Saint Niketas the Goth: Martyrdom and Christian Formation

Today, September 15, our Church commemorates Saint Niketas the Martyr and his fellow martyrs; Saint Porphyrios the former mime; Saint Philotheos the Priest and Wonderworker; Saint Maximos the Martyr; the Holy Two Maidens; Saints Bessarion the First and Bessarion the Second, Archbishops of Larissa; Saint Gerasimos, founder of the Holy Monastery of the Holy Trinity known as Sourvia; and Saint John the New Martyr of Crete, who was martyred in New Ephesus in 1811. The Church also commemorates the finding of the relics of Saint Stephen the Protomartyr, and Saint Akakios,

Bishop of Melitene.

Niketas, a most courageous soldier of Christ, was born to proud and wealthy parents of Gothic descent. The Goths were a fierce and harsh people. They lived beyond the River Ister, or Danube, and caused the Byzantine Empire many difficulties. Yet there was good leaven among them too: some had embraced Christianity. Niketas was of that good leaven. Through his willing heart, he shone like the sun amid the dark clouds of that harsh world. He did not follow his countrymen in either their ways or their faith. His good disposition

overcame the harshness of his people. His ardent love for Christ and his longing for virtue overcame the savagery and passions of the Goths. This was because, from his tender youth, he had drunk deeply from the pure teaching of Theophilus, that wondrous saint and bishop of the Goths. Theophilus became widely known at the time of the First Ecumenical Council of Nicaea as a defender of the Orthodox faith. Before long, however, the Goths split into two rival factions. One was led by Fritigern, the other by Athanaric, a cruel, utterly inhuman and godless man. Unable to defeat Athanaric in their continuing wars, Fritigern went to ask the Roman emperor, the Arian Valens, for troops. Valens ordered the Thracian army to fight alongside Fritigern. Fritigern crossed the Danube with the precious Cross carried before him and utterly defeated Athanaric,

who fled with a few soldiers and barely escaped with his life. After some time, however, the godless Athanaric began to regain his strength. His old malice remained, and now he became a bitter enemy of Christians because the Roman emperors had helped Fritigern defeat him. He was especially hostile to Niketas. He had heard that Niketas openly preached the faith and that many came to believe in Christ through his teaching. Athanaric and those who thought like him gnashed their teeth at the saint and threatened to kill him unless he stopped teaching and

bringing people to faith in Christ. Niketas was not frightened by their threats. He preached all the more boldly, both in private and in public. At last, unable to bear his boldness, those godless men gave vent to the anger they had long held against him.

They suddenly appeared where the martyr was preaching, seized him by force and brought him before their ruler, Athanaric. They pressed him to renounce Christ, threatening to kill him if he refused. But Niketas spoke with even greater boldness: “I am a Christian. I would rather die many times than deny the sweetest name of Christ my Savior. I confess Him as true God and worship Him, and for love of Him I am ready to shed all my blood. Your gods and your religion are fables and lies, and I reject them utterly.” Unable to bear the martyr’s words and courage, the persecutors rushed at him together. Some struck him with stones, others with clubs, battering every part of his body. Then they lit a great fire and threw him into it. Even amid the flames, the saint did not cease praising God and confessing his faith in Him. Thus he and others commended their blessed souls into the hands of God

and were counted worthy of the martyr’s crown. Their bodies remained untouched by the fire, so the godless men threw them into a wild place to be eaten by beasts. At that time, a devout Christian named Marianus happened to be in the martyr’s homeland. He came from the city of Mopsuestia in Cilicia. A virtuous man, he had come to know Niketas, and the two had lived in the same house for a long time. After Saint Niketas was martyred, Marianus could find no rest. He wondered how he might recover the martyr’s precious relics for his own sanctification

and that of other devout Christians. So he rose in the night and, fearing the cruel Athanaric, went to the place where the martyrs’ bodies had been cast. As he went, Marianus had another worry: how would he recognize the body of his dear Niketas? While he was thinking this, a bodiless heavenly power appeared above him in the form of a star. It went ahead of him and stopped over the martyr’s body, as the star had done for the Magi at the birth of Christ. Marianus had found the treasure he sought. He kissed the martyr’s relics with joy and reverence, lifted them into a case he had prepared, and immediately set out for home. With the saint’s help, he arrived safely and placed the relics in his house with due honor. There, countless healings came through them.

People came from Mopsuestia and the surrounding villages. None went away disappointed; all received healing by the grace bestowed through the saint’s relics. Soon the people of Mopsuestia built a church in the martyr’s honor and transferred his precious relics there from Marianus’s house,

though Marianus kept the thumb of the martyr’s right hand in his home, for the sanctification of his soul and the healing of his body. The saint did not oppose this, as he had opposed others who wished to take a portion of his relics.

In this way, the saint showed his love for Marianus and, in a sense, rewarded him for all his efforts and for the hospitality he had shown him. Marianus built a church in the martyr’s honor and celebrated his feast every year with great reverence and warmth on the day of his martyrdom, September 15, to the glory of the Holy Triune God.

The life of Saint Niketas the Martyr, whom we celebrate today, shows us how much godly instruction matters for our life and salvation, especially when it begins in childhood. Niketas seems to have had a good foundation. But what would have become of him if he had been left to the harmful influence of the harsh and godless society around him, without a good teacher? What if, from his tender youth, he had not drunk from the pure teaching of that wondrous saint Theophilus, bishop of the Goths? Good instruction that leads us to salvation, like

every good thing, has its source in God. God teaches and disciplines us directly, through those who serve Him, through words and counsel, and through the events of our lives. Throughout our lives, we must both receive such instruction and give it to others. It is essential. “Hold fast to instruction; do not let her go. Keep her, for she is your life.” “Embrace instruction, lest the Lord be angry and you perish from the righteous way.” “My son, do not disregard the Lord’s discipline or grow weary when He corrects you. For the Lord disciplines the one He loves,

and chastens every son whom He receives.” Those who will not undertake the small, willing labors of virtue are taught more severely through sufferings they did not choose. Those who do God’s will as best they can through small labors avoid greater ones. Godly discipline may hurt for a time, but in the end it bears glorious fruit. “For the moment, all discipline seems painful rather than joyful; later it yields the peaceful fruit of righteousness to those trained by it.” So Saint John Chrysostom concludes:

“Discipline is beneficial; therefore discipline is a sharing in holiness.”

Σήμερα, 15 του μηνός Σεπτεμβρίου, η Εκκλησία μας επιτελεί τη μνήμη του Αγίου Μάρτυρος Νικήτα και των συναθλητών του, του Αγίου Μάρτυρος Πορφυρίου του Απομήμων, του Αγίου Φιλοθέου Πρεσβυτέρου του Θαυματουργού, του Αγίου Μάρτυρος Μαξίμου, των Αγίων Διοκορών, των Αγίων Βησσαρίωνος του Πρώτου και Βησσαρίωνος του Δευτέρου, Αρχιεπισκόπων Λαρίσης, του Αγίου Γερασίμου, του Κτίτορος της Ιεράς Μονής Αγίας Τριάδος της επωνομαζομένης Σουρβίας, του Αγίου Νεομάρτυρος Ιωάννου του Κρητός, ο οποίος μαρτύρησε στη Νέα Έφεσο το 1811, και επιτελεί τη μνήμη της Ευρέσεως του Λειψάνου του Αγίου Πρωτομάρτυρος Στεφάνου και του Αγίου Ακακίου

Επισκόπου Μελιτινής.

Γενναιότατος στρατιώτης του Χριστού, ο Νικήτας γεννήθηκε από γονείς περήφανους και πλουσίους, Γότθους κατά το γένος. Το γένος αυτό ήταν βάρβαρο και σκληρό, κατοικούσε πέρα από τον ποταμό Ίστρο ή Δούναβη και πολλές δυσκολίες προκάλεσε στο Βυζαντινό κράτος. Δεν έλειπε όμως και η καλή ζύμη από τη βάρβαρη εκείνη φυλή. Μέρος αυτής είχε δεχθεί το χριστιανισμό. Από την καλή αυτή ζύμη ήταν και ο Νικήτας, ο οποίος με την αγαθή του προαίρεση φάνηκε ως ήλιος λαμπρός ανάμεσα σε εκείνα τα σκοτεινά νέφη της βαρβαρότητας. Δεν έγινε όμοιος με τους υπόλοιπους της πατρίδας του, ούτε κατά το ήθος, ούτε κατά την πίστη. Η αγαθή του γνώμη

νικούσε τη σκληρότητα του γένους, η προς το Χριστό θερμή του αγάπη και ο προς την αρετή έρωτας νικούσε κάθε αγριότητα και εμπάθεια των βαρβάρων Γότθων. Και αυτό διότι ποτίστηκε από την απαλή και νεανική ηλικία από τα καθαρότατα νάματα της διδασκαλίας του θαυμαστού και Αγίου Ανδρός Θεοφύλου, του Αρχιερέως των Γότθων, ο οποίος αναδείχθηκε μεγάλος και περιβόητος κατά την εποχή της Πρώτης Οικουμενικής Συνόδου της Νικαίας, ζηλωτής του Ορθοδόξου Δόγματος. Δεν πέρασε όμως πολύς χρόνος και το γένος αυτό των Γότθων χωρίστηκε σε δύο αντίπαλες παρατάξεις και του μεν ενός μέρους αρχηγός ήταν ο Φριτιγέρνης, του δε άλλου ο Αθανάριχος, άνθρωπος σκληρός και όλος διόλου απάνθρωπος και ασεβής. Μη μπορώντας δε αυτόν να νικήσει ο Φριτιγέρνης κατά τους διαρκείς πολέμους που είχαν μεταξύ τους, αποφάσισε να μεταβεί και να συναντήσει τον βασιλέα των Ρωμαίων, τότε δε ήταν ο Αρειανός Ουάλης, και να τον παρακαλέσει να του δώσει στρατιωτικές ενισχύσεις για να καταβάλει τον εχθρό του Αθανάριχο. Έγινε η συνάντηση αυτή και ο βασιλέας Ουάλης πρόσταξε το θρακικό στράτευμα να πολεμήσει με το Φριτιγέρνη, ο οποίος αφού πέρασε το Δούναβη ποταμό, έχοντας προτεταγμένο τον Τίμιο Σταυρό, νίκησε κατά κράτος τον Αθανάριχο,

ο οποίος φεύγοντας με λίγους στρατιώτες, μόλις μπόρεσε να διασώσει τη ζωή του. Μετά από καιρό όμως, ο δυσσεβής Αθανάριχος άρχισε και πάλι να ισχυροποιείται, διατηρώντας δε τη συνηθισμένη του κακία, επιπλέον τώρα γινόταν και άσπονδος εχθρός των Χριστιανών, διότι οι βασιλείς των Ρωμαίων βοήθησαν τον εχθρό του Φριτιγέρνη και τον κατατρόπωσαν. Ιδιαίτερα μάλιστα στρεφόταν κατά του Νικήτα, διότι άκουγε ότι με πολλή παρρησία κήρυττε την ευσέβεια και πολλοί με τη διδαχή του πίστευαν στο Χριστό. Τόσο ο άρχοντας αυτός όσο και οι ομόφρονές του έτριζαν τα δόντια κατά του Αγίου και απειλούσαν να τον θανατώσουν εάν δεν έπαυε να διδάσκει και

προσελκύει στην πίστη του Χριστού. Όμως ο Νικήτας, χωρίς να φοβάται καθόλου από τους φοβερισμούς αυτούς, κήρυττε περισσότερο και με μεγαλύτερο θάρρος και κατ’ ιδίαν και δημοσίως. Τέλος, μη υποφέροντας την παρρησία του Αγίου, οι ασεβείς εκείνοι εκδήλωσαν την από καιρό εναντίον του οργή τους.

Ξαφνικά στον τόπο που κήρυττε ο Μάρτυς, και αφού τον άρπαξαν με βία, τον πήγαν στον άρχοντά τους Αθανάριχο. Τον πίεζαν δε να απαρνηθεί το Χριστό. Διαφορετικά θα τον θανάτωναν. Εκείνος όμως με μεγαλύτερη παρρησία έλεγε: «Χριστιανός είμαι και προτιμώ πολλούς θανάτους από το να αρνηθώ το γλυκύτατο όνομα του Σωτήρος μου Χριστού, τον οποίο ομολογώ Θεό αληθινό και τον λατρεύω και είμαι έτοιμος για την αγάπη του να χύσω όλο μου το αίμα. Τους δε δικούς σας θεούς και τη θρησκεία σας τα θεωρώ μύθους και ψεύδη και εντελώς τα αποστρέφομαι». Μη υποφέροντας τα λόγια και το θάρρος του μάρτυρος οι διώκτες της αλήθειας, όρμησαν όλοι μαζί, κι άλλος με πέτρες, κι άλλος με ξύλα, χτυπούσαν και συνέτριβαν όλα τα μέλη του μάρτυρος. Μετά, αφού άναψαν μεγάλη φωτιά, τον έριξαν σε αυτή. Αλλά και μέσα στις φλόγες δεν έπαυε ο Άγιος να υμνεί το Θεό, να κρατά και να ομολογεί την πίστη του σε Αυτόν. Έτσι λοιπόν μαζί με άλλους παρέθεσαν τις μακάριες ψυχές τους στα χέρια του Θεού

και αξιώθηκαν του μαρτυρικού στεφάνου. Τα δε σώματά τους έμειναν άθικτα από τη φωτιά και οι ασεβείς τα έριξαν σε τόπο άγριο για να τα φάνε τα θηρία. Όμως, κατά τον καιρό εκείνο, συνέβη να βρίσκεται εκεί, στη χώρα του μάρτυρος, ένας ευσεβέστατος χριστιανός από την Κιλικία και την πόλη της Μοψουεστίας, ονόματι Μαριανός. Αυτός, καθώς ήταν ενάρετος, είχε γνωριστεί με τον μάρτυρα Νικήτα και κατοικούσαν μαζί σε ένα σπίτι για πολύ καιρό. Αφού δε μαρτύρησε ο Άγιος Νικήτας, ο Μαριανός δεν μπορούσε να ησυχάσει και σκεπτόταν με ποιο τρόπο θα μπορούσε να πάρει το τίμιο λείψανο του μάρτυρος για δικό του αγιασμό,

και για αγιασμό των άλλων ευσεβών χριστιανών. Έτσι λοιπόν σηκώθηκε τη νύχτα και με πολύ φόβο, λόγω του σκληρού και απάνθρωπου Αθανάριχου, πήγε στον τόπο που ήταν ριγμένα τα μαρτυρικά λείψανα. Ενώ δε πήγαινε εκεί ο καλός Μαριανός, είχε και άλλη έγνοια: πώς να γνωρίσει το σώμα του αγαπητού του Νικήτα. Καθώς σκεπτόταν αυτά, φάνηκε επάνω ουράνια ασώματη δύναμη σε σχήμα αστεριού που πήγαινε μπρος από αυτόν, μέχρι που στάθηκε πάνω από το μαρτυρικό σώμα, όπως έγινε τότε με τους Μάγους κατά τη γέννηση του Χριστού. Αμέσως λοιπόν, καθώς βρήκε ο Μαριανός τον ποθούμενο του θησαυρό, το μαρτυρικό λείψανο, με χαρά και ευλάβεια το καταφίλησε. Αφού το σήκωσε, το έβαλε στη θήκη που είχε προηγουμένως ετοιμάσει και αμέσως ξεκίνησε για την πατρίδα του. Με τη βοήθεια του Αγίου, άφοβα και χωρίς κινδύνους, αφού έφτασε σε αυτή, το απέθεσε με την πρέπουσα τιμή στο σπίτι του, όπου ανέβλυζε αναρίθμητες γιατριές.

Όχι μόνο οι κάτοικοι της πόλεως της Μοψουεστίας, αλλά και των γύρω χωριών, όσοι έρχονταν δεν έφευγαν παραπονεμένοι, αλλά όλοι λάβαιναν την υγεία τους με τη χάρη του Αγίου Λειψάνου. Μετά από λίγο καιρό, αφού έκτισαν οι Μοψουεστείς ναό του μάρτυρος, μετακόμισαν εκεί το τίμιο λείψανο από το σπίτι του Μαριανού,

ο οποίος κράτησε στο σπίτι του μόνο τον μεγάλο δάκτυλο του δεξιού χεριού του μάρτυρος για τον αγιασμό της ψυχής και θεραπεία του σώματος. Προς τούτο δεν εναντιώθηκε ο Άγιος, όπως το έκανε σε άλλους που θέλησαν να πάρουν μέρος των λειψάνων του.

Αυτό φανέρωσε ο Άγιος την αγάπη που είχε προς τον Μαριανό και κατά κάποιο τρόπο αντάμειψε τους μεγάλους του κόπους και τη φιλοξενία που του πρόσφερε. Αφού έκτισε αυτός εκκλησία στο Μάρτυρα, τον γιόρταζε κάθε χρόνο με μεγάλη ευλάβεια και φιλοφροσύνη κατά την ημέρα της τελειώσεώς του, τη δεκάτη πέμπτη του Σεπτεμβρίου μηνός, του Αγίου Τριαδικού Θεού.

Η περίπτωση του σήμερα εορταζομένου Αγίου Μάρτυρος Νικήτα μας τονίζει την αξία για τη ζωή και τη σωτηρία της κατά Θεόν παιδαγωγίας και μάλιστα εκείνης που γίνεται κατά τη μικρή ηλικία. Φαίνεται ότι ο Άγιος Νικήτας είχε αγαθές καταβολές. Τι θα γινόταν όμως εάν αφηνόταν στην αρνητική επίδραση του βάρβαρου και ασεβούς περιβάλλοντος της πατρίδας του, χωρίς την παρέμβαση του καλού παιδαγωγού, εάν δεν ποτιζόταν από την απαλή και νεανική ηλικία από τα καθαρότατα νάματα της διδασκαλίας του θαυμαστού και Αγίου Ανδρός Θεοφύλου, του Αρχιερέως των Γότθων; Η αγαθή και σωτήρια παιδεία, όπως

κάθε καλό, πηγή της έχει το Θεό. Ο Θεός παιδαγωγεί είτε αμέσως, είτε με τα όργανά του, είτε με τους λόγους, τις συμβουλές, είτε με τα περιστατικά. Εμείς οφείλουμε και να δεχόμαστε σε όλη μας τη ζωή παιδεία και να την παρέχουμε. Η παιδεία είναι απαραίτητη. Επιλαβού εμής παιδείας, μη αφήσεις, αλλά φύλαξον αυτήν σεαυτώ εις ζωήν σου. Δράξασθε παιδείας, μήποτε οργισθεί Κύριος και απολείσθε εξ οδού δικαίας. Υιέ, μη ολιγώρει παιδείας Κυρίου, μηδέ εκλύου υπ’ αυτού ελεγχόμενος. Ον γαρ αγαπά Κύριος παιδεύει.

Μαστιγοί δε πάντα υιόν ον παραδέχεται. Εκείνος που δεν υποβάλλει τον εαυτό του στους μικρούς θεληματικούς κόπους της αρετής βαρύτερα παιδεύεται από τους ακουσίους, τους μη θεληματικούς πόνους. Εκείνος που κάνει το θέλημα του Θεού κατά δύναμη με τους μικρούς κόπους αποφεύγει τους μεγάλους. Η κατά Θεόν παιδεία, αν και λίγο πολύ μαστιγώνει, τελικά αποφέρει λαμπρούς καρπούς. Πάσα δε παιδεία προς μεν το παρόν ου δοκεί χαράς είναι, αλλά λύπης, ύστερον δε καρπόν ειρηνικόν τοις δι’ αυτής γεγυμνασμένοις αποδίδωσιν δικαιοσύνης. Έτσι ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος συμπεραίνει:

Η παιδεία συμφέρον, άρα η παιδεία μετάληψις αγιότητός εστι.