον τινά υποχρεωτική, αποτέλεσμα των φυσικών σχέσεων. Τη συναντούμε δε και στα ζώα και μάλιστα πολλές φορές σε βαθμό συγκινητικό.

Απόμοι, αν δεν προσέξουμε και δεν αγωνιστούμε, μπορεί να αποτελέσει εμπόδιο στη σωστή σχέση μας με το Θεό αλλά και με τους συνανθρώπους μας. Η αγάπη μας προς τον Κύριο θα πρέπει να είναι ανώτερη από κάθε άλλη αγάπη, διότι Αυτός είναι ο Θεός μας, ο σκοπός της ζωής μας, η σωτηρία μας. Διαφορετικά, ο φιλών πατέρα ή μητέρα υπέρ εμέ ουκ έστι μου άξιος, και ο φιλών υιόν ή θυγατέρα υπέρ εμέ ουκ έστι μου άξιος. Αλλά και η πνευματική, η ανιδιοτελής αγάπη προς τους συνανθρώπους μας θα πρέπει να είναι τόση ώστε να ξεπερνά κάθε φυσική και να τους έχουμε όλους το ίδιο. Ο Όσιος Ανδρόνικος και η Οσία Αθανασία

αγωνίστηκαν προς την κατεύθυνση αυτή και πάνω από κάθε φυσικό δεσμό και κάθε φυσική αγάπη έβαλαν την αγάπη προς το Θεό και έτσι έζησαν ζωή αφιερωμένη σε Αυτόν. Είθε και εμείς με τις πρεσβείες τους να επιτύχουμε αυτή την απαραίτητη υπέρβαση.