Saint Theodora of Alexandria: Repentance and Patient Endurance

Today, September 11, our Church commemorates Saint Theodora of Alexandria; Saint Euphrosynos the Cook; the holy martyrs Diodoros, Diomedes, and Didymos; Saint Ia the Martyr; the holy martyrs Demetrios, his wife Evanthia, and their son Demetrianos; and the transfer of the relics of Saints Sergius and Herman, the wonderworkers of Valaam.

Theodora lived in Alexandria during the second half of the fifth century, in the reign of Emperor Zeno. Her parents married her to a young man who was devout, self-controlled, and respected in society. Together they lived in a way pleasing to God, carefully keeping His commandments. But those who live virtuously before God cannot escape temptations and attacks from the devil, who hates goodness and envies it. So the devil kindled a sinful desire for the beautiful and virtuous Theodora in the heart of a wealthy young man, and that desire kept growing. At first Theodora suspected nothing, and no suspicion crossed her husband’s mind.

He trusted her completely. Taking advantage of this, the young man tried to meet her in the homes of people they both knew, especially when her husband was not with her. Before long he confessed his passion to her, presenting it as something innocent. At first Theodora was displeased and angry. So he changed his approach. He met her less often and pretended to be melancholy and sorrowful. In this way, Theodora was caught in the first snare of pity. Then certain wretched women, who wanted to see her virtue stained, intervened, and matters went further.

Pity turned to affection. Their meetings became more frequent, and her resistance weakened. In the end, the fatal fall came. The account attributes it partly to a supposed natural tendency of women to be trusting, and partly to Satan’s work; perhaps, it says, even some sorcery was used. But remorse came quickly, fierce and unrelenting. When a soul has grown accustomed to virtue and then falls for a brief pleasure, it finds no comfort. Theodora’s heart burned with overwhelming sorrow. She wept bitterly and cried out to the Lord with deep groans: “My wounds have grown foul and festering because of my foolishness.” Her husband, unaware of the cause, tried in every way to comfort her.

But the wound of sorrow in her soul would not heal, and she found no relief at all. She did not dare tell her husband of her fall: she was ashamed, and she grieved at the wound it would open in his heart. Yet she could not find peace simply by keeping silent, resolving never to fall again, and being a devoted wife from then on. So she left secretly and first took refuge in one of the many women’s monasteries in Egypt. She did not stay there. Thinking that, because of her great sin, she was no longer worthy even to look at the sky, the light, or the air, she could find no other way

than to leave the world and all that belonged to it, take the monastic habit, and devote herself to the struggle of metanoia, of repentance. Knowing that her husband would search everywhere for her, she dressed as a man and went to a men’s monastery to live as a monk. After pleading many times, she was accepted as a man named Theodore. Though slight in build, the new novice showed great eagerness and rare endurance. She worked as hard as the others, and harder still. She received the monastic habit, renounced every worldly pursuit, and turned away from bodily comforts.

She gave herself to the labors and struggles of ascesis, of ascetic discipline. For eight years she worked hard and never missed the services of the Church. Remembering her sin, she begged with tears for God’s forgiveness. One day the monastery ran out of oil, and its superior sent her with two camels to Alexandria to obtain some. By God’s providence, she met her husband on the road. Grieving deeply over the loss of his wife, he had been asking God to reveal whether she was with another man. The all-good God sent an angel to tell him, “If you want to see Theodora with your own eyes...”

“Go very early to the road called the Martyrdom of Peter the Apostle. There you will meet someone. Look carefully at that person’s face, and you will find what you seek.” As the angel had said, they met. Theodora recognized her husband at once. She remembered his love for her and the sin she had committed, and her eyes filled with tears.

She went up to him, greeted him, and immediately continued on her way. But he did not recognize her. She was wearing men’s clothing, and hardship and deep sorrow had changed her appearance. He complained that the angel had not fulfilled his promise. Then the angel appeared to him again and told him

that he had kept his promise: the monk he had met was his wife. So his suspicion was put to rest. Blessed Theodora then gave herself to still greater struggles of ascesis, of ascetic discipline, and her heart burned ever more strongly with divine love.

Despite her hard struggles, she never stopped remembering that sin. Her heart ached, and she wept. God, who rewards those who strive, forgave her through her metanoia, her repentance, and also gave her the grace to work miracles because of her virtue. Thus, when she rebuked a great crocodile that had been devouring animals and people, it died.

In this way she delivered the people from that great danger. Everyone glorified God and thanked the Saint. Once, Saint Theodora had to spend the night at another monastery, known as the Monastery of the Ninth. A young woman related to some of the monks happened to be there. The devil prompted her to sin with the one she believed was Theodore. When Theodore turned her away, she went and sinned with someone else. After a while, the young woman’s pregnancy became known, and she falsely accused the Saint of having raped her. When the child was born, the woman’s relatives took the baby, left him in the middle of Theodora’s monastery, and departed. The monks believed that Theodore was the child’s father

and expelled the Saint from the monastery with the infant. Though she knew she was innocent and could have proved it, she cared for the child as his own mother would. She bore the weight of the slander, the contempt, and her expulsion from the monastery. For seven years she carried that burden without speaking a harsh word, regarding it as a way to atone for her own sin. All the while, she struggled as though she had no bodily needs. Her body was worn down by severe hardship and darkened by the sun. She built a small hut and lived near the monastery. After seven years, she was received back into the monastery, where she undertook even greater ascetic struggles.

In those days a severe drought dried up the pits where the monastery collected and stored its water. The abbot then ordered the Saint to take the vessel used to draw water and fill it from the monastery’s pit. Obeying him, she lowered the vessel into the dry pit and drew it up full of water. More than that, through the Saint’s prayer, all the monastery’s pits were found full of water. Soon afterward Saint Theodora died. The abbot learned of her innocence in a vision, and everyone learned the truth when they discovered that she was a woman. Through a divine revelation, her husband learned what had happened, and...

he came to the monastery at once. He fell before her much-tried and venerable remains and kissed them with tears. With great reverence and katanyxis, or compunction, they sang hymns and praises to God and buried her. Her husband became a monk there. After living an ascetic life, he departed to the Lord and was buried in Theodora’s tomb. The child the Saint had raised also flourished in the monastic life and later became abbot at the request of the brothers of that holy monastery.

There is much to reflect on in the life of Saint Theodora, whom we celebrate today: the great value of patiently enduring slander, of remembering our sins even after we have received forgiveness, and of deep metanoia, or repentance. But let us dwell especially on the struggle against fleshly passions, because of its particular importance. Saint Nicodemus the Hagiorite tells us that we must fight these passions in a different way from the others. We do so, he says, by fleeing temptation with all our strength, rather than standing our ground against it as we might with other passions.

Flee every occasion and every person that stirs temptation in the flesh. If you must speak with such a person, keep it brief. Be modest and serious in your manner, and let your words be firm rather than sweet. Sirach says, “Never trust your enemy.” And you must never put your trust in yourself. Just as bronze produces its own corrosion, so your fallen nature gives rise to evil. Indeed, experience has shown again and again that we often need to be even more wary of people and circumstances

we think it reasonable to spend time with: perhaps they are relatives, perhaps they are devout and virtuous, or perhaps they once did us a kindness and we feel obliged to greet them often. In such unguarded company, the poisonous pleasure of the senses becomes entangled with our dealings. Little by little, almost unnoticed, it reaches into the depths of the soul and so darkens our judgment that we begin to think the causes of sin are harmless. In the end, we may fall into the sin itself or into other snares of the devil from which it is hard to recover. That is why, brother, the Saint continues,

you must flee the fire, for you are like dry tinder. Do not presume that you are thoroughly soaked with the water of a good and strong will. Even if that were so, prolonged contact with the fire would gradually dry up that water. Before you expect it, you may become so attached to sinful desire that you no longer care about other people, family ties, or friendship; you no longer fear God or value honor or life, or even heed all the punishments of Hell. Then you commit the sin. So flee, flee as far as you can from the company of people who stir temptation in you, if you truly do not want to be caught by sin and brought to death.

Σήμερα, 11 του μηνός Σεπτεμβρίου, η Εκκλησία μας επιτελεί τη μνήμη της Οσίας Θεοδώρας της εν Αλεξανδρεία, του Οσίου Ευφροσύνου του Μαγείρου, των Αγίων Μαρτύρων Διοδώρου, Διομήδους και Διδύμου, της Αγίας Μάρτυρος Ίας, των Αγίων Μαρτύρων Δημητρίου και Ευανθίας της συζύγου και Δημητριανού του υιού τους, και της ανακομιδής των λειψάνων των Οσίων Σεργίου και Γερμανού, των εν Βαλαάμ Θαυματουργών.

Η Θεοδώρα άκμασε κατά το δεύτερο ήμισυ του πέμπτου μετά Χριστόν αιώνος στην Αλεξάνδρεια επί του βασιλέως Ζήνωνος. Οι γονείς της την πάντρεψαν με ένα νέο ευσεβή, σώφρονα και κοινωνικά διακεκριμένο, και οι δυο δε πορεύονταν θεάρεστα, φυλάττοντας με επιμέλεια τις εντολές του Θεού. Αλλά επειδή δεν είναι δυνατόν όσοι ζουν ενάρετα κατά Θεόν να μην έχουν πειρασμούς και ενοχλήσεις από τον μισόκαλο και φθονερό διάβολο, γι' αυτό άναψε στην καρδιά ενός πλουσίου νέου έρωτα σατανικό κατά της ωραιοτάτης και σωφρονεστάτης Θεοδώρας, ο οποίος όλο και μεγάλωνε. Η Θεοδώρα ήταν στην αρχή ανύποπτη και από το νου του συζύγου καμιά υπόνοια δεν μπορούσε να περάσει,

της είχε απόλυτη εμπιστοσύνη. Ο νεαρός, επωφελούμενος από αυτά, προσπαθούσε να τη συναντήσει σε σπίτια κοινών γνωστών τους, ιδίως όταν δεν συνοδευόταν από το σύζυγό της. Δεν βράδυνε να αποκαλύψει σε αυτή το πάθος του, το οποίο όμως παρουσίασε σαν κάτι το αθώο. Η Θεοδώρα καταρχάς δυσαρεστήθηκε και οργίστηκε. Εκείνος τότε άλλαξε τακτική, αραίωσε τις συναντήσεις και υποκρινόταν τον μελαγχολικό και θλιμμένο. Έτσι η Θεοδώρα έπεσε στο πρώτο δίχτυ της λύπης. Με τη μεσολάβηση κάποιων αθλίων γυναικαρίων που επιθυμούσαν να δουν να μαυρώνεται η αρετή της Θεοδώρας, τα πράγματα προχώρησαν.

Η λύπη έγινε συμπάθεια, οι συναντήσεις περίσσεψαν, οι αντιστάσεις ελαττώθηκαν και τελικά, αφενός μεν διότι το γένος των γυναικών είναι εκ φύσεως ευκολόπιστο, αφετέρου δε από συνέργεια του σατανά, ίσως χρησιμοποιήθηκαν και κάποιες μαγικές τέχνες, επήλθε η μοιραία πτώση. Αλλά οι τύψεις δεν βράδυναν να έλθουν, αμείλικτες, σφοδρές, καυστικές. Όταν μια ψυχή συνηθίσει στις αρετές και μετά πέσει για μικρή ηδονή, παρηγοριά δεν βρίσκει. Έτσι η καρδιά της Θεοδώρας φλογιζόταν από άμετρη λύπη, έκλαιγε πικρά και με βαρυτάτους στεναγμούς βοούσε προς τον Κύριο: «Προσώζεσαν και εσάπησαν οι μώλωπές μου από προσώπου της αφροσύνης μου». Ο άνδρας της, μη γνωρίζοντας την αιτία, προσπαθούσε να την παρηγορήσει με κάθε τρόπο.

Όμως είχε αθεράπευτη πληγή λύπης στην ψυχή της και δεν έβρισκε την παραμικρή ανακούφιση. Στον άνδρα της δεν τολμούσε να αποκαλύψει την πτώση, αφενός μεν διότι ντρεπόταν, αφετέρου δε διότι λυπόταν για την πληγή που θα άνοιγε στην καρδιά του. Αλλά και το να σιωπούσε και να αρκούνταν στο να μην ξαναπέσει και στο να είναι από εκεί και πέρα μια αφοσιωμένη σύζυγος δεν την ανέπαυε. Έτσι αποφάσισε και έφυγε κρυφά και κατέφυγε αρχικά σε ένα γυναικείο μοναστήρι από τα πολλά της αιγυπτιακής γης. Δεν έμεινε όμως εκεί, αλλά σκεπτόμενη ότι δεν ήταν πλέον άξια ούτε τον ουρανό να βλέπει, ούτε το φως, ούτε τον αέρα για τη μεγάλη της αμαρτία, δεν μπόρεσε να βρει άλλο τρόπο

παρά να αφήσει τον κόσμο και τα του κόσμου εντελώς και να λάβει το σχήμα των μοναχών και να δοθεί στους αγώνες της μετάνοιας. Γνωρίζοντας όμως ότι ο άνδρας της θα την αναζητούσε παντού για να τη βρει, φόρεσε ανδρικά ρούχα και πήγε σε ένα ανδρικό μοναστήρι για να μονάσει εκεί. Μετά από πολλές παρακλήσεις έγινε δεκτή ως άνδρας ονόματι Θεόδωρος. Παρά το λεπτό της σωματικής του διαπλάσεως, ο νέος δόκιμος επέδειξε μεγάλη προθυμία και αντοχή σπάνια. Κοπίαζε όχι μόνο όπως οι άλλοι, αλλά και περισσότερο από αυτούς. Έτσι ντύθηκε το μοναχικό σχήμα, αρνήθηκε κάθε κοσμική προσπάθεια, μίσησε τις αναπαύσεις του σώματος,

δόθηκε στους κόπους και τους αγώνες της ασκήσεως. Έκανε οκτώ χρόνους δουλεύοντας σκληρά και ποτέ δεν έλειψε από τις ακολουθίες της Εκκλησίας. Η δε ενθύμηση του σφάλματός της την έκανε να ζητά με δάκρυα τη συγχώρησή Του. Κάποτε το μοναστήρι δεν είχε λάδι και για την προμήθειά του ο προεστώς την έστειλε με δυο καμήλες στην Αλεξάνδρεια. Κατά θεία οικονομία, στον δρόμο συνάντησε τον άνδρα της, ο οποίος, καθώς έχασε τη σύζυγό του, είχε μεγάλη θλίψη και παρακαλούσε τον Θεό να του αποκαλύψει εάν βρισκόταν σε άλλον άνδρα ή όχι. Ο δε Πανάγαθος, με άγγελό του, του είπε: «Εάν θέλεις να δεις και με τους οφθαλμούς σου τη Θεοδώρα...»

Πολύ πρωί στο δρόμο που ονομάζεται Μαρτύριο Πέτρου του Αποστόλου, και εκεί θα σε συναντήσει άνθρωπος, τον οποίο να δεις καλά στο πρόσωπο και θα επιτύχεις εκείνο που ζητάς. Κατά το λόγο του Αγγέλου έγινε η συνάντηση και η Θεοδώρα αμέσως γνώρισε τον άνδρα της, θυμήθηκε την αγάπη που της είχε και την αμαρτία που έκανε αυτή και γέμισαν δάκρυα τα μάτια της.

Τον πλησίασε, τον χαιρέτησε και αμέσως προχώρησε. Εκείνος όμως, επειδή φορούσε ανδρικά ρούχα και από την κακοπάθεια και την πολλή λύπη με την οποία περνούσε, δεν την αναγνώρισε και έτσι παραπονιόταν ότι ο άγγελος δεν εκπλήρωσε την υπόσχεσή του. Εκείνος όμως του παρουσιάστηκε και του είπε

κατά την υπόσχεσή του, του έδειξε τη σύζυγό του, ότι ήταν εκείνος ο μοναχός που συνάντησε, και έτσι ησύχασε από την υποψία που είχε. Η δε μακαρία Θεοδώρα επιδόθηκε σε μεγαλύτερους αγώνες της ασκήσεως και η καρδιά της άναβε όλο και περισσότερο από το θείο έρωτα.

Παρά τους σκληρούς αγώνες δεν έπαυε να θυμάται το σφάλμα εκείνο, να πονάει η καρδιά της και να κλαίει. Ο δε μισθαποδότης Θεός όχι μόνο τη συγχώρησε για τη μετάνοιά της, αλλά και για την αρετή της έδωσε τη χάρη των θαυμάτων. Έτσι με επιτίμησή της θανατώθηκε μεγάλος κροκόδειλος που κατασπάραζε ζώα και ανθρώπους.

Κατά αυτόν τον τρόπο λύτρωσε τον κόσμο από το μεγάλο εκείνο κίνδυνο. Όλοι δόξαζαν το Θεό και ευχαριστούσαν την Αγία. Κάποια φορά η Οσία χρειάστηκε να διανυκτερεύσει σε ένα άλλο μοναστήρι, το λεγόμενο του Ενάτου. Συνέβη τότε να βρίσκεται εκεί μια νέα συγγενής κάποιων μοναχών, την οποία ο Διάβολος την παρακίνησε να αμαρτήσει με τον νομιζόμενο Θεόδωρο και, καθώς εκείνος την έδιωξε, πήγε εκείνη και αμάρτησε με άλλον. Μετά από λίγο καιρό φάνηκε η εγκυμοσύνη της κόρης που αναφέρθηκε και εκείνη συκοφάντησε την οσία ότι τάχα τη βίασε. Όταν δε γεννήθηκε το παιδί, οι συγγενείς της γυναίκας το πήραν, το άφησαν στο μέσο του μοναστηριού της Αγίας και έφυγαν. Οι μοναχοί πίστεψαν ότι ο Θεόδωρος ήταν ο πατέρας του παιδιού

και με το βρέφος έδιωξαν την οσία από το μοναστήρι. Αυτή, αν και γνώριζε την αθωότητά της και θα μπορούσε να την αποδείξει, ανέλαβε τη φροντίδα του παιδιού σαν πραγματική του μητέρα, σηκώνοντας το βάρος της συκοφαντίας, της καταφρόνησης, της απομάκρυνσης από τη Μονή. Σήκωσε το βάρος επτά χρόνια, χωρίς να πει κακό λόγο, θεωρώντας το σαν μέσο εξιλασμού για το αμάρτημά της. Εντωμεταξύ αγωνιζόταν σαν άσαρκη. Το σώμα φθειρόταν από την άμετρη κακοπάθεια και μαύριζε από τον ήλιο. Έκανε μικρή καλύβα και έμενε κοντά στο μοναστήρι. Μετά τα επτά χρόνια έγινε δεκτή μέσα στη Μονή, όπου επιδόθηκε σε περισσότερους ασκητικούς αγώνες.

Τις μέρες συνέβη να γίνει μεγάλη ξηρασία και να στεγνώσουν οι λάκκοι στους οποίους μάζευαν και αποθήκευαν το νερό. Τότε ο ηγούμενος πρόσταξε την Αγία να πάρει το αγγείο με το οποίο τραβούσαν το νερό και να το γεμίσει από τον λάκκο του μοναστηριού. Η οσία, υπακούοντας, κατέβασε στον ξεραμένο λάκκο το δοχείο και το έβγαλε γεμάτο νερό. Και όχι μόνο αυτό, αλλά και όλοι οι λάκκοι του μοναστηριού βρέθηκαν γεμάτοι νερό με ευχή της Αγίας. Σε λίγο επήλθε η τελευτή της οσίας, της οποίας την αθωότητα πληροφορήθηκε ο ηγούμενος με όραμα, αλλά και όλοι με τη φανέρωση ότι ήταν γυναίκα. Ο σύζυγός της με θεία αποκάλυψη πληροφορήθηκε τα συμβάντα και...

αμέσως κατέφθασε στο μοναστήρι. Έπεσε και ασπάστηκε με δάκρυα το πολύαθλο και σεβάσμιο λείψανο, το οποίο ενταφίασαν αφού με κάθε ευλάβεια και κατάνυξη έψαλαν ύμνους και δοξολογίες προς τον Θεό. Ο άνδρας της έγινε εκεί μοναχός και, αφού έζησε ζωή ασκητική, απήλθε προς τον Κύριο και τάφηκε στον τάφο της Θεοδώρας. Αλλά και το παιδί που ανέθρεψε η Οσία πρόκοψε στην καλογερική και αργότερα έγινε ηγούμενος κατά παράκληση των αδελφών του ιερού εκείνου μοναστηριού.

Και σημαντικά είναι εκείνα που θα μπορούσε να προσέξει κανείς στο συναξάρι της σήμερα εορταζομένης Οσίας Θεοδώρας, όπως η μεγάλη αξία της υπομονής της συκοφαντίας ή του να θυμόμαστε τα αμαρτήματά μας έστω κι αν έχουμε λάβει γι' αυτά τη συγχώρηση ή την αξία της βαθιάς μετάνοιας. Ας σταθούμε όμως περισσότερο στο θέμα του πολέμου κατά των σαρκικών παθών, λόγω της σπουδαιότητας και της ιδιαιτερότητας που παρουσιάζει. Εναντίον των σαρκικών παθών, μας λέγει ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης, πρέπει να πολεμείς με ξεχωριστό και διάφορο τρόπο από τους άλλους. Όχι αντιστεκόμενος στον πειρασμό, όπως στα άλλα πάθη,

φεύγοντας με όλη σου τη δύναμη από κάθε λογής αφορμή και πρόσωπο το οποίο σου προξενεί σκάνδαλο στη σάρκα. Και αν καμιά φορά είναι ανάγκη να μιλήσεις με κανένα τέτοιο πρόσωπο, μίλησε με συντομία και με πρόσωπο σεμνό και σοβαρό, μάλιστα τα λόγια σου ας έχουν κάποια σκληρότητα περισσότερο παρά γλυκύτητα. Μη πιστεύσεις τον εχθρό σου εις τον αιώνα, λέγει ο Σιράχ, και εσύ μη πιστεύσεις ποτέ στον εαυτό σου, διότι καθώς το χάλκωμα γεννά από λόγου του τη σκουριά, έτσι και η διεφθαρμένη φύση σου γεννά από μόνη της την κακία. Αλλά πολλές φορές πρέπει να φοβάται κανείς περισσότερο, καθώς η δοκιμή το απέδειξε και το αποδείχνει, από εκείνα τα πρόσωπα και πράγματα τέτοια

τα οποία νομίζει εύλογο το να συναναστρέφεται, ή διότι είναι συγγενή του, ή διότι είναι ευλαβικά και ενάρετα, ή διότι έτυχε κάποιας ευεργεσίας από αυτά και θεωρεί χρέος το να τα συχνοχαιρετά. Διότι με την αστόχαστη αυτή συναναστροφή ανακατώνεται η φαρμακερή ηδονή της αισθήσεως, η οποία ανεπαίσθητα λίγο λίγο περνά μέχρι και το μυελό της ψυχής και σκοτίζει τόσο το λογικό που αρχίζει μετά να θεωρεί σαν ένα τίποτε τα επικίνδυνα αίτια της αμαρτίας και έπειτα καταντούν να πέσουν ή στην τέλεια αμαρτία ή σε άλλα διαβολικά από τα οποία είναι δύσκολο να θεραπευτούν. Γι' αυτό πρέπει, αδελφέ, συνεχίζει ο Άγιος,

να φεύγεις από τη φωτιά, διότι είσαι στουπί, και μη θαρρευτείς πως είσαι βρεγμένο καλά με το νερό της καλής και δυνατής θελήσεως. Και αν υποθέσουμε πως είναι έτσι, με την πολλή συνέχεια της συναναστροφής, η φωτιά με τη θερμότητα ξεραίνει λίγο λίγο το νερό της καλής σου θελήσεως και ανέλπιστα θα προσκολληθείς στο διαβολικό έρωτα που να μην ντραπείς ανθρώπους, τη συγγένεια, τη φιλία, ούτε να φοβηθείς το Θεό, ούτε να ψηφίσεις τιμή, ζωή, ούτε όλες τις τιμωρίες της κολάσεως, αλλά να κάνεις την αμαρτία. Γι' αυτό φεύγε, φεύγε όσο μπορείς από τις συναναστροφές των προσώπων που σε σκανδαλίζουν, αν αληθινά δεν θέλεις να πιαστείς από την αμαρτία και να θανατωθείς.