Saint Niphon of Novgorod and Sacrificial Pastoral Ministry

Like David the Psalmist, blessed Niphon, whose memory our Church celebrates today, was consumed as if by fire with zeal to preserve Orthodoxy and the canonical order of the Russian Church. Niphon, who loved Christ, became a monk at the Lavra of the Caves while Timothy was abbot. His one concern was to adorn his soul with virtue, so he labored in fasting, vigils, prayer, and hardship. Word of his life, so pleasing to God, did not take long to spread beyond the Lavra. Thus, in 1130, when Saint John, bishop of Novgorod, after twenty years of service as a bishop,

retired to a monastery for a life of stillness, venerable Niphon was elected to succeed him. As soon as he received the grace of the episcopate from Metropolitan Michael II of Kyiv and the bishops of Russia, he devoted himself with divine fervor to strengthening Orthodoxy in his diocese.

He saw to the building of churches, so that God’s name would be glorified and his people nourished by the life of worship. In the center of Novgorod he built a stone church dedicated to the Most Holy Theotokos, and he adorned the Cathedral of Saint Sophia with beautiful icons. To the flock entrusted to him, Bishop Niphon was the good shepherd.

He taught and built up his flock through preaching, instruction in the faith, and his holy example. He always remembered the Apostle Paul’s counsel to Saint Timothy: “Pay close attention to yourself and to your teaching. Persevere in these things, for by doing so you will save both yourself and those who hear you.” Many times blessed Niphon intervened to make peace in disputes among the rulers and citizens of Russian cities.

They were then caught in constant quarrels and civil strife. With wise words and prudent counsel, he always worked to reconcile the opposing sides, pursuing what makes for peace and builds people up together. During his time as shepherd, the people of Novgorod rebelled and drove out their ruler, Vsevolod. They invited Sviatoslav to take his place.

As soon as Sviatoslav took power, he sought to enter into an unlawful union. Bishop Niphon refused to perform the service of Holy Matrimony and forbade every member of the clergy in his diocese to bless it. But the ruler would not relent. He forced some priests who had come with him to Novgorod to perform the Mystery. Even then, the courageous bishop continued to rebuke Sviatoslav openly, following the example of the prophet David, who said, “I spoke of Your testimonies before kings, and I was not ashamed.” Especially notable was the blessed bishop’s concern to preserve the Russian Church’s canonical bond

with the Great Church of Constantinople. When Metropolitan Michael of Kyiv fell asleep in the Lord, Prince Izyaslav of Kyiv called a Synod of the Russian bishops and proposed that they elect the monk Clement the Philosopher as Metropolitan, without the approval and blessing of the Patriarch of Constantinople. Most members of the Synod yielded to the prince’s wishes. But Saint Niphon would not agree. Neither the prince’s power nor the decision of most of his fellow bishops could sway him. He rose and spoke the truth: “How can we dare,” he said, “to elect and consecrate a Metropolitan of Kyiv

without the blessing of the Ecumenical Patriarch of Constantinople? How can we trample on canonical order and disregard tradition? We received Baptism and grace from there. The Ecumenical Throne of Constantinople brought the light of truth, the light of Christ, to the Russian land. Through that Throne, we who were slaves of darkness became children of light, children of God and of the East. Our first Metropolitan, Michael, also came from there. Since then, we have undertaken in writing not to consecrate a Metropolitan of Kyiv without the Ecumenical Patriarch’s approval. How, then, can we break the oaths we made before God?” With Christian courage, like a true bishop of the Church of Christ,

blessed Niphon resisted the prince’s unlawful demand. He believed that this rebellion would be the beginning of the Russian Church’s falling away from Eastern Orthodoxy. Two bishops, Manuel of Smolensk and Cosmas of Polotsk, stood with venerable Niphon. The others, fearing the prince, considered the election of a Metropolitan without the Ecumenical Patriarch’s approval to be canonical. Thus Clement was consecrated and installed on the episcopal throne of Kyiv on July 27, 1147. The new Metropolitan immediately began pressuring Saint Niphon to recognize him and

serve the Divine Liturgy with him. But the bishop, zealous in his defense of canonical order, answered sternly: “You have been severed from Christ; you have fallen from grace. Whoever does not enter the sheepfold by the door, but climbs in another way, is a thief and a robber.”

“You did not ascend the throne according to the canonical order of our Church. You are no true shepherd, but a wolf, a thief, and a robber. Therefore I will neither serve the Divine Liturgy with you nor commemorate you in the diptychs as the canonical shepherd of Kyiv, especially since you yourself do not commemorate the Patriarch of Constantinople.” Angered by the Saint’s stand, Clement urged the prince to imprison him.

Izyaslav forbade the Saint to return to his diocese and confined him to the Monastery of the Caves. There blessed Niphon recalled earlier days of ascetic discipline, prayer, fasting, and hesychia, the life of inner stillness. He prayed with gratitude to God because he had been counted worthy to suffer dishonor for His name and, for the sake of the Church’s canonical order, had been deprived of his throne like the confessing fathers of old. The following year, however, George Monomakh, prince of Suzdal, took Kyiv, drove out Izyaslav, and freed Saint Niphon. The righteous bishop returned to Novgorod with honor. Its people, who until then had been weary and scattered like sheep without a shepherd, came out with tears of joy to welcome their worthy and beloved spiritual father. The Patriarch of Constantinople also learned of the bishop’s holy struggles and his devotion to canonical order and to the Mother Church,

and sent him a letter of praise. He compared Niphon to the holy fathers of old, who had shed even their blood, when necessary, for the Orthodox Church. A few years later, the Ecumenical Patriarchate sent Metropolitan Constantine to occupy the throne of Kyiv. Full of joy, Saint Niphon came to Kyiv to meet him and to meet the

During his stay there, the Saint lived at the Monastery of the Caves. Suddenly, though, he became gravely ill. The time had come for his departure to Heaven. Three days before he fell asleep in the Lord, he told the brethren of a wondrous vision he had seen ten days earlier. “One morning I came to my cell,” he said, “to rest after the Matins service. I was growing drowsy when I seemed to find myself inside the monastery church, in the place where blessed Nicholas Sviatosha used to stand. I began to pray with tears, begging the Most Holy Theotokos to grant me the grace to see the holy founder of the church, venerable Theodosius.”

“Many fathers were gathered in the church. One of them approached me and asked, ‘Do you wish to see our venerable father Theodosius?’ ‘Yes, I do. If it is possible, show him to me,’ I replied. He took me by the hand and led me into the sanctuary. There he showed me the venerable father, alive before me. Deeply moved, I fell at his feet and venerated him. But he raised me up, blessed me, and said, ‘Welcome, my brother Niphon. From now on we shall be together forever.’ In his hand he held a scroll that read, ‘Behold, I and the children whom God has given me.’ Then I came to myself and understood that I had seen a vision sent by God

to warn me of my departure. Blessed be the name of the Lord of life and death.” Thirteen days after the vision, on April 8, the Saturday of Bright Week, the blessed Niphon fell asleep peacefully and departed to join the heavenly, triumphant flock of venerable Theodosius. His body was reverently laid in the cave beside the holy relics of the fathers who had fallen asleep in the Lord. His holy soul stands before God’s throne and intercedes for us with Christ, the great High Priest.

As we have seen, the one whose memory we celebrate today was zealous for the faith and for Orthodoxy. He bore witness to it through his words, his life, and the persecution he endured. Through the ages, all the holy fathers have shared in Christ’s sacrificial priesthood and borne witness through suffering.

They continually give themselves for their flock. Following Christ’s example, they sacrifice themselves each day for the sheep. The priesthood is not a life of pleasure and comfort, but a cross. Priests are not worldly rulers. They are shepherds who give themselves for their flock and do all they can to save the sheep.

Day by day, they care for the sick and bring them life. In the Western understanding described here, a priest urges Christians to do good works and gives them tickets, as it were, to enter Paradise and see God. According to Orthodox teaching, however, a priest helps heal the person who is sick through divine grace, so that the sight of God becomes light and life for that person. For our aim is not simply to reach God, but to reach Him healed. For someone who remains unhealed, the sight of God will be a fire of judgment. So the priest does not hand out tickets; he heals. This is the central work of the Church and her priests. Such healing calls for a complete offering of oneself, for union with others, and for love shaped by the Cross.

When someone becomes a shepherd to care for a human flock, he takes up a cross: the Cross of Christ. As Christ sacrificed Himself for the sheep, so the priest sacrifices himself for his flock. Loving Christ, he gives himself for the flock; and in giving himself for the flock, he loves Christ.

Και τον ψαλμωδό Δαβίδ, τον μακάριο Νύφωνα, του οποίου τη μνήμη σήμερα η Εκκλησία μας επιτελεί, σαν άλλη φωτιά τον κατέφλεξε ο ζήλος για τη διάσωση της Ορθοδοξίας και της κανονικής τάξεως της Ρωσικής Εκκλησίας. Ο φιλόχριστος Νύφων έγινε μοναχός στη λαύρα των σπηλαίων στα χρόνια της ηγουμενίας του Τιμοθέου. Μοναδικό μέλημα είχε τον στολισμό της ψυχής του με τις αρετές, γι' αυτό κοπίαζε στην νηστεία, την αγρυπνία, την προσευχή και την κακοπάθεια. Η φήμη της θεοφιλούς πολιτείας του δεν άργησε να ξεπεράσει τα όρια της λαύρας. Έτσι, όταν στα 1130 ο επίσκοπος του Νόβγοροντ Άγιος Ιωάννης, μετά από 20 χρόνια αρχιερατικής διακονίας,

αποσύρθηκε για να ησυχάσει σε μοναστήρι, ο Όσιος Νύφων εξελέγη διάδοχός του. Μόλις έλαβε την αρχιερατική χάρη από το Μητροπολίτη Κιέβου Μιχαήλ II και τους Επισκόπους της Ρωσίας, επιδόθηκε με θεία φλόγα στο έργο της στερεώσεως της Ορθοδοξίας στην επαρχία του.

Φρόντισε να αναγερθούν ναοί για να δοξάζεται το όνομα του Θεού και να τρέφεται ο λαός του με τα λατρευτικά νάματα. Έκτισε στο κέντρο του Νόβγκοροντ την πέτρινη εκκλησία της Υπεραγίας Θεοτόκου, ενώ εξωράισε τον καθεδρικό ναό της Αγίας Σοφίας με εξαιρετικές αγιογραφίες. Για τα λογικά του πρόβατα ο ιεράρχης Νύφων ήταν ο ποιμήν ο καλός.

Δίδασκε και οικοδομούσε το ποίμνιο με το κήρυγμα, την κατήχηση και το άγιο παράδειγμά του. Θυμόταν πάντοτε την προτροπή του Αποστόλου Παύλου προς τον Άγιο Τιμόθεο: «Έπεχε σεαυτώ και τη διδασκαλία, επίμενε αυτοίς· τούτο γαρ ποιών και σεαυτόν σώσεις και τους ακούοντάς σου». Πολλές φορές ο Μακάριος επενέβη ειρηνευτικά στις διενέξεις των αρχόντων και των πολιτών των ρωσικών πόλεων.

Βρίσκονταν τότε σε συνεχείς διαμάχες και εμφύλιους σπαραγμούς. Με το φωτισμένο λόγο και τις συνετές συμβουλές, μεσολαβούσε πάντοτε για την ειρήνευση των αντιπάλων, τα της ειρήνης διώκων και τα της οικοδομής της εις αλλήλους. Στα χρόνια της ποιμαντορίας του, οι κάτοικοι του Νόβγκοροντ επαναστάτησαν και έδιωξαν τον ηγεμόνα τους Βσέβολοντ. Στη θέση του κάλεσαν τον Σβιατοσλάβο.

Σβιατοσλάβος, μόλις ανέλαβε την ηγεμονία, θέλησε να συνάψει ένα παράνομο γάμο. Ο αρχιερεύς Νύφων όχι μόνο αρνήθηκε να τον τελέσει, αλλά και σ' όλους τους κληρικούς της επισκοπής του απαγόρευσε να επευλογήσουν την παρανομία. Ο ηγεμόνας όμως δεν έκανε πίσω. Εξανάγκασε μερικούς ιερείς που είχε φέρει μαζί του όταν ήρθε στο Νόβγκοροντ να τελέσουν το μυστήριο. Αλλά και μετά από αυτό δεν σταμάτησε ο γενναίος ιεράρχης να στηλιτεύει με παρρησία τον Σβιατοσλάβο, μιμούμενος τον προφήτη Δαβίδ που έλεγε «Ελάλουν εν ταις μαρτυρίαις σου εναντίον βασιλέων και ουκ ησχυνόμην». Ιδιαίτερα αξιοσημείωτη είναι η μέριμνα του ευλογημένου Ιεράρχη για τη διατήρηση της κανονικής εξαρτήσεως της Ρωσικής Εκκλησίας

από τη Μεγάλη Εκκλησία της Κωνσταντινουπόλεως. Όταν εκοιμήθη ο Μητροπολίτης Κιέβου Μιχαήλ, ο ηγεμόνας του Κιέβου Ιζιασλάβος συνεκάλεσε σύνοδο των Ρώσων Επισκόπων και τους πρότεινε να εκλέξουν Μητροπολίτη το μοναχό Κλήμεντα το φιλόσοφο χωρίς την έγκριση και την ευλογία του Πατριάρχη της Κωνσταντινουπόλεως. Στη θέληση του ηγεμόνα υπέκυψαν τα περισσότερα μέλη της συνόδου. Ο Άγιος Νύφων όμως με κανένα τρόπο δεν συμφωνούσε. Ούτε η ηγεμονική ισχύς τον φόβιζε, ούτε η απόφαση της πλειοψηφίας των συνεπισκόπων του τον δέσμευε. Σηκώθηκε και ελάλησε λόγους αληθείας: «Πώς θα τολμήσουμε», είπε, «να εκλέξουμε και να χειροτονήσουμε Μητροπολίτη Κιέβου

χωρίς την ευλογία του Οικουμενικού Πατριάρχη της Κωνσταντινουπόλεως; Πώς θα καταπατήσουμε την κανονική τάξη και θα αγνοήσουμε την παράδοση; Το βάπτισμα και τη χάρη τα λάβαμε από εκεί. Ο Οικουμενικός Θρόνος της Κωνσταντινουπόλεως έφερε το φως της αλήθειας, το φως του Χριστού στη Ρωσική γη. Ο Οικουμενικός Θρόνος από δούλους του σκότους μας έκανε τέκνα του φωτός, του Θεού και της Ανατολής. Από κει ήρθε και ο πρώτος Μητροπολίτης μας Μιχαήλ. Από τότε αναλάβαμε γραπτή την υποχρέωση να μην χειροτονούμε Μητροπολίτη Κιέβου χωρίς την έγκριση του Οικουμενικού Πατριάρχη. Πώς τώρα λοιπόν θα παραβούμε τους όρκους που δώσαμε ενώπιον του Θεού;» Με χριστιανική ανδρεία, σαν αληθινός επίσκοπος της Εκκλησίας του Χριστού,

αντιστάθηκε ο Μακάριος Νύφων στην παράνομη ηγεμονική επιθυμία. Πίστευε ότι η ανταρσία αυτή θα ήταν η αρχή της εκπτώσεως της Ρωσικής Εκκλησίας από την Ανατολική Ορθοδοξία. Δύο επίσκοποι, ο Μανουήλ του Σμολένσκ και ο Κοσμάς του Πολότσκ, τάχθηκαν με το μέρος του Οσίου Νύφωνος. Αντίθετα, οι υπόλοιποι, διά τον φόβον του ηγεμόνος, θεώρησαν κανονική την εκλογή του Μητροπολίτη χωρίς την έγκριση του Οικουμενικού Πατριάρχη. Έτσι ο Κλήμης χειροτονήθηκε και εγκαταστάθηκε στον αρχιερατικό θρόνο του Κιέβου στις 27 Ιουλίου του 1147. Αμέσως ο νέος Μητροπολίτης άρχισε τις πιέσεις στον Άγιο Νύφωνα να τον αναγνωρίσει και

να λειτουργήσει μαζί του. Αλλά ο ζηλωτής και υπερασπιστής της κανονικής τάξης, ο ιεράρχης, του απαντούσε αυστηρά: «Κατηργήσατε από του Χριστού, της χάριτος εξεπέσατε. Ο μη εισερχόμενος διά της θύρας εις την αυλήν των προβάτων, αλλά αναβαίνων αλλαχόθεν, εκείνος κλέπτης εστί και ληστής».

Δεν ανέβηκες στο θρόνο όπως επιβάλλει η κανονική τάξη της Εκκλησίας μας, δεν είσαι αληθινός ποιμήν, αλλά λύκος, κλέπτης και ληστής. Γι' αυτό ούτε να συλλειτουργήσουμε δέχομαι, ούτε στα δίπτυχα σε μνημονεύω σαν κανονικό ποιμενάρχη του Κιέβου, αφού και εσύ άλλωστε δεν μνημονεύεις τον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως. Οργισμένος ο Κλήμης από τη στάση του Αγίου προέτρεπε τον ηγεμόνα να τον φυλακίσει.

Ο Ιζιασλάβος απαγόρευσε στον Άγιο να πάει στην επισκοπή του και τον περιόρισε στη Μονή των Σπηλαίων. Εκεί ο μακάριος Νύφων εμνήσθη ημερών αρχαίων, ημερών ασκήσεως, προσευχής, νηστείας, ησυχίας. Προσευχόταν με ευγνωμοσύνη στον Θεό επειδή υπέρ του ονόματος αυτού κατηξιώθη ατιμασθήναι και για την κανονική τάξη της Εκκλησίας στερήθηκε το θρόνο του όπως οι αρχαίοι ομολογητές πατέρες. Ωστόσο, τον επόμενο χρόνο, ο ηγεμόνας του Σουζντάλ Γεώργιος ο Μονομάχος κατέλαβε το Κίεβο, έδιωξε τον Ιζιασλάβο και ελευθέρωσε τον Άγιο Νύφωνα. Με τιμές επέστρεψε ο δίκαιος ιεράρχης στο Νόβγκοροντ. Οι κάτοικοί του, που μέχρι τότε ήσαν εκλελυμένοι και ερριμμένοι ως πρόβατα μη έχοντα ποιμένα, βγήκαν με δάκρυα χαράς και συγκινήσεως να προϋπαντήσουν τον άξιο και αγαπημένο πνευματικό τους πατέρα. Αλλά και ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, που πληροφορήθηκε για τους ιερούς αγώνες και την προσήλωση του Ιεράρχη στην κανονική τάξη και στη Μητέρα Εκκλησία,

έστειλε επαινετική επιστολή. Τον παρομοίαζε με τους αρχαίους Αγίους Πατέρες που έχυσαν και αυτό το αίμα τους όταν χρειάστηκε για την Ορθόδοξη Εκκλησία. Μερικά χρόνια αργότερα το Οικουμενικό Πατριαρχείο έστειλε για το θρόνο του Κιέβου τον Μητροπολίτη Κωνσταντίνο. Ο Άγιος Νύφων γεμάτος χαρά ήρθε στο Κίεβο να τον συναντήσει και να συναντήσει τον

Στο διάστημα της εδώ παραμονής του ο Άγιος διέμενε στη Μονή των Σπηλαίων. Ξαφνικά όμως αρρώστησε βαριά. Είχε έρθει ο καιρός της αναχωρήσεώς του για τον ουρανό. Τρεις μέρες πριν από την κοίμησή του, αποκάλυψε στους αδελφούς ένα θαυμαστό όραμα που είχε δει δέκα μέρες πριν. «Ήρθα στο κελί μου ένα πρωί», είπε, «για να αναπαυτώ μετά την όρθρινη ακολουθία. Με ζάλιζε ο ύπνος όταν μου φάνηκε ότι βρέθηκα μέσα στην εκκλησία της Μονής στη θέση που συνήθιζε να στέκεται ο μακάριος Νικόλαος Σβιατόσα. Άρχισα τότε να προσεύχομαι με δάκρυα και να ικετεύω την Υπεραγία Θεοτόκο να μ' αξιώσει να δω τον Άγιο Κτήτορα του Ναού, τον Όσιο Θεοδόσιο.»

Στην εκκλησία ήταν μαζεμένοι πολυάριθμοι πατέρες. Κάποιος από αυτούς με πλησίασε και ρώτησε: «Μήπως εσύ θέλεις να δεις τον Όσιο Πατέρα μας Θεοδόσιο;» «Ναι, εγώ θέλω. Αν είναι δυνατό, δείξε μου τον», αποκρίθηκα. Με πήρε από το χέρι και με οδήγησε στο ιερό. Εκεί μου έδειξε τον Όσιο ολοζώντανο. Έπεσα συγκινημένος στα πόδια του και τον προσκύνησα. Εκείνος όμως με σήκωσε, με ευλόγησε και είπε: «Καλώς ήλθες αδελφέ μου Νύφων, από τώρα θα είμαστε μαζί για πάντα». Στο χέρι του ο Όσιος κρατούσε ειλητάριο που έγραφε: «Ιδού εγώ και τα παιδία α μοι έδωκεν ο Θεός». Τότε συνήλθα και κατάλαβα ότι είχα δει θεόσταλτο όραμα

που με προειδοποιούσε για τη μετάστασή μου. Ας είναι ευλογημένο το όνομα του Κυρίου της ζωής και του θανάτου. Σε 13 μέρες από το όραμα, στις 8 Απριλίου, Σάββατο της Διακαινησίμου, ο Θεσπέσιος Νύφων εκοιμήθη ειρηνικά και έφυγε για να συναριθμηθεί στο ουράνιο και θριαμβεύον ποίμνιο του Οσίου Θεοδοσίου. Το σώμα του τοποθετήθηκε ευλαβικά στο σπήλαιο, δίπλα στα άλλα άγια λείψανα των κεκοιμημένων πατέρων, ενώ η οσία ψυχή του παραστέκει στο θρόνο του Θεού και πρεσβεύει για μας στο μεγάλο Αρχιερέα Χριστό.

Του οποίου η μνήμη σήμερα επιτελείται, είδαμε ότι ήταν ζηλωτής της πίστεως, της Ορθοδοξίας, της οποίας τη μαρτυρία έδωσε με το λόγο, τη ζωή του, τη δίωξή του. Όλοι οι Άγιοι Πατέρες διαμέσου των αιώνων είναι φορείς της μαρτυρικής ιεροσύνης του Χριστού.

Θυσιάζονται συνεχώς. Προσφέρουν τον εαυτό τους για να βοηθήσουν το ποίμνιό τους. Κατά το πρότυπο του Χριστού θυσιάζονται καθημερινώς υπέρ των προβάτων. Η ιεροσύνη δεν είναι απόλαυση και άνεση, αλλά σταυρός. Οι ιερείς δεν είναι κοσμικοί άρχοντες, αλλά ποιμένες με θυσιαστικό ήθος που κάνουν τα πάντα για να σώσουν τα πρόβατα.

Καθημερινά, και έτσι θεραπεύουν τους αρρώστους, τους δίνουν ζωή. Κατά τη δυτική αντίληψη, ο ιερεύς προτρέποντας τους χριστιανούς να κάνουν καλά έργα, χορηγεί εισιτήρια για να εισέλθουν στον Παράδεισο και να δουν το Θεό. Κατά την Ορθόδοξη όμως διδασκαλία, ο ιερεύς θεραπεύει με τη βοήθεια της Θείας Χάριτος τον ασθενή άνθρωπο, ώστε η θέα του Θεού να γίνει φως και ζωή. Διότι σκοπός του ανθρώπου δεν είναι να φτάσει στο Θεό, αλλά να φτάσει θεραπευμένος, διότι στον αθεράπευτο η θέα του Θεού θα είναι φωτιά κατά δίκη γι' αυτόν. Επομένως ο ιερεύς δεν κόβει εισιτήρια, αλλά θεραπεύει. Αυτό είναι το κατεξοχήν έργο της Εκκλησίας και των Ιερέων. Και αυτή η θεραπεία απαιτεί ολοκληρωτική προσφορά και ένωση, σταυρική αγάπη.

Όταν γίνεται κάποιος ποιμένας για να ποιμάνει λογικό ποίμνιο, αναλαμβάνει ένα σταυρό, τον σταυρό του Χριστού. Όπως ο Χριστός θυσιάστηκε υπέρ των προβάτων, έτσι και αυτός, ο ιερεύς, θυσιάζεται υπέρ του ποιμνίου. Αγαπώντας το Χριστό, θυσιάζεται για το ποίμνιο, και θυσιαζόμενος για το ποίμνιο, αγαπά το Χριστό.