Saint Sabbas the Sanctified and the Life of Gratitude

Today, December 5, our Church commemorates Saint Sabbas the Sanctified; the holy martyrs Anastasios and Diogenes; Saint Nonnos; Saint Nektarios, who lived an ascetic life in the cell of the Archangels, called Iagari, in Karyes on Mount Athos; Saint Philotheos of Karyes; and the holy monastic martyrs who lived in cells on Mount Athos and spoke out against those who favored the Latins.

Saint Sabbas the Sanctified lived in the sixth century after Christ. His parents, John and Sophia, lived in the village of Moutalaski in Cappadocia. When they had to move to Alexandria, they left Sabbas with his paternal uncle Hermias. Later, Sabbas went to live with his other uncle, Gregory. There he attended school and did well in his studies. He was diligent and quiet, and took care not to trouble anyone. When he had free time, instead of playing in the streets like the other children, he loved to spend time at the home of the village priest. The priest was glad to see his blameless conduct. He took Sabbas with him to the Church, where the boy served him in the sanctuary.

Sometimes Sabbas even went to the Church on his own to care for it. There he prayed before the holy icons, sometimes standing and sometimes kneeling. The Monastery of the Flavians stood a short distance from the town. When the priest went there, he took Sabbas along. Though still young, Sabbas soon felt a burning desire for monastic life. He joined the monastery, where his conduct was careful and beyond reproach. He became a monk, obedient, humble, hardworking, and peaceable.

One day, while working in the garden, he saw beautiful apples on a tree and picked one to eat. Then he realized that this was a temptation from a demon, urging him to break the monastery’s rule by eating before the appointed hour. He also remembered the great harm our first parents suffered when they failed to keep God’s command. So he did not eat the apple. He crushed it underfoot and resolved never to eat another apple, a resolve he kept for the rest of his life. From then on, he trampled down and completely overcame the demon of gluttony. He overcame the other passions with such courage that he surpassed all the monks of that monastery in keeping vigil, prayer, humility, and other spiritual labors. Even as a boy, he was granted the grace to work miracles. Here is one of them. One winter, the baker got soaked.

With no sun to dry his clothes, the baker put them in the oven. The next day he forgot to take them out and lit the oven to bake bread. When he remembered his clothes, he was deeply upset: the fire was burning, and soon they would be consumed. Then Sabbas, with no thought for his own safety, went straight into the oven and brought out the clothes. Neither he nor the clothes suffered any harm. Everyone marveled. From that hour, they revered him, no longer as a child but as a venerable elder. They could see that he would grow in virtue and one day be granted the grace to speak boldly before God. Later, he also went as a pilgrim to the Holy Land.

He visited and venerated the various holy sites and met an elder monk from Cappadocia who lived at the Monastery of Pasarion. The elder took him into his monastery until that year’s harsh winter had passed. In the spring, Sabbas heard so much praise for the wisdom and virtue of Saint Euthymius the Great that he wanted to find him and ask to remain under his spiritual guidance. Euthymius rejoiced at the young monk’s sincere devotion and spoke to him with wisdom and affection.

But because Sabbas was still beardless, Euthymius thought it best not to receive him yet into his own large lavra. Instead, he placed him in the nearby monastery of Saint Theoctistus.

There Sabbas soon earned everyone’s esteem and love. He was eager to attend the services, tireless in keeping vigil, and hungry for reading. He willingly took on even the humblest tasks in the monastery. He dug in the garden, fetched water, cut and stored firewood, and helped in the kitchen. He kept his eyes and ears open for anything even the lowliest monk might need, so that he could hurry to serve him. After Theoctistus died, Sabbas received permission from Euthymius the Great to withdraw alone to a shelter among the cliffs south of the monastery. Because of Sabbas’s great virtue, Euthymius called him the Boy Elder. Meanwhile, Sabbas traveled to Alexandria with another monk

on monastery business. There he met his parents, and they recognized one another. They wanted him to stay in Egypt, but Sabbas refused. At their insistence, he accepted only a small sum of money. He said goodbye to them with deep feeling and returned to the place of his ascetic discipline. Euthymius the Great received him into his lavra, to Sabbas’s indescribable joy. He watched that remarkable abbot and tried to learn as much from him as he could for the good of his soul. Some years later, Euthymius, by then very old, departed this life. Sabbas grieved deeply. Then he set out for the desert by the Jordan. Along the way, he stopped to rest in a secluded place

and saw a group of foreign warriors who could barely walk from hunger and exhaustion. Moved by their misery, he approached them and gave them the food he had brought, keeping only a little bread for himself. They marveled at his great kindness. When they met him again later, they repaid it by giving him bread and dates. After they had gone, Sabbas sighed and said, “Take heed, poor Sabbas. These men, strangers to the true faith, have repaid your kindness. You are a Christian and a monk. What do you do to show your gratitude to your heavenly Father, who does you good every day,

to Christ, your Redeemer and Savior?” Saint Sabbas spent four years in the lower reaches of that desert with the monks Anthos and Theodosios and a few others. Then he climbed a high mountain where Euthymius the Great had once stayed. In a wondrous vision, he saw the Most Holy Theotokos (All-Holy), clothed in a radiant garment. She pointed out a ravine and a cave to the east and urged him to live there. Sabbas obeyed. Before long, other monks came, wishing to live an ascetic life with him. The growing brotherhood needed to be organized, and a monastery had to be built. So they built a tower with cells and a Church.

Thus Sabbas found himself at the head of the brotherhood, and he fulfilled his duties wonderfully. Under his fatherly care, the brothers grew steadily in spiritual maturity. Their material needs were also met. The monks did practical work, and devout Christians brought them many gifts. In turn, the monks personally gave alms to the poor. At the age of fifty-three, Saint Sabbas was ordained a priest by Sallustius, Patriarch of Jerusalem. He kept all the customs of Euthymius the Great, going into the desert each year after the middle of January

and returning after Palm Sunday. Water was far from the monks’ cells, and bringing it back was hard work. So one night Sabbas prayed fervently to the Lord for water to spring up nearby. At once he heard a sound down in the ravine. Looking over, he saw a wild donkey digging at the earth with its hoof. Water rose from the little hole it made, and the donkey drank. Sabbas was overjoyed. He went down and dug a little at that spot, and at once plenty of sweet water came forth. He brought it into the middle of the lavra. Meanwhile, his father had died, and his mother had sold all her possessions

and come to her son after hearing of his good and wonderful reputation. He received her with reverence and honor. He gave her spiritual counsel, and she became a nun and lived nearby, outside the monastery. Before long, after a life pleasing to God, she reposed and gave her soul into His hands. Sabbas buried her and spent all her money on things the lavra needed: guesthouses, gardens, enclosing walls, and other works. Yet these holy efforts of Saint Sabbas did not go unhindered.

Envy appeared more than once among certain monks. Serving their own miserable egos, they put obstacles in his way and, in their blind hatred of the man doing the work, sought to destroy what he had built for God. But his patient endurance, gentleness, and steadfastness were inexhaustible. Through God’s power and his own willing labor, the fruits of his toil grew instead. He built more lodging for pilgrims, as well as hospitals in Jericho and in the Holy City near the Tower of David. The saint also served the Church greatly in times of serious need. During the reign of Emperor Anastasios, some opposed the Fourth Ecumenical Council of Chalcedon and supported the heresy of Dioscorus and Severus.

Elias, the Archbishop of Jerusalem, was exiled, and other clergy were imprisoned. Though already in his seventies, Sabbas went to Constantinople as an envoy for the persecuted Church and the suffering hierarch. At first the emperor was unyielding, but Sabbas’s words and the strength of his character finally prevailed. Anastasios allowed the exiled Archbishop to return to his see and released the imprisoned monks and priests. While Sabbas was in Constantinople, many people, prominent and ordinary alike, came to hear his wise words and seek his counsel and guidance for the salvation of their souls.

Later, under various harmful influences, Emperor Anastasios renewed his persecution of Orthodox bishops, especially the leading ones. Then Justin became emperor. He supported Orthodoxy, recalled the Orthodox bishops from exile or freed them from prison, and restored them to their sees. Blessed Sabbas rejoiced from the depths of his soul. Though very old, he left his lavra and went first to Jerusalem. There, on August 6, 518, he attended the reading of the imperial decree in favor of the Orthodox Church, amid the shared cheers of clergy and people.

He went on to Caesarea and Scythopolis, glorifying God for saving His Church from turmoil. He praised the emperor, who had promptly done justice to the true faith and to those who had bravely defended it. Sabbas preached metanoia, repentance, prayer, and sanctification. During that journey, he also healed many people: some by touching them and taking them by the hand, and others by making the sign of the Precious Cross over them. Meanwhile, Justin made his nephew Justinian a fellow ruler, both because of his own advanced age and because of the affection and esteem he had for him. Justinian greatly revered Saint Sabbas.

Sabbas had once healed Justinian’s sister Hesychia when she was gravely ill. After Justinian became emperor, the Samaritans revolted in 529. Still adhering to their old religion, they killed many Christians, tore down their Churches, and murdered their bishop. Before long, the revolt was put down, and the Samaritans and their leader Julian, whom they had proclaimed king, were utterly defeated. The Christians suffered terrible losses in that uprising. Entire villages were destroyed. The calamity pained Sabbas deeply. So, though he was about ninety years old,

he did not hesitate to make a second journey to Constantinople. When Justinian heard the news, he was delighted and resolved to honor Sabbas in a special way. He sent an imperial ship to meet him. When Sabbas disembarked, the Patriarch and his clergy welcomed him. This man had calmly endured so many hardships. He had kept his composure through so many plots against him, stood up to heretical emperors with remarkable courage, and never flinched before the swords of soldiers. Yet these displays of honor left him at a loss. “What is the need for all this?” he asked.

“Why such a grand reception and so much enthusiasm? One good thing may have come of it: since that day, I have felt my unworthiness more deeply.” And with a sigh he would say, “Wretched Sabbas, people are kind enough to honor you, but how will you stand before the judgment seat of the impartial God?” The saint’s mission succeeded. Justinian forgave the taxes owed by the Christians who had suffered, ordered the destroyed churches rebuilt at imperial expense, and punished the Samaritans who had revolted. Sabbas’s words and the example of his life strengthened Justinian’s devout desire to honor the Holy Land through many building projects.

Besides rebuilding the churches in Samaria, Justinian built a more magnificent church of the Meeting of the Lord in Jerusalem, along with a hospital, a guesthouse for priests and pilgrims, and monasteries dedicated to Saint Thalelaios and Saint Gregory. He also enlarged the lavra of Saint Sabbas. On the Mount of Olives he built a monastery dedicated to Saint Mary and a guesthouse for pilgrims. Near the spring of Elisha in Jericho, he built a church dedicated to the Theotokos. In the desert of the Jordan he built a monastery dedicated to Saint Panteleimon. Nor did he forget Bethlehem: he restored its walls and built the Monastery of Abba John there. Soon after returning from Constantinople, Saint Sabbas fell ill at his monastery.

He was ninety-four years old. Peter, then Patriarch of Jerusalem, mindful of his great age, pleaded with him repeatedly and brought him to the patriarchal residence.

He stayed there a short while. When the Lord revealed to him that his end was near, he returned to his cell. He named Melitas as his successor as abbot of the lavra, then gave up his spirit to the Lord on December 5, 532. The funeral of Saint Sabbas the Sanctified was held with great solemnity. The Patriarch attended with all the bishops and the rest of the clergy.

Many monks came from far and wide, and vast crowds of people gathered.

That was today’s account of Saint Sabbas. There is certainly much in his life, his virtue, his words, and his deeds that we could take to heart and be edified by. Today, though, let us dwell on something he noticed in others, something that deeply impressed him and helped him spiritually. It was the incident with the Hagarenes, the warriors to whom the saint gave his own food when they were exhausted. They showed their gratitude by returning his kindness. The saint said to himself, “Wretched Sabbas, these men are barbarians and strangers to the true faith,

yet they returned the kindness shown to them. You are a Christian and a monk. What are you doing to show gratitude to Christ, your daily benefactor and Savior?” Gratitude is a great and essential matter. The highest expression of Christian life is called the Holy Eucharist, and that is what it is: thanksgiving and gratitude offered to God in return for His gifts. “Your own of Your own we offer to You, on behalf of all and for all.” In the Bread and Wine, which stand for all that we have received, we offer everything to God in gratitude for what He has given us. We could say that the whole of genuine Christian life has this same spirit of thanksgiving.

We see it in the Saints, who gratefully offered everything to God: their possessions, positions, honors, comforts, strength, their whole lives and their whole selves. This is what Saint Sabbas did. And he points us toward the same way of life, the path to salvation.

Σήμερα, 5 Δεκεμβρίου, η Εκκλησία μας επιτελεί τη μνήμη του Οσίου Σάββα του Ηγιασμένου, του Αγίου Μάρτυρος Αναστασίου, του Αγίου Μάρτυρος Διογένους, του Οσίου Νόνου, του Οσίου Νεκταρίου, ο οποίος ασκήθηκε στο κελί των Αρχαγγέλων, το οποίο ονομάζεται Ιάγαρη και βρίσκεται στις Καρυές του Άθω, του Οσίου Φιλοθέου του Καρυώτου και των Αγίων Οσιομαρτύρων, οι οποίοι κατοικούσαν σε κελιά του Άθω και έλεγξαν τους Λατινόφρονες.

Ο Όσιος Σάββας ο Ηγιασμένος έζησε κατά τον 6ο μετά Χριστόν αιώνα. Οι γονείς του, Ιωάννης και Σοφία, ήταν κάτοικοι του χωριού Μουταλάσκη της Καππαδοκίας. Όταν χρειάστηκε να μετοικήσουν στην Αλεξάνδρεια, άφησαν τον Σάββα στον από τον πατέρα του θείο Ερμία. Αργότερα ο Σάββας πήγε στον άλλο του θείο, Γρηγόριο. Εκεί πήγαινε στο σχολείο και πρόκοβε στα γράμματα. Ήταν επιμελής αλλά και ήσυχος, πρόσεχε να μην ενοχλεί κανέναν και, όταν είχε καιρό, αντί να παίζει στους δρόμους όπως τα άλλα παιδιά, αυτός αγαπούσε να συχνάζει στο σπίτι του ιερέα του χωριού τους. Ο ιερέας έβλεπε την άμεμπτη διαγωγή του και χαιρόταν και τον έπαιρνε μαζί του στην εκκλησία, όπου και τον διακονούσε στο ιερό.

Μάλιστα, μερικές φορές πήγαινε και μόνος του στο ναό να τον περιποιηθεί και εκεί προσευχόταν μπροστά στις Άγιες εικόνες, άλλοτε όρθιος και άλλοτε γονυκλινής. Σε μικρή απόσταση από την κωμόπολη ήταν η Μονή των Φλαβιανών. Ο ιερέας, όταν πήγαινε εκεί, έπαιρνε μαζί του και τον Σάββα, και αυτός, αν και μικρός, δεν άργησε να κυριευθεί από τον διάπυρο πόθο της μοναχικής ζωής. Έτσι προσκολλήθηκε στο μοναστήρι, όπου η διαγωγή του υπήρξε ακριβεστάτη και άψογη. Έγινε μοναχός και ήταν ευπειθής, ταπεινόφρων, φιλόπονος, ειρηνικός.

Μια μέρα, καθώς δούλευε στον κήπο, είδε στο δένδρο ωραιότατα μήλα. Πήρε ένα για να το φάγει. Έπειτα όμως, γνωρίζοντας ότι ήταν πειρασμός του δαίμονος, που τον παρακινούσε να παραβεί την τάξη, να το φάγει πριν από την κανονισμένη ώρα, ενθυμούμενος δε και πόσο μεγάλο κακό έπαθαν οι προπάτορες γιατί δεν φύλαξαν το θείο πρόσταγμα, δεν το έφαγε, αλλά, αφού το πάτησε με τα πόδια του, έβαλε στον εαυτό του όρο να μην φάγει ποτέ μήλο, πράγμα που το τήρησε μέχρι το τέλος της ζωής του. Από τότε κατεπάτησε και νίκησε εντελώς το δαίμονα της γαστριμαργίας και τα άλλα πάθη με τόση ανδρεία, ώστε ξεπέρασε όλους τους μοναχούς του μοναστηριού εκείνου στην αγρυπνία, την προσευχή, την ταπείνωση και τα άλλα κατορθώματα τόσο, ώστε αξιώθηκε από μικρός να κάνει θαύματα, ένα από τα οποία είναι και το εξής. Κάποιο χειμώνα βράχηκε ο αρτοποιός

μη έχοντας πώς αλλιώς να στεγνώσει τα ενδύματά του, επειδή δεν ήταν ήλιος, τα έβαλε στο φούρνο. Την επομένη λησμόνησε να τα πάρει και άναψε το φούρνο για να ψήσουν ψωμιά. Τότε ο αρτοποιός εκείνος θυμήθηκε τα ενδύματά του και λυπόταν πολύ, διότι η φωτιά είχε ανάψει και σε λίγο θα τα έκαιγε. Τότε ο θείος Σάββας, καταφρονώντας το σώμα του, μπήκε αμέσως στον κλίβανο και έβγαλε τα ενδύματα χωρίς ούτε αυτός ούτε εκείνα να πάθουν τίποτε. Όλοι θαύμασαν και από εκείνη την ώρα τον ευλαβούνταν όχι σαν παιδί αλλά σαν σεβάσμιο γέροντα, προβλέποντας τη μέλλουσα προκοπή του στην αρετή και την παρρησία του προς το Θεό, την οποία θα αξιωνόταν ύστερα. Αργότερα πήγε προσκυνητής στους Αγίους Τόπους επίσης.

Επισκέφθηκε και προσκύνησε τα διάφορα προσκυνήματα και γνώρισε κάποιον γέροντα μοναχό από την Καππαδοκία, ο οποίος έμενε στη Μονή του Πασαρίωνος. Αυτός τον παρέλαβε στο μοναστήρι του μέχρι να περάσει ο δριμύς χειμώνας της χρονιάς εκείνης. Κατά την άνοιξη, έχοντας ακούσει τα πολλά εγκώμια για τη σοφία και την αρετή του Μεγάλου Ευθυμίου, θέλησε να τον βρει και να τον παρακαλέσει να παραμείνει υπό την πνευματική του καθοδήγηση. Ο Ευθύμιος χάρηκε με την ειλικρινή ευσέβεια του νέου μοναχού και του απηύθυνε λόγους σοφούς και φιλόστοργους.

Όμως έκρινε καλό, επειδή ήταν αγένειος, να μην τον παραλάβει ακόμη στη δική του πολυπληθή λαύρα, αλλά προτίμησε να τον αφήσει στο γειτονικό μοναστήρι του Οσίου Θεοκτίστου.

Εδώ δεν βράδυνε να ελκύσει την κοινή εκτίμηση και αγάπη. Πρόθυμος στις ακολουθίες, ακούραστος στην αγρυπνία, άπληστος στην ανάγνωση, καταδεκτικός και πρόθυμος σε όλες τις κατώτερες υπηρεσίες της μονής και εργασίες. Έσκαβε τον κήπο, έφερνε νερό, έκοβε και αποθήκευε ξύλα, βοηθούσε στο μαγειρείο και ήταν ολόκληρος οφθαλμός και ακοή για να δει τι ήθελε ο τελευταίος μοναχός για να σπεύσει να τον υπηρετήσει. Μετά το θάνατο του Θεοκτίστου, ο Σάββας, με την άδεια του Ευθυμίου του Μεγάλου, ο οποίος για την πολλή του αρετή τον ονόμαζε Παιδαριογέροντα, αποσύρθηκε κατά μόνας σε κρημνώδες καταφύγιο, νότια του μοναστηριού. Εν τω μεταξύ, όταν πήγε στην Αλεξάνδρεια με κάποιον άλλον μοναχό,

για υποθέσεις της Μονής, συνάντησε τους γονείς του και αναγνωρίστηκαν. Εκείνοι θέλησαν να τον κρατήσουν στην Αίγυπτο, αλλά ο Σάββας αρνήθηκε. Δέχθηκε μικρό μόνο χρηματικό ποσό λόγω της επιμονής τους, τους αποχαιρέτησε με συγκίνηση και επανήλθε στον τόπο της ασκήσεώς του. Ο Μέγας Ευθύμιος τον προσέλαβε στη Λαύρα του και η αγαλλίασή του ήταν απερίγραπτη. Παρακολουθούσε τον θαυμαστό εκείνο ηγούμενο και προσπαθούσε όσο γινόταν περισσότερο να ωφεληθεί πνευματικά. Ο Ευθύμιος, υπέργηρος, μετά από λίγα χρόνια απήλθε από τον κόσμο αυτό. Ο Σάββας λυπήθηκε βαθύτατα. Μετά ξεκίνησε για την έρημο του Ιορδάνου. Καθοδόν στάθηκε για να αναπαυθεί σε κάποιο αθέατο μέρος

είδε κάποια ομάδα βαρβάρων πολεμιστών, οι οποίοι μόλις μπορούσαν να βαδίσουν από την πείνα και την κούραση. Βλέποντας την αθλιότητά τους, τους λυπήθηκε, τους πλησίασε και τους έδωσε τα φαγώσιμα που είχε μαζί του, κρατώντας για τον εαυτό του μόνο λίγο ψωμί. Εκείνοι θαύμασαν για τη μεγάλη του καλοσύνη. Αργότερα, όταν τον συνάντησαν περαιτέρω, του ανταπέδωσαν την καλοσύνη, δίδοντάς του ψωμιά και χουρμάδες. Αφού αποσύρθηκαν, ο Σάββας στέναξε και είπε: «Πρόσεχε, ταλαίπωρε Σάββα, αυτοί, βάρβαροι και ξένοι προς την αληθινή θρησκεία, σου ανταπέδωσαν την ευεργεσία. Εσύ, Χριστιανός και μοναχός, τι κάνεις για να εκδηλώσεις την ευγνωμοσύνη σου στον Πατέρα σου τον Ουράνιο, τον καθημερινό ευεργέτη σου,

τον Λυτρωτή και Σωτήρα σου Χριστό;» Στα χαμηλότερα μέρη της ερήμου εκείνης, ο Όσιος Σάββας παρέμεινε τέσσερα έτη συντροφιά με τους μοναχούς Άνθο και Θεοδόσιο και μερικούς άλλους. Έπειτα ανέβηκε σε κάποιο ψηλό βουνό, όπου άλλοτε είχε διαμείνει και ο Μέγας Ευθύμιος. Είδε σε θαυμαστό όραμα την Παναγία, ενδεδυμένη με περίλαμπρη στολή, του έδειξε προς ανατολάς χείμαρρο και κάποιο σπήλαιο και τον προέτρεψε να κατοικήσει εκεί. Ο Σάββας υπήκουσε. Δεν άργησαν δε να έρθουν εκεί κι άλλοι μοναχοί που επιθυμούσαν να ασκούνται μαζί του. Τότε φάνηκε η ανάγκη να οργανωθεί συστηματικότερα η αδελφότητα και να ανοικοδομηθεί η μονή. Έτσι χτίστηκε πύργος με κελιά και ναό.

Έτσι βρέθηκε ο Όσιος επικεφαλής των αδελφών. Στα καθήκοντά του ανταποκρίθηκε θαυμάσια. Η αδελφότητα, υπό τη δική του πατρική διοίκηση, ζούσε προκόπτοντας λαμπρά στον πνευματικό καταρτισμό. Αλλά και τα βιωτικά θέματα τακτοποιούνταν ανελλιπώς. Οι μοναχοί καταγίνονταν και σε πρακτικά έργα, τους έφερναν δε οι ευσεβείς χριστιανοί και πολλά βοηθήματα. Αυτοί πάλι έδιναν και στους πτωχούς με τα χέρια τους την ελεημοσύνη. Σε ηλικία πενήντα τριών ετών χειροτονήθηκε ο Όσιος Σάββας ιερέας από τον Πατριάρχη Ιεροσολύμων Σαλλούστιο. Τηρούσε δε όλες τις συνήθειες του Ευθυμίου του Μεγάλου και κάθε χρόνο μετά τα μέσα Ιανουαρίου πήγαινε στην έρημο

όπου επέστρεφε μετά την Κυριακή των Βαΐων. Επειδή δε το νερό ήταν μακριά από το μέρος που ήταν τα κελιά, οι μοναχοί κοπίαζαν πολύ για να το φέρουν. Γι' αυτό ο Όσιος κάποια νύχτα έκανε θερμή δέηση προς τον Κύριο για να αναβλύσει νερό κάπου εκεί κοντά. Αμέσως άκουσε κτύπο κάτω στο χείμαρρο και, σκύβοντας, είδε κάποιον άγριο όνο να σκάβει με το πόδι του στη γη. Έκανε μικρό λάκκο, βγήκε νερό και ήπιε. Όταν είδε ο Όσιος αυτά, χάρηκε πολύ. Κατέβηκε, έσκαψε λίγο στον τόπο εκείνο και αμέσως βγήκε νερό πολύ και γλυκύτατο, το οποίο έφερε στο μέσον της λαύρας. Εν τω μεταξύ, ο πατέρας του πέθανε, η δε μητέρα του, αφού πούλησε όλα της τα υπάρχοντα,

ήρθε στο γιο της, του οποίου άκουσε την τόσο καλή και θαυμαστή φήμη. Εκείνος τη δέχθηκε με κάθε ευλάβεια και τιμή. Τη νουθέτησε και, αφού έγινε μοναχή, έμεινε κάπου εκεί κοντά, έξω από το μοναστήρι. Σε λίγο καιρό αναπαύτηκε και παρέδωσε την ψυχή της στα χέρια του Θεού, έχοντας ζήσει ζωή θεάρεστη. Ο δε Όσιος, αφού την ενταφίασε, δαπάνησε όλα της τα χρήματα σε διάφορες κατασκευές της Λαύρας, ξενώνες, κήπους, περιτοιχίσεις και άλλα χρειαζούμενα. Όμως οι ιερές αυτές προσπάθειες και εργασίες του Αγίου Σάββα δεν έμειναν χωρίς εμπόδια.

Πολλές φορές παρουσιάστηκε ο φθόνος στα πρόσωπα κάποιων μοναχών, οι οποίοι, δουλεύοντας στο ελεεινό τους εγώ, παρενέβαλαν εμπόδια και ζητούσαν την καταστροφή των θείων έργων με το τυφλό μίσος προς τον εργάτη τους. Αλλά η υπομονή, η πραότητα, η καρτερία του ήταν ανεξάντλητη. Αντί να διαλύονται τα έργα των κόπων του Οσίου, με τη δύναμη του Θεού και τη δική του προθυμία και δραστηριότητα, αύξαναν. Έτσι έκτισε και άλλα οικήματα χάριν των προσκυνητών, ακόμη δε και νοσοκομείο στην Ιεριχώ και στην Αγία Πόλη, κοντά στον πύργο του Δαβίδ. Αλλά και σε μεγάλες ανάγκες και σπουδαίες περιστάσεις της Εκκλησίας προσέφερε πολύτιμες υπηρεσίες ο Άγιος. Έτσι, επί του βασιλέως Αναστασίου, όταν πολεμούσαν την εν Χαλκηδόνι Τετάρτη Οικουμενική Σύνοδο και υποστήριζαν την αίρεση του Διοσκόρου και του Σεβήρου,

εξορίστηκε δε ο Αρχιεπίσκοπος Ιεροσολύμων Ηλίας και άλλοι κληρικοί φυλακίστηκαν. Ο Σάββας, παρά τα εβδομήντα του χρόνια, πήγε στην Κωνσταντινούπολη ως πρέσβης υπέρ της διωκομένης Εκκλησίας και του αναξιοπαθούντος ιεράρχου. Ο αυτοκράτορας στάθηκε καταρχάς αδυσώπητος, αλλά οι λόγοι του Οσίου και όλο του το ηθικό ανάστημα τελικά υπερίσχυσαν. Ο Αναστάσιος επέτρεψε να επανέλθει στο θρόνο του ο εξόριστος αρχιεπίσκοπος και απέλυσε τους φυλακισμένους μοναχούς και ιερείς. Κατά τη διάρκεια της παραμονής του Σάββα στην Κωνσταντινούπολη έτρεχαν πολλοί σε αυτόν, επίσημοι και μη, για να ακούσουν τα σοφά του λόγια, να λάβουν συμβουλές και οδηγίες για τη σωτηρία της ψυχής τους.

Αργότερα ο Αυτοκράτορας Αναστάσιος, υποκείμενος σε διάφορες πονηρές επιρροές, επανέλαβε τους διωγμούς κατά των Ορθοδόξων Επισκόπων και μάλιστα των κορυφαίων. Κατόπιν έγινε αυτοκράτορας ο Ιουστίνος, ο οποίος υποστήριξε την Ορθοδοξία, ανακάλεσε δε από την εξορία ή ελευθέρωσε από τη φυλακή και αποκατέστησε στους θρόνους τους τους Ορθοδόξους Επισκόπους. Τότε η ψυχή του Μακαρίου Σάββα σκίρτησε. Αν και υπέργηρος, άφησε τη λαύρα του και καταρχάς μεν πήγε στα Ιεροσόλυμα και παρέστη την 6η Αυγούστου του 518 στην ανάγνωση του υπέρ της Ορθοδόξου Εκκλησίας Βασιλικού Διατάγματος, που έγινε υπό τις κοινές επιφημίες κλήρου και λαού.

Έτρεξε στην Καισάρεια και τη Σκυθόπολη, δοξάζοντας το Θεό, τον σώζοντα από τους κλυδωνισμούς την Εκκλησία του, εγκωμιάζοντας τον Αυτοκράτορα, ο οποίος ευθύς εξαρχής απένειμε δικαιοσύνη στην ορθή πίστη και στους ηρωικούς αγωνιστές προμάχους της, κήρυττε δε μετάνοια, προσευχή και αγιασμό. Κατά την περιοδεία του δε εκείνη έκανε και πολλές θεραπείες. Άλλους με ένα άγγιγμα, λαμβάνοντάς τους με το χέρι του, άλλους δε σφραγίζοντάς τους με το σημείο του Τιμίου Σταυρού. Εν ω μεταξύ, ο Ιουστίνος, και λόγω του γήρατός του και λόγω της στοργής και της εκτιμήσεως την οποία είχε προς τον ανεψιό του Ιουστινιανό, τον προσέλαβε συνάρχοντά του. Ο Ιουστινιανός σεβόταν πολύ τον Όσιο Σάββα.

Ο οποίος άλλοτε είχε θεραπεύσει την αδελφή του Ησυχία, που είχε αρρωστήσει βαριά. Όταν δε η Αυτοκρατορία περιήλθε σ' αυτόν, κατά το 529 επαναστάτησαν οι Σαμαρείτες, οι οποίοι, μένοντας ακόμη στην παλιά τους θρησκεία, έσφαξαν πολλούς χριστιανούς, γκρέμισαν τους ναούς τους και φόνευσαν τον Επίσκοπό τους. Μετά από λίγο κατεστάλη η επανάσταση εκείνη με ολοσχερή κατατρόπωση των Σαμαριτών και του αρχηγού τους Ιουλιανού, τον οποίον είχαν ανακηρύξει βασιλέα. Η από την επανάσταση εκείνη ζημιά των Χριστιανών ήταν μεγάλη. Ολόκληρα χωριά τους είχαν καταστραφεί. Από τη συμφορά εκείνη η καρδιά του Οσίου πόνεσε πολύ. Έτσι, αν και ήταν περίπου ενενήντα ετών,

δεν δίστασε να αναλάβει δεύτερο ταξίδι στην Κωνσταντινούπολη. Ο Ιουστινιανός, όταν έμαθε την είδηση, χάρηκε υπερβολικά και αποφάσισε να εκδηλώσει κατά ιδιαίτερο τρόπο την προς αυτόν υπόληψη και τιμή του. Στάλθηκε βασιλικό σκάφος προς προϋπάντησή του. Όταν δε αποβιβάστηκε, τον υποδέχθηκε ο Πατριάρχης με τον κλήρο του. Και αυτός ο οποίος υπέστη ατάραχα τόσες ταλαιπωρίες και δυσκολίες, αυτός ο οποίος δεν έχασε την ψυχραιμία του μέσα σε τόσες επιβουλές, που ανταπεξήλθε με θαυμαστή ευψυχία κατά βασιλέων αιρετικών, χωρίς να δειλιάσει το παραμικρό μπρος στα ξίφη των στρατιωτών, τα έχασε τώρα μπρος στις τιμητικές εκείνες εκδηλώσεις. Τι χρειάζονταν όλα αυτά, ρωτούσε.

Τι χρειαζόταν τόση παράταξη και τόσος ενθουσιασμός; Ένα μόνο καλό μπορεί να προήλθε, ότι από την ημέρα εκείνη έχω μεγαλύτερη συναίσθηση της αναξιότητός μου. Και στενάζοντας έλεγε: «Αλίμονό σου, ταλαίπωρε Σάββα, οι άνθρωποι έχουν την καλοσύνη να σε τιμούν, αλλά τι θα γίνει μπρος στο βήμα του αδεκάστου Θεού;» Η αποστολή του Οσίου επέτυχε. Ο Ιουστινιανός χάρισε τους φόρους στους παθόντες χριστιανούς, διέταξε να ανοικοδομηθούν με αυτοκρατορική δαπάνη οι ναοί που κατεδαφίστηκαν και τιμώρησε τους Σαμαρείτες που είχαν επαναστατήσει. Οι λόγοι του και όλη του η προσωπικότητα θέρμαναν τον ευσεβή πόθο του Ιουστινιανού να εκδηλώσει με πολλές οικοδομές την ευλάβειά του προς τους Αγίους Τόπους.

Εκτός από τους ναούς που ανοικοδόμησε στη Σαμάρεια, έκτισε στα Ιεροσόλυμα μεγαλοπρεπέστερο το ναό της Υπαπαντής, νοσοκομείο, ξενώνα για τους ιερείς και προσκυνητές, μονή του Αγίου Θαλελαίου και του Αγίου Γρηγορίου. Ακόμη, έκανε μεγαλοπρεπέστερη τη λαύρα του Αγίου Σάββα. Στο Όρος των Ελαιών ανήγειρε μοναστήρι της Αγίας Μαρίας, ξενώνα για τους προσκυνητές, στην Ιεριχώ κοντά στην πηγή του Ελισσαίου και ναό επ' ονόματι της Θεοτόκου, καθώς και μοναστήρι του Αγίου Παντελεήμονος στην έρημο του Ιορδάνου. Αλλά δεν λησμόνησε και τη Βηθλεέμ, ανακαίνισε τα τείχη της και έκτισε εκεί τη Μονή του Αββά Ιωάννου. Λίγο μετά την επιστροφή του από την Κωνσταντινούπολη, ο Άγιος ασθένησε στη μονή του.

Ήταν τότε ενενήντα τεσσάρων ετών. Ο τότε Πατριάρχης Ιεροσολύμων Πέτρος, λαμβάνοντας υπόψη του και το βαθύ γήρας του ασθενούς, μετά από πολλή παράκληση τον πήρε στα Πατριαρχεία.

Έμεινε εκεί λίγο και, αφού ο Κύριος του αποκάλυψε το τέλος του, επέστρεψε στο κελί του και, αφού υπέδειξε διάδοχό του στην ηγουμενία της Λαύρας τον Μελιτά, παρέδωσε το πνεύμα του στον Κύριο την 5η Δεκεμβρίου του 532. Η κηδεία του Σάββα του Ηγιασμένου έγινε με κάθε μεγαλοπρέπεια. Παραβρέθηκε σε αυτή ο Πατριάρχης με όλους τους αρχιερείς και τον λοιπό κλήρο.

Προσήλθαν από πολλά μέρη πολυάριθμοι μοναχοί και συνέρευσαν μυριάδες λαού.

Αυτό ήταν σήμερα το συναξάρι του Αγίου Σάββα, από τη ζωή, την αρετή, το λόγο και το έργο του οποίου βεβαίως θα μπορούσε κανείς πολλά να προσέξει και από πολλά να ωφεληθεί. Εμείς όμως ας σταθούμε σήμερα σε εκείνο το οποίο ο Όσιος παρατήρησε σε άλλους και του έκανε μεγάλη εντύπωση και τον ωφέλησε ψυχικώς. Πρόκειται για το περιστατικό με τους Αγαρηνούς πολεμιστές, τους οποίους ευεργέτησε ο Άγιος με το να τους δώσει τα δικά του φαγώσιμα, την ώρα που ήταν εκείνοι εξαντλημένοι, και την ευγνωμοσύνη που του έδειξαν εκείνοι με το να ανταποδώσουν την ευεργεσία του. Είπε δε ο Άγιος στον εαυτό του: «Ταλαίπωρε Σάββα, βάρβαροι αυτοί και ξένοι προς την αληθινή θρησκεία

ανταπέδωσαν την ευεργεσία. Χριστιανός και μοναχός εσύ, τι κάνεις με το οποίο να δείξεις ευγνωμοσύνη προς τον καθημερινό ευεργέτη και σωτήρα Χριστό;» Βασικό και μεγάλο το θέμα της ευγνωμοσύνης. Η ύψιστη εκδήλωση της χριστιανικής ζωής ονομάζεται και είναι η Θεία Ευχαριστία, που είναι ευχαριστία, ανταπόδοση, ευγνωμοσύνη προς τον Θεό. Τα σα εκ των σων, σοι προσφέρομεν κατά πάντα και διά πάντα. Με τα αντιπροσωπευτικά είδη του Άρτου και του Οίνου προσφέρουμε τα πάντα στο Θεό, ευγνωμονώντας για αυτά που Εκείνος μας έδωσε. Θα μπορούσαμε δε να πούμε ότι και όλη η πραγματική χριστιανική ζωή έχει αυτόν τον ευχαριστηριακό χαρακτήρα.

Το βλέπουμε στους Αγίους, οι οποίοι πρόσφεραν με ευγνωμοσύνη τα πάντα στο Θεό: περιουσίες, θέσεις, αξιώματα, αναπαύσεις, δυνάμεις, όλη τους τη ζωή, όλο τους τον εαυτό. Αυτό έκανε ο Άγιος Σάββας. Αυτό υποδεικνύει και σε μας σαν τρόπο ζωής και οδό σωτηρίας.