Saint Nicholas of Metsovo: Martyrdom, Relics, and Repentance

Saint Nicholas the New Martyr, a champion of Christ, was from Metsovo in Epirus. He was born to devout parents. While still young, he went to Trikala in Thessaly and took a paid job with a baker. After some time, certain Muslims used promises and deceit, then threats and false accusations, to force Nicholas, alas, to deny Christ. When he came to his senses, he returned to his hometown and began living as a Christian again. Many years later, he loaded his horse with kindling and went with some fellow townsmen to Trikala to sell it.

A Turkish barber who lived near the baker recognized him. He seized Nicholas, dragged him along, and accused him of abandoning their faith and becoming a Christian again. Afraid, Nicholas gave him his load of kindling and begged him to keep silent. The barber said he would say nothing if Nicholas promised to bring him a load every year for the rest of his life. Nicholas agreed and kept bringing it. But he later repented of that promise and resolved to bring no more kindling to the barber. He chose instead to die for the love of Christ and make amends for his earlier denial.

Having made this decision, Nicholas went straight to his spiritual father and told him what he intended to do. His spiritual father tried to hold him back. He urged Nicholas to give up the idea, lest he fail to endure the torture and deny Christ a second time. He reminded him of the Lord’s words: “The spirit indeed is willing, but the flesh is weak.” Yet blessed Nicholas stood firm. He said he placed his hope in the Lord, certain that the Lord would strengthen him to endure every punishment for love of Him. He would remain steadfast in the faith and overcome every enemy. When his spiritual father saw how eagerly Nicholas desired martyrdom,

he strengthened him with much counsel and prayer, then sent him on his way. With this firm resolve, the Saint went to Trikala. The barber seized him by the throat and demanded, “Where is the kindling you promised me, you unbeliever?” Nicholas answered, “I owe you nothing.” Furious, the barber shouted and denounced him. Many Turks rushed over. When they heard the story, they seized blessed Nicholas, beat and shoved him, and took him before the judge. There they testified that he had abandoned their faith and embraced the faith of the Christians. When the Martyr was questioned, he answered, “I was born a Christian, and I am a Christian.

I want to die a Christian. I will never deny my faith, whatever torments I must endure.” Neither flattery nor threats could change the Saint’s mind, so they beat him savagely with rods for a long time and threw him into a dark prison. There they tormented him with hunger, thirst, and many other sufferings. But the Martyr bore it all with courage and great joy. Because he remained steadfast in his faith in Christ, they took him from prison and brought him before the judge a second time. There, in the judge’s presence, he again proclaimed aloud that Christ is the true God, that he believed in Him, and that he would never deny Him.

Seeing that Nicholas would not change his mind, the judge ordered a great fire to be lit in the middle of the marketplace and Nicholas to be thrown into the flames. They led the Saint to the place of execution and cast him into the fire. There, rejoicing and glorifying God, he gave up his spirit on May 16, 1617. That night, a potter, moved by reverence, went to the site hoping to recover some part of the Saint’s holy relics. He found several Muslims keeping watch, gave them money, and took the Martyr’s holy head, which was slightly burned at the temples. Then he returned home

and hid it inside a wall for fear of the Turks. Only his family knew. In time the potter died, and the Martyr’s precious head remained hidden. Another Christian, named Melander, bought the house. On the eve of the anniversary of the Saint’s martyrdom, he saw a bright light shining from that part of the wall. Amazed, Melander received a revelation in his sleep from above: the holy head of the Martyr Nicholas was hidden where he had seen the light. He opened the wall and found it, but considered himself unworthy to keep such a treasure in his home.

So he went to the Monastery of Varlaam at Meteora, where his brother was a monk, and donated the holy head in memory of himself and his parents. The holy head of Saint Nicholas the New Martyr is treasured there to this day and has been the means of countless miracles. Let us mention just a few. When an epidemic struck Trikala and many people were dying each day, it ended as soon as the holy head was brought there and the Paraklesis, the supplicatory canon, was offered before it. The holy head also delivered the people of a village called Distata from the same epidemic. And when the people of Kalarrytes suffered from an infectious disease,

they too were delivered as soon as the holy head arrived. Above all, the grace working through the holy head drives away and destroys locusts, keeping the crops unharmed. Even the Turks were astonished by this miracle, which had happened many times, right up to the time of this account. It also brings remarkable healing to people with illnesses thought incurable, wherever it is invited, and many other miracles take place daily. Other parts of the Saint’s martyred body are kept in various places. Half of one of his palms is in Ioannina. Through his intercessions, may we too be delivered from every need and affliction.

Saint Nicholas the New Martyr, whom we celebrate today, reminds us once again of the essential and inexhaustible call to metanoia, to repentance. When repentance begins with an awareness of our sinfulness and spiritual sickness, it does not end until we close our eyes and leave this world. God’s perfection, toward which we must strive, is infinite and without end. Our repentance must be so as well. But for repentance to bear abundant fruit, it needs more than time. Above all, it needs depth of purpose

and firm resolve. We see that resolve in the Saints of our Church, especially the holy Martyrs, and we have seen it today in the account of Saint Nicholas. If sin brings death to the soul and to the whole person, repentance must reach down to the very depths of death to uproot it. “Be faithful unto death, and I will give you the crown of life.” True repentance is the effort, sustained by God’s grace, to remain faithful to His commandments even unto death. Only in this way is the devil crushed and his destructive work undone. But when our resolve,

our willingness to remain faithful to Christ and His will, has a limit beyond which we give way under the pressure of temptation, our Christian life becomes a painful struggle. We keep repenting, yet keep proving ourselves unrepentant. Even this struggle can help us if we humbly acknowledge it, as the tax collector did, instead of dressing it up like the Pharisee. Deep, true repentance, steadfast even unto death, is the work of God’s grace. But that grace asks something essential of us: honesty, and a tax collector’s awareness of our sinfulness, without excuses.

Άγιος Νεομάρτυς Νικόλαος, ο Αθλητής του Χριστού, είχε πατρίδα το Μέτσοβο της Ηπείρου. Γεννήθηκε από γονείς ευσεβείς. Νέος ακόμη αναχώρησε στα Τρίκαλα της Θεσσαλίας και εκεί συμφώνησε με έναν αρτοποιό να εργάζεται σ' αυτόν με μισθό. Μετά από πολύ καιρό, μερικοί Αγαρηνοί, άλλοτε με απάτες και υποσχέσεις και άλλοτε με απειλές και συκοφαντίες, ανάγκασαν, αλίμονο, τον Νικόλαο να αρνηθεί τον Χριστό. Όταν ήρθε στον εαυτό του, έφυγε και πήγε στην πατρίδα του, όπου ζούσε πάλι ζωή χριστιανική. Μετά παρέλευση πολλού χρόνου, αφού φόρτωσε το άλογό του με δαδί, πήγε μαζί με μερικούς άλλους συμπατριώτες του στα Τρίκαλα για να πουλήσει το φορτίο του.

Τον αναγνώρισε κάποιος κουρέας Τούρκος, γείτονας του αρτοποιού που προαναφέρθηκε, ο οποίος, αφού τον συνέλαβε, τον έσερνε και τον κατηγορούσε επειδή αρνήθηκε την πίστη τους και έγινε πάλι χριστιανός. Ο δε Νικόλαος, επειδή φοβήθηκε, του έδωσε το φορτίο του δαδιού, παρακαλώντας τον να μην τον αποκαλύψει. Εκείνος δε είπε στον Νικόλαο ότι, εάν του υποσχόταν ότι θα του έφερνε κάθε χρόνο και εφ' όρου ζωής ένα φορτίο δαδιού, δεν θα αποκάλυπτε τίποτε. Ο Νικόλαος το υποσχέθηκε και κάθε χρόνο έδινε το δαδί. Μετανόησε όμως μετά από αυτά ο Νικόλαος για την υπόσχεση αυτή και αποφάσισε να μην φέρνει πλέον στον Τούρκο το δαδί, προτιμώντας να αποθάνει για την αγάπη του Χριστού, για να διορθώσει την προηγούμενη άρνησή του.

Αφού αποφάσισε αυτά, πήγε αμέσως στον πνευματικό του και εξομολογήθηκε τον σκοπό του. Εκείνος όμως τον εμπόδιζε και τον συμβούλευε να εγκαταλείψει την επιθυμία του, μήπως δεν μπορέσει να υποφέρει τα βάσανα και πέσει σε δεύτερη άρνηση, λέγοντάς του τον λόγο του Κυρίου: «Το μεν πνεύμα πρόθυμον, η δε σάρξ ασθενής». Αλλά αυτός ο ευλογημένος έμενε σταθερός στη γνώμη του και έλεγε ότι έλπιζε με βεβαιότητα στον Κύριο, ο οποίος θα τον ενίσχυε ώστε να υποφέρει γενναία όλες τις τιμωρίες τις οποίες θα του επέβαλαν για την αγάπη του και θα έμενε ασάλευτος στην πίστη του, καταπατώντας κάθε εχθρό και πολέμιο. Καθώς είδε ο πνευματικός τη ζέση και την προθυμία την οποία είχε ο μακάριος Νικόλας για το μαρτύριο,

τον στήριξε με πολλές νουθεσίες και ευχές και τον απέλυσε. Με τέτοια στέρεη γνώμη και απόφαση πήγε ο Άγιος στα Τρίκαλα, όπου, αφού τον συνέλαβε ο κουρέας, σφίγγοντάς τον στον λαιμό του έλεγε: «Πού είναι, άπιστε, το δαδί το οποίο μου υποσχέθηκες;» Ο δε Νικόλαος αποκρίθηκε: «Δεν σου χρωστώ τίποτε». Τότε θύμωσε εκείνος, φώναξε μεγαλόφωνα και τον κατέδωσε. Έτρεξαν Τούρκοι πολλοί και, αφού έμαθαν την υπόθεση, συνέλαβαν αμέσως τον ευλογημένο με πολύ θυμό και, χτυπώντας τον και σπρώχνοντάς τον με βία, τον πήγαν στο κριτήριο, όπου καταμαρτύρησαν ότι αρνήθηκε την πίστη τους και δέχθηκε εκείνη των χριστιανών. Ο δε Μάρτυς, όταν ρωτήθηκε, αποκρίθηκε: «Χριστιανός γεννήθηκα, χριστιανός είμαι.

Χριστιανός θέλω να αποθάνω. Δεν αρνούμαι λοιπόν ποτέ την πίστη μου, όσα μαρτύρια κι αν υποστώ». Έτσι, επειδή ούτε με κολακίες ούτε με απειλές μπόρεσαν να φέρουν τον Άγιο στη γνώμη τους, τον ράβδισαν άγρια επί πολλή ώρα και μετά τον έριξαν σε σκοτεινή φυλακή. Εκεί δε τον κατατυρανούσαν με πείνα, δίψα και άλλα πολλά βασανιστήρια. Όμως ο Μάρτυρας υπέφερε όλα, όχι μόνο με γενναίο φρόνημα, αλλά και με πολλή χαρά. Επειδή δε ο Άγιος έμενε ασάλευτος στην πίστη του Χριστού, τον έβγαλαν από τη φυλακή και τον οδήγησαν για δεύτερη φορά στο κριτήριο. Εκεί, ενώπιον του κριτή, κήρυξε και πάλι μεγαλόφωνα τον Χριστό Θεό αληθινό και ότι Αυτόν πιστεύει και ποτέ δεν θα Τον αρνηθεί.

Βλέποντας τότε ο κριτής το αμετάθετο της γνώμης του, πρόσταξε να ανάψουν μεγάλη φωτιά στο μέσον της αγοράς και να τον ρίξουν στις φλόγες. Έτσι, αφού οδήγησαν τον Άγιο στον τόπο της καταδίκης, τον έριξαν στην πυρά. Εκεί δε, χαίροντας και δοξολογώντας τον Θεό, παρέδωσε το πνεύμα τη 16η του μηνός Μαΐου του έτους 1617. Ένας αγγειοπλάστης, τσουκαλάς, από ευλάβεια κινούμενος, πήγε τη νύχτα στον τόπο εκείνο για να βρει κάποιο μέρος του Αγίου Λειψάνου και, καθώς είδε μερικούς Αγαρηνούς οι οποίοι αγρυπνούσαν και φύλαγαν, τους έδωσε χρήματα και, αφού πήρε την Αγία Κάρα του Μάρτυρος, η οποία ήταν λίγο καμένη στους κροτάφους, επέστρεψε στο σπίτι του

και την έκρυψε μέσα σε τοίχο για τον φόβο των Τούρκων, χωρίς να γνωρίζει αυτό κάποιος άλλος εκτός από τους οικείους του. Μετά παρέλευση δε χρόνου πέθανε ο τσουκαλάς εκείνος και η τιμία κάρα του Μάρτυρος παρέμεινε κρυμμένη. Το σπίτι εκείνο αγόρασε άλλος χριστιανός, ονόματι Μέλανδρος. Αυτός, κατά την εσπέρα της ημερομηνίας κατά την οποία ο Άγιος τελείωσε το μαρτύριο, είδε λαμπρό φως στο μέρος εκείνου του τοίχου. Απορώντας και θαυμάζοντας ο Μέλανδρος, είχε κατά τον ύπνο άνωθεν αποκάλυψη, κατά την οποία εκεί που φάνηκε το φως ήταν κρυμμένη η Αγία Κάρα του Μάρτυρος Νικολάου. Έτσι, αφού έσκαψε τον τοίχο και τη βρήκε, έκρινε τον εαυτό του ανάξιο να έχει στο σπίτι του τέτοιο θησαυρό.

Γι' αυτό πήγε στο μοναστήρι του Βαρλάμ των Μετεώρων, όπου είχε και αδελφό μοναχό, και αφιέρωσε αυτήν εκεί σε μνημόσυνο αυτού και των γονέων του. Εκεί λοιπόν βρίσκεται αποθησαυρισμένη μέχρι σήμερα αυτή η Αγία Κάρα του Αγίου Νεομάρτυρος Νικολάου, τελώντας άπειρα θαύματα, από τα οποία ας αναφέρουμε μόνο μερικά. Κάποιο καιρό, όταν ήταν θανατικό στα Τρίκαλα και πέθαιναν κάθε μέρα πολλοί, με μόνη την παρουσία της Αγίας Κάρας και την παράκληση πάνω σ' αυτή, έπαυσε αμέσως το θανατικό. Ομοίως και σε χωριό ονομαζόμενο Ντιστάτα, του οποίου οι κάτοικοι έπασχαν από το ίδιο θανατικό, η Αγία αυτή Κάρα τους απάλλαξε. Ακόμη και οι Καλαρρύτες, οι οποίοι βασανίζονταν κάποτε από λοιμική ασθένεια,

λυτρώθηκαν αμέσως με την παρουσία της. Κατεξοχήν δε η χάρη της Αγίας Κάρας διώχνει και καταστρέφει τις ακρίδες, φυλάττοντας αβλαβείς τους καρπούς, τόσο ώστε έμεναν εκστατικοί και αυτοί οι Τούρκοι μπρος σ' αυτό το θαύμα, το οποίο έχει γίνει όχι μία ή δύο αλλά πολλές φορές μέχρι σήμερα. Όχι δε μόνο αυτό, αλλά και πάθη αθεράπευτα τα θεραπεύει παράδοξα σε όποιον τόπο ήθελε προσκληθεί και άλλα πολλά θαύματα επιτελεί καθημερινώς. Βρίσκονται δε και άλλα μέρη του μαρτυρικού λειψάνου του Αγίου σε διαφόρους τόπους. Στα Ιωάννινα βρίσκεται το μισό μέρος της παλάμης του χεριού αυτού, με τις πρεσβείες του οποίου είθε να λυτρωθούμε κι εμείς από κάθε ανάγκη και θλίψη.

Ο σήμερα εορταζόμενος Άγιος Νεομάρτυς Νικόλαος έρχεται να μας τονίσει για μια ακόμη φορά το βασικό, απαραίτητο και ανεξάντλητο θέμα της μετάνοιας. Διότι η μετάνοια, όταν αρχίσει με τη συναίσθηση της αμαρτωλότητας, της αρρώστιας της πνευματικής, δεν τελειώνει μέχρι που να κλείσουμε τα μάτια και να απέρθουμε από τον κόσμο αυτό. Εφόσον η τελειότητα του Θεού, προς την οποία πρέπει να κατατείνουμε, είναι άπειρη, ατέλεστη, ατελείωτη, πρέπει να είναι και η μετάνοια. Φαίνεται όμως ότι η μετάνοια, για να αποδώσει πλούσιους καρπούς, χρειάζεται όχι μόνο βάθος χρόνου αλλά προπαντός βάθος ποιότητας,

αποφασιστικότητας. Όπως βλέπουμε αυτήν την αποφασιστικότητα στους Αγίους της Εκκλησίας μας, ιδιαίτερα στους Αγίους Μάρτυρες, και την είδαμε στο σημερινό συναξάρι του Αγίου Νικολάου. Εάν η αμαρτία είναι ο θάνατος της ψυχής και του όλου ανθρώπου, και η μετάνοια πρέπει να φτάσει στο βάθος του θανάτου για να ξεριζώσει τον θάνατο. «Γίνου πιστός άχρι θανάτου και δώσω σοι τον στέφανον της ζωής». Πραγματική μετάνοια είναι η με τη χάρη του Θεού προσπάθεια να πεθάνουμε τηρώντας τις εντολές. Μόνο έτσι συντρίβεται ο διάβολος και καταστρέφεται το καταστροφικό του έργο. Διαφορετικά, όταν δηλαδή η αποφασιστικότητα,

η θέληση να μείνουμε πιστοί στον Χριστό και το θέλημά Του, είναι περιορισμένη, έχει κατώφλι αντοχής, πέρα από το οποίο υποχωρούμε στις πιέσεις των πειρασμών, η χριστιανική μας ζωή είναι μια ταλαιπωρία. Όλο μετανοούμε και όλο είμαστε και αποδεικνυόμαστε αμετανόητοι. Όμως και αυτή η ταλαιπωρία μπορεί να είναι χρήσιμη εάν ταπεινά, τελωνικώς την αναγνωρίζουμε και δεν την ωραιοποιούμε φαρισαϊκώς. Η βαθιά, η πραγματική, η άχρι θανάτου μετάνοια είναι έργο της Χάριτος του Θεού, η οποία όμως ζητά ως βασική προϋπόθεση τη δική μας ειλικρίνεια, το χωρίς δικαιολογίες τελωνικό βίωμα της συναίσθησης της αμαρτωλότητας.