Saint Gregory the Illuminator and the Christianization of Armenia

Today, September 30, our Church commemorates Saint Gregory, the hieromartyr and bishop of Greater Armenia; Saint Hripsime, Saint Gayane, and their fellow martyrs, thirty-two virgin martyrs; the seventy holy martyrs who suffered with Saint Hripsime; two women monastic martyrs; the martyr Stratonikos; Saint Mardonios the Martyr; the thousand holy martyrs; Saint Gregory of Istompotamos Pesoma; and Saint Michael the Wonderworker, the first Metropolitan of Kiev and All Russia.

Gregory, the radiant light of Greater Armenia, was born into a royal family in AD 240. His father, Anak, was a relative of Kousaros, king of Greater Armenia. After making an agreement with the Persian king Artashir, Anak murdered Kousaros. The Armenian nobles avenged the king’s death: Anak and his accomplice were killed, along with Anak’s whole family, except for two children. One was in Persia. The other was Saint Gregory, who was then in Caesarea of Cappadocia. There he studied, came to faith in Christ, and was baptized.

Tiridates, the son of the murdered Kousaros, also went to Caesarea after being driven out by the Persian king. Gregory sincerely condemned his father’s wicked deed and made this clear to Tiridates. When Tiridates became seriously ill, Gregory showed him great love. It was clear that no hostility remained between them. Later, with Roman help, Tiridates regained his father’s throne. After some years, Saint Gregory, now a priest, felt it his duty to go to Armenia and work for the faith of Christ. His labors there bore fruit. He worked with great zeal and wisdom.

Every day, more people joined the Church. Although Tiridates was a pagan, he let the Saint carry on his work freely. But then he changed his approach. One day he invited Gregory to a festival of Artemis and asked him to take part in the sacrifices. “I am not asking you to deny your faith,” he said, “but I want you to honor mine as well.” Gregory tried in vain to explain why he could neither attend nor take part in the sacrifices. It seems Tiridates had been waiting for such an opportunity. He insulted Gregory and ordered his arrest. When he failed to make him a pagan, he subjected him to many punishments and tortures.

They hung him upside down by one foot and beat him with heavy rods. They filled the air beneath him with smoke from foul manure, drove iron nails into the soles of his feet and forced him to run. They crushed his head with an instrument and burned it with hot ashes. They poured caustic liquids into his nose, tore his sides with iron claws, dragged him over iron spikes, and poured molten lead on him. The Saint endured it all with courage, thanking and glorifying God. Finally, Tiridates ordered his hands, feet, and neck bound, and had him thrown into a pit used for prisoners.

The pit was full of filth, worms, and deadly snakes. No one could have borne even a day there, yet the Saint remained for fifteen whole years. A widow secretly fed him: an angel of God had told her to lower a little bread to him each day so that he would not starve. Meanwhile, Tiridates became possessed by a demon, lost his reason, and was disfigured. Many of his nobles suffered a similar affliction. Tiridates had a sister named Kousarodoukta. In a dream she heard a voice say, “Unless Gregory is brought out of the pit, neither your brother nor the nobles will be healed.” The dream came to her many times.

At last, Gregory was freed from that terrible pit. Tiridates and the nobles fell at his feet, begging him to deliver them from their demonic affliction. Gregory first arranged for the remains of the saints who had suffered martyrdom with Saint Hripsime to be buried with honor. Then he prayed that God would bring the king and nobles to their senses. He urged them to abandon their evil deeds and believe in the true God, and promised that, if they were baptized, they would receive healing in soul and body. They all believed and declared their faith.

They showed their repentance through their deeds, and they were healed. Seeing the miracles, crowds of people also asked to be baptized. They tore down the pagan temples, built churches, and endowed them with property and goods. Remembering his sins and the saints of God whom he had killed, Tiridates sought to make amends through good works, setting an example for others. Since they had no bishop there, they wanted Saint Gregory to become their bishop. So they sent him to Caesarea, where Metropolitan Leontius consecrated him. On his return, the Saint baptized the king, his wife and sister, the nobles, and all the people.

In other cities too, he celebrated the Divine Liturgy, baptized people, ordained priests, built monasteries, and founded schools. Armenia became a center from which the light of Christ spread to the Persians, the Medes, and the Assyrians. Through the good leadership of the Saint and the king, deep peace prevailed throughout Armenia, and the people lived devoutly and in a way pleasing to God. Many became monks, and within a few years four hundred bishops were consecrated. Saint Gregory then wished to withdraw. He went to live in stillness, leading a strict ascetic life. At the king’s request, the Saint consecrated his own son Aristakes, a man known for his virtue, as Metropolitan of Armenia. Gregory traveled throughout the country with him and strengthened the people in their faith.

He then returned to his hermitage. A short time later, on September 30, sometime after the year 325, he departed to the Lord, where he enjoys the rich reward of his labors.

Today, in the account of Saint Gregory’s life, we saw the faith of Christ spread to another country and another people. We saw it and rejoiced. And we see it with joy today, as Orthodoxy continues to spread.

Because we are in Christ, and others are in Christ too, we feel that they are our brothers and sisters, one with us. And that is right. The Church does not abolish our homeland or our nation; she rises above them and brings them together. To confine the Church within the narrow boundaries of homeland and nation is ethnophyletism.

Heresy separates people from the truth and from the Church. Ethnophyletism, too, is a kind of heresy. It is a renewed form of the Jewish temptation: the Jews wanted Christ only for their own nation. When we make Christ into a national deity and confine Him to the aims of one ethnic group, we deny the universality of the Church. Saint Justin Popovich stresses: “The Church is universal, catholic, divine and human, eternal. Therefore it is blasphemy, unforgivable blasphemy against Christ and the Holy Spirit,”

“to make the Church a national institution, to narrow her down to small, limited, temporary national aims and methods. Her purpose reaches beyond nations. It is universal and embraces all humanity: to unite all people in Christ, without exception for nationality, ethnicity, or social standing.” The Ecumenical Patriarchate expressed this universality, expresses it now, and must continue to express it. At a local Synod in Constantinople in 1892, it condemned ethnophyletism as utterly foreign and unthinkable, wholly unheard of and without precedent in the Orthodox Church.

Σήμερα, 30 του μηνός Σεπτεμβρίου, η Εκκλησία μας επιτελεί τη μνήμη του Αγίου Ιερομάρτυρος Γρηγορίου, Επισκόπου της Μεγάλης Αρμενίας, των Αγίων Μαρτύρων Ρηψιμίας, Γαϊανής και των συναθλητριών τους, 32 παρθενομαρτύρων, Αγίων Εβδομήντα Μαρτύρων, οι οποίοι συμμαρτύρησαν με την Αγία Ρηψιμία, των δύο Οσιομαρτύρων Γυναικών, Μάρτυρος Στρατονίκου, Αγίου Μάρτυρος Μαρδονίου, Αγίου Χιλίων Μαρτύρων, Οσίου Γρηγορίου, Ιστομποταμώ Πεσόμα, Αγίου Μιχαήλ, Πρώτου Μητροπολίτου Κιεβίας και Πάσης Ρωσίας, του Θαυματουργού του Ρώσου.

Γρηγόριος, ο της Μεγάλης Αρμενίας λαμπρότατος φωστήρας, ήταν από βασιλικό γένος, γεννήθηκε δε το 240 μετά Χριστόν. Ήταν γιος του Ανάκ, που ήταν συγγενής του βασιλέα της Μεγάλης Αρμενίας Κουσαρό. Ο Ανάκ, μετά από συνεννόηση με τον βασιλέα των Περσών Αρτασύρα, φόνευσε τον Κουσαρό. Αλλά οι σατράπες της Αρμενίας εκδικήθηκαν τον φόνο του. Ο Ανάκ και ο συνεργός του στο φόνο θανατώθηκαν. Επίσης, θανατώθηκε και όλη η οικογένεια του Ανάκ εκτός από δύο παιδιά, το ένα στα μέρη των Περσών και το άλλο ήταν ο Άγιος αυτός Γρηγόριος, καθώς βρισκόταν τότε στην Καισάρεια της Καππαδοκίας. Εκεί σπούδαζε, προσήλθε στην πίστη του Χριστού και βαπτίστηκε.

Στην Καισάρεια πήγε διωγμένος από τον βασιλέα των Περσών και ο γιος του φονευθέντος Κουσαρό, Τιριδάτης. Ο Γρηγόριος αποδοκίμαζε ειλικρινά την ανόσια πράξη του πατέρα του και δεν δυσκολεύτηκε να βεβαιώσει τούτο στον Τιριδάτη. Έδωσε δε σε αυτόν λαμπρά δείγματα αγάπης σε κάποια σοβαρή του ασθένεια. Και έτσι φάνηκε ότι δεν τους χώριζε πλέον καμιά εχθρότητα. Αργότερα ο Τιριδάτης, βοηθούμενος από τους Ρωμαίους, ανέλαβε τη βασιλική εξουσία του πατέρα του. Μετά από μερικά έτη, ο Άγιος Γρηγόριος, ιερέας πλέον, έκρινε καθήκον του να μεταβεί στην Αρμενία για να εργαστεί για την πίστη του Χριστού. Οι κόποι του εκεί στέφονταν από επιτυχία. Εργαζόταν με πολύ ζήλο και πολύ σύνεση.

Καθημερινά πλήθυναν οι τάξεις της Εκκλησίας. Ο δε Τιριδάτης, αν και ήταν ειδωλολάτρης, άφηνε ελεύθερη τη δράση του Αγίου. Μετά όμως άλλαξε τακτική. Κάποια μέρα προσκάλεσε τον Γρηγόριο και του ζήτησε να τον συνοδεύσει σε κάποια εορτή της Αρτέμηδος και να συμμετάσχει στις θυσίες. «Δε ζητώ», του είπε, «να αρνηθείς την πίστη σου, θέλω όμως να τιμήσεις και τη δική μου». Μάταια ο Γρηγόριος του εξηγούσε γιατί δεν του επιτρεπόταν να παρασταθεί και μάλιστα να συμμετάσχει στις θυσίες. Ο Τιριδάτης φαίνεται ότι ήθελε μια τέτοια ευκαιρία. Έβρισε τον Γρηγόριο και διέταξε να τον συλλάβουν. Αφού απέτυχε στις προσπάθειές του να τον κάνει ειδωλολάτρη, άρχισε να τον υποβάλλει σε πολλές ποινές και βασανισμούς.

Τον κρέμασαν ανάποδα από το ένα του πόδι, τον έδειραν με χονδρά ραβδιά, τον κάπνιζαν από κάτω με βρωμερή κόπρο, κάρφωσαν στα πέλματα των ποδιών του σιδερένια καρφιά και τον ανάγκαζαν να τρέχει, έθλιψαν την κεφαλή του με μηχανικό όργανο και την έκαψαν με καυτή στάχτη, έριχναν από τη μύτη καυστικά υγρά, σιδερένια νύχια ξέσχιζαν τις πλευρές του, τον έσυραν πάνω σε σιδερένια τριβόλια, του έριξαν λιωμένο μόλυβδο. Ο Άγιος τα υπέμεινε με μεγαλοψυχία, ευχαριστώντας και δοξάζοντας τον Θεό. Τέλος ο Τιριδάτης πρόσταξε και, αφού έδεσαν τα χέρια, τα πόδια και τον τράχηλο του Αγίου, τον έριξαν σε λάκκο που έριχναν τους κατάδικους

και γεμάτο βρωμιά, σκουλήκια. Σκουλήκια και θανατηφόρα φίδια. Και εκεί που δεν μπορούσε κανείς να υποφέρει ούτε μια μέρα, έμεινε ο Άγιος δεκαπέντε ολόκληρα χρόνια, τρεφόμενος κρυφά από μια γυναίκα χήρα που την πρόσταξε Άγγελος Θεού να κατεβάζει κάθε μέρα λίγο ψωμί και έτσι να μην πεθάνει από την πείνα. Ο δε Τιριδάτης δαιμονίστηκε, έγινε παράφρονας και η όψη του παραμορφώθηκε. Παρόμοιο δαιμονισμό έπαθαν και πολλοί άρχοντες. Είχε δε ο Τιριδάτης αδελφή που ονομαζόταν Κουσαροδούκτα, η οποία είδε όνειρο και άκουσε φωνή που της έλεγε: «Εάν δεν βγει ο Γρηγόριος από το λάκκο, ούτε ο αδελφός σου ούτε οι άρχοντες θεραπεύονται». Τούτο επαναλήφθηκε πολλές φορές.

Έτσι τελικά απελευθερώθηκε ο Γρηγόριος από τον τρομερό εκείνο λάκκο. Ο Τιριδάτης και οι άλλοι άρχοντες έπεσαν στα πόδια του Αγίου παρακαλώντας τον να τους λυτρώσει από τη δαιμονική εκείνη μάστιγα. Εκείνος, αφού φρόντισε και ενταφιάστηκαν με τιμές τα λείψανα των Αγίων που μαρτύρησαν με την Αγία Ρηψιμία, παρακάλεσε το Θεό να τους συνετίσει, τους νουθέτησε να αφήσουν τα πονηρά έργα και να πιστέψουν στον αληθινό Θεό και τους υποσχέθηκε ότι εάν βαπτίζονταν θα λάβαιναν την υγεία της ψυχής και του σώματος. Όλοι πίστηκαν, πίστεψαν, έκφρασαν.

Έκαναν έργα μετανοίας και θεραπεύτηκαν. Όλο δε το πλήθος του λαού, βλέποντας τα θαύματα, ζητούσαν να βαπτιστούν. Ακόμη χάλασαν ναούς των ειδώλων. Εκκλησίες και τις προικοδότησαν με κινητά και ακίνητα. Ο Τιριδάτης, ενθυμούμενος τις αμαρτίες και τους φόνους που είχε κάνει στους Αγίους του Θεού, προσπαθούσε να τις ξεπεράσει με τις αγαθοεργίες και έτσι αποτελούσε καλό παράδειγμα και για τους άλλους. Επειδή δε εκεί δεν είχαν αρχιερέα, θέλησαν να γίνει σε αυτούς ο Άγιος Γρηγόριος, γι' αυτό και τον έστειλαν στην Καισάρεια, όπου τον χειροτόνησε επίσκοπο ο Μητροπολίτης Λεόντιος. Κατά την επιστροφή του ο Άγιος βάπτισε τον βασιλέα, τη σύζυγο και την αδελφή του, τους άρχοντες και όλο το λαό.

Και σε άλλες πόλεις όπου λειτουργούσε, βάπτιζε, χειροτονούσε ιερείς, οικοδομούσε μοναστήρια, ανήγειρε σχολεία. Και η χώρα αυτή έγινε το κέντρο από το οποίο το φως του Χριστού μεταδιδόταν στους Πέρσες, τους Μήδους, τους Ασσυρίους. Από τη χρηστή διοίκηση του Αγίου και του βασιλέα επικράτησε βαθιά ειρήνη σε όλη την Αρμενία και ζούσαν οι άνθρωποι με ευσέβεια και θεάρεστα. Πολλοί έγιναν μοναχοί και μέσα σε λίγα χρόνια χειροτονήθηκαν τετρακόσιοι αρχιερείς. Ο Άγιος Γρηγόριος κατόπιν θέλησε να αποσυρθεί και πήγε να ησυχάσει, ζώντας αυστηρή ασκητική ζωή. Ο δε βασιλέας παρακάλεσε τον Άγιο και χειροτόνησε Μητροπολίτη Αρμενίας τον κατά σάρκα γιο του Αριστάκη, που διακρινόταν για την αρετή του. Αφού ο Γρηγόριος περιόδευσε μαζί του όλη τη χώρα και στήριξε καλύτερα στην ευσέβεια,

επανήλθε στο ασκητήριό του και μετά από λίγο απήλθε προς τον Κύριο την 30ή Σεπτεμβρίου, λίγο μετά το έτος 325, όπου απολαμβάνει πλούσιες τις αμοιβές των αγώνων του.

Σήμερα με το συναξάρι του Αγίου Γρηγορίου να διαδίδεται η πίστη του Χριστού, να επεκτείνεται σε μια άλλη χώρα και σε ένα άλλο έθνος. Το είδαμε και το χαρήκαμε. Το βλέπουμε και το χαιρόμαστε και σήμερα, όπου η Ορθοδοξία διαδίδεται και επεκτείνεται.

Τους άλλους, καθώς είμαστε μέσα στο Χριστό και είναι και αυτοί μέσα στο Χριστό, τους νιώθουμε αδελφούς, ένα με εμάς. Και αυτό είναι το σωστό. Η Εκκλησία, χωρίς να καταργεί την πατρίδα και το έθνος, τα υπερβαίνει και τα ενώνει. Το να περιορίζουμε την Εκκλησία στα στενά όρια της πατρίδας και του έθνους είναι ο φυλετισμός.

Όχι μόνον η αίρεση ως απομάκρυνση από την αλήθεια, διάσπαση από την Εκκλησία, αλλά και ο φυλετισμός είναι ένα είδος αιρέσεως. Είναι ο ανανεωμένος Ιουδαϊκός πειρασμός. Οι Ιουδαίοι ήθελαν το Χριστό μόνο για το δικό τους έθνος. Όταν κάνουμε το Χριστό μια εθνική θεότητα και τον κλείνουμε στις φυλετικές σκοπιμότητες, αυτό είναι άρνηση της καθολικότητας της Εκκλησίας. Ο πατήρ Ιουστίνος Πόποβιτς τονίζει: «Η Εκκλησία είναι οικουμενική, καθολική, θεανθρώπινη, αιώνια. Δια τούτο αποτελεί βλασφημίαν, ασυγχώρητον βλασφημίαν εναντίον του Χριστού και του Αγίου Πνεύματος

να κάνουμε την Εκκλησίαν εθνικόν ίδρυμα, να την στενεύουμε μέχρι των μικρών, πεπερασμένων χρονικών εθνικών σκοπών και μεθόδων. Ο σκοπός της είναι υπερεθνικός, οικουμενικός, πανανθρώπινος, να ενώσει εν Χριστώ όλους τους ανθρώπους, όλους άνευ εξαιρέσεως εθνικότητος ή φυλής ή κοινωνικού στρώματος». Αυτή την καθολικότητα την εξέφραζε, την εκφράζει και πρέπει να την εκφράζει το Οικουμενικό Πατριαρχείο, το οποίο σε τοπική σύνοδο στην Κωνσταντινούπολη το 1892 καταδίκασε τον φυλετισμό ως όλως τι ξένο και αδιανόητο και όλως ανήκουστο και πρωτοφανές για την Ορθόδοξη Εκκλησία.