Saint Gregory the Dialogist: Life, Papacy, and Teachings

Gregory, who came to be called the Dialogist, was born in Rome, probably in AD 540, into a wealthy and deeply Christian family. His father had inherited the rank of senator. Gregory lost his father while still very young, so his mother, Silvia, oversaw his education. She made sure he received both the education expected in the world and an upbringing in Christ. Gregory studied law and philosophy and rose to the rank of praetor. For a time he was a prefect in Rome, described here as a teacher. But he longed to follow the monastic life and please the Lord.

Drawn to fasting, vigils, prayer, and the whole holy ascetic life in Christ, he left behind the pleasures of the world and entered the monastery of Saint Andrew the Apostle on Monte Celio, commonly called Clioscavri. There he became a monk and lived so strictly that his health suffered. The fathers of the monastery saw his virtue and held him in great respect. So when their abbot died, they chose the venerable Gregory to succeed him. He guided the monastery with wisdom and care, always seeking to keep God’s commandments and please Him.

Once, while the Saint was living at that monastery, working quietly in his cell and copying sacred books in fine script, a poor man came to him. He told the Saint of his misfortune and begged for mercy. But the man who appeared to be poor was an angel of God in the guise of a poor man. He had come to reveal the Saint’s compassion and kindness to everyone. Gregory gave him six coins as alms.

A little later the man returned and asked for alms again, and Gregory gave him another six coins. When he came a third time, he still did not leave empty handed. The Saint had no more coins, so he willingly gave him a silver plate belonging to the monastery. That is how compassionate this blessed man was toward the poor, and how slow he was to take offense. He could fairly have rebuked the man and sent him away: the man had already received alms twice and seemed to be pressing his luck, and Gregory had nothing left to give. Yet he chose to give him even this belonging of the monastery, though its possessions were not to be taken away under the sacred Canons and the law. He would sooner do that than turn away a person in need without showing mercy.

Pope Pelagius II ordained him a deacon, and in 579 sent him to Constantinople as his envoy to Emperor Tiberius to negotiate various matters. He returned to Rome five years later. In 590, after Pelagius died, Gregory succeeded him as pope in September of that year. Conditions in both Church and public life were dire. The Donatists were active in Africa, Arianism persisted in Spain, and the Arian Lombards were causing turmoil in Italy. Moral standards among clergy and monks were poor. Plague and famine spread panic.

Civil authority had lost its strength and standing, yet its officials treated the chief bishop with arrogance and general discourtesy. In one letter, Pope Gregory described the state of the Church this way: “The Church is like an old ship, tossed violently about and taking on water everywhere. Its timbers are eaten through, and each day the storm strikes it again, threatening to sink it.” Even so, Pope Gregory faced the situation with courage and wisdom. He curbed heresy. In Sicily, he organized efforts against the Manichaeans and the pagans. In Africa, at least to some extent,

he checked the Donatists. He brought rebellious bishops back into the unity and discipline of the Church. He treated the Jews with care and supported efforts to bring them to Christianity. He worked to reform both parish and monastic clergy, took very strict measures against simony and moral misconduct, and restored discipline. Gregory was also the first to organize and send a mission to England, in 597, to bring Christianity to the Anglo-Saxons. That mission met with great success. He also founded a school of Church music with a new system of chant that came to be called Gregorian.

He also reorganized the finances of his Church, while personally giving generously to those in need. Once he told his treasurer to invite twelve poor people to eat with him. As they sat at the table, the Saint alone saw one more person, a thirteenth, who looked different from the other twelve. At the end of the meal, Gregory asked him to stay and asked his name, who he was, and how he had come there. The man replied, “No one can hear my name, for it is wondrous. I am an angel of God. And I will tell you this: I am the one whom God sent to you before

to ask you for alms. From that time on, I was commanded to remain with you always and protect you.” As a leader of the Church, Saint Gregory showed exceptional strength, skill, and sound judgment. As a theologian, he focused chiefly on moral teaching and its application to life; as a preacher, he sought especially to guide ordinary and humble people. He left writings on ascetic and pastoral life, commentaries on Job that also address various questions of Christian morality, commentaries on Ezekiel, homilies on the Gospels, and many letters. The Eastern Church called this Saint “the Dialogist” chiefly because of his work the Dialogues,

which is written as questions and answers in the form of a dialogue. It consists of four books and was originally written in Latin. It tells remarkable lives of Saints who shone in Italy, gives a detailed life of Saint Benedict, recounts appearances of the departed as evidence that the soul lives on, and includes various prayers of the Divine Liturgy. Pope Zacharias translated it into Greek about 150 years after the Saint’s repose. The Liturgy of the Presanctified Gifts was not Saint Gregory’s work, since it existed before his time. He did not compose it; he simply enriched it. The Saint accomplished all this immense work

despite having a very frail body, as did Saint John Chrysostom and Saint Basil the Great. Once again, this shows that where the grace of God is at work, even the frailest bodies can bear great labor and accomplish great things. And so, after living his earthly life in a way pleasing to God, this thrice-blessed Gregory departed to the Lord. Thank you.

As we said earlier, Saint Gregory was called the Dialogist because of his work the Dialogues. From it, we offer the following instructive dialogue for the benefit of the soul, between Peter the Deacon and Saint Gregory. With this, we will close today’s account of the Saint’s life. Peter said, “I think, honored Master, that because the human race has fallen under so many countless passions, most of the heavenly Jerusalem will be filled with infants.” The Saint answered, “We do not doubt that baptized infants who die in infancy will enter the Kingdom of Heaven. But we must not assume that all children who have begun to speak will enter the Kingdom of Heaven.

Many such children will be shut out of the Kingdom of Heaven because their parents gave them a bad upbringing. In this very city lived a man known to everyone. Three years ago he had a son who, I believe, was then about five years old. He loved the boy with such earthly attachment that he made no effort to raise him well. As a result, whenever someone upset the child, he had grown accustomed to something dreadful even to say: blaspheming the majesty of God. Three years ago, when a deadly epidemic struck this region,

the child caught it and lay dying. Eyewitnesses tell us that, as his father held him in his arms, the child saw evil spirits approaching. He began to tremble and blink in fear, crying desperately to his father, ‘Father, save me! Protect me!’ As he cried out, he turned his face into his father’s chest, as though trying to hide. Seeing his son tremble, the father anxiously asked what he could see. The boy answered, ‘Dark figures have come near me, and they want to take me with them.’ As soon as he had said this,

he blasphemed the name of the Divine Majesty, and with that blasphemy he breathed his last. Almighty God thus showed the sin for which the child was handed over to such servants: He permitted the boy to die committing the very sin his father had made no effort to stop during his life. Out of compassion, God had borne with the child while he lived as a blasphemer. Yet in His just judgment, He permitted him to blaspheme as he died, so that his neglectful father would fully understand his own sin. By disregarding his young child’s soul, that father had raised up, for the fire of Gehenna, a sinner whose guilt was anything but small.”

Γρηγόριος, ο οποίος επικλήθηκε Διάλογος, γεννήθηκε στη Ρώμη, πιθανώς το 540 μ.Χ., και ανήκε σε οικογένεια πλούσια και χριστιανικότατη. Ο πατέρας του από κληρονομιά είχε το αξίωμα του γερουσιαστού. Καθώς πολύ νωρίς έμεινε ορφανός από πατέρα, επιμελήθηκε τη μόρφωσή του η μητέρα του Σίλβια, η οποία φρόντισε να του δώσει όχι μόνο την κατά κόσμον πρέπουσα μόρφωση, αλλά και την κατά Χριστόν αγωγή. Ο Γρηγόριος σπούδασε νομικά και φιλοσοφία και αναδείχθηκε πρέτορ. Για κάποιο διάστημα ήταν πρεφέκτος, δηλαδή διδάσκαλος, στη Ρώμη. Φλεγόμενος όμως από τον πόθο να ακολουθήσει τη μοναχική ζωή και να ευαρεστήσει τον Κύριο,

νηστείες, αγρυπνίες, προσευχές και εν γένει με την κατά Χριστόν Αγία Ασκητική Ζωή εγκατέλειψε τα του κόσμου τερπνά και αρεστά και κατέφυγε στο μοναστήρι του Αγίου Αποστόλου Ανδρέου, το κοινώς ονομαζόμενο Κλειοσκάβρη, στη θέση Μόντε Τσέλιο. Εκεί έγινε μοναχός, έζησε δε τόσο αυστηρή ασκητική ζωή, ώστε βλάφθηκε η υγεία του. Βλέποντας την αρετή του οι πατέρες του μοναστηριού, πολύ τον εκτιμούσαν και τον σέβονταν, γι' αυτό και όταν τελεύτησε ο τότε ηγούμενος του μοναστηριού, ψήφισαν ηγούμενό τους αυτόν τον Όσιο Γρηγόριο, ο οποίος ποίμανε τη μονή με σύνεση και επιμέλεια, φροντίζοντας πάντοτε πώς να εκτελεί τις εντολές του Θεού και πώς να αρέσει σε Αυτόν.

Κάποτε, όταν ο Άγιος βρισκόταν στο εν λόγω μοναστήρι και ησύχαζε στο κελί του, στο οποίο εργαζόταν καλλιγραφώντας ιερά βιβλία, πήγε σε αυτόν κάποιος πτωχός, ο οποίος διηγούνταν στον Άγιο τη συμφορά του και τον παρακαλούσε να τον ελεήσει. Ήταν δε ο κατά το φαινόμενο πτωχός όχι άνθρωπος αλλά άγγελος Θεού σε σχήμα πτωχού, ο οποίος παρουσιάστηκε για να φανερώσει σε όλους το εύσπλαχνο και το ευσυμπάθητο του Αγίου. Αυτός λοιπόν που εμφανίστηκε ως πτωχός πήρε τότε από τον Άγιο για ελεημοσύνη έξι νομίσματα.

Μετά από λίγο όμως επέστρεψε και πάλι και ζήτησε εκ νέου ελεημοσύνη. Έτσι για δεύτερη φορά πήρε άλλα έξι. Όταν δε ήλθε και για τρίτη φορά, δεν έφυγε με άδεια χέρια, διότι μη έχοντας ο Άγιος να δώσει άλλα νομίσματα, του έδωσε πρόθυμα το αργυρό τριβλίο, πιάτο του μοναστηριού. Τόσο ήταν ο μακάριος αυτός συμπαθής προς τους πτωχούς και ανεξίκακος. Διότι ενώ έπρεπε δικαίως να ελέγξει τον πτωχό εκείνο και να τον διώξει με άδεια χέρια, αφενός μεν διότι δυο φορές έλαβε πρώτα ελεημοσύνη και έπειτα φαινόταν φορτικός, αφετέρου δε διότι δεν είχε τι να του δώσει, όμως δεν έκανε αυτό, αλλά προτίμησε να δώσει και αυτό το πράγμα της μονής, της οποίας τα πράγματα είναι αναφαίρετα κατά τους ιερούς κανόνες και τους νόμους. Αυτό όμως προτίμησε να κάνει ο Άγιος παρά να παραβλέψει τον άνθρωπο και να μην τον ελεήσει.

Χειροτονήθηκε διάκονος από τον Πάπα Πελάγιο Β΄, στάλθηκε δε το 579 στην Κωνσταντινούπολη ως αποκρισάριος προς τον Αυτοκράτορα Τιβέριο για να διαπραγματευτεί διάφορα ζητήματα. Επανήλθε στη Ρώμη πέντε χρόνια μετά, το 590, μετά δε τον θάνατο του Πελαγίου, τον διαδέχτηκε στην παποσύνη κατά τον Σεπτέμβριο του ιδίου έτους. Η γενική κατάσταση, εκκλησιαστική και πολιτική, παρουσίαζε άθλια εικόνα. Στην Αφρική ήταν οι δονατιστές, στην Ισπανία επέμενε ο αρειανισμός, οι αρειανοί Λομβαρδοί αναστάτωναν την Ιταλία. Στον κλήρο και τους μοναχούς η ηθική κατάσταση δεν ήταν η καλύτερη. Η πανώλη και η πείνα έσπερναν τον πανικό.

Η πολιτική εξουσία είχε χάσει τη δύναμη και το κύρος της, όμως οι αξιωματούχοι της έδειχναν απέναντι στον Αρχιερέα ακαταδεξία και γενικώς κακούς τρόπους. Σε επιστολή του ο Πάπας Γρηγόριος ως εξής απεικόνιζε την εκκλησιαστική κατάσταση: «Η Εκκλησία είναι σαν ένα παλιό καράβι που κλυδωνίζεται σφοδρότατα και κάμνει νερά σε όλα του τα μέρη, με τα ξύλα του σαρακοφαγωμένα, καθημερινά πληττόμενο από την τρικυμία και κινδυνεύει να χαθεί». Παρά ταύτα, ο Πάπας Γρηγόριος αντιμετώπισε με θάρρος και σύνεση την κατάσταση. Περιόρισε την αίρεση. Στη Σικελία οργάνωσε τη δράση κατά των Μανιχαίων και των ειδωλολατρών. Στην Αφρική εν μέρει τουλάχιστον

ταπείνωσε τους δονατιστές. Επισκόπους που είχαν στασιάσει τους επανέφερε στην εκκλησιαστική ενότητα και πειθαρχία. Τους Ιουδαίους τους περιποιήθηκε και ευνόησε προσπάθεια μεταστροφής τους στον χριστιανισμό. Ασχολήθηκε με την αναμόρφωση του κλήρου, ενοριακού και μοναστηριακού, έλαβε μέτρα αυστηρότατα κατά της σιμωνίας και της ηθικής παρεκτροπής, ανόρθωσε την πειθαρχία. Ακόμη ο Γρηγόριος αυτός ο πρώτος οργάνωσε και έστειλε το 597 ιεραποστολή στην Αγγλία για τον εκχριστιανισμό των Αγγλοσαξόνων και η προσπάθεια αυτή στέφθηκε από μεγάλη επιτυχία. Ακόμη ο Γρηγόριος ίδρυσε και εκκλησιαστική μουσική σχολή με νέο ασματικό σύστημα το οποίο ονομάστηκε Γρηγοριανό.

Επίσης αναδιοργάνωσε και τακτοποίησε τα οικονομικά της εκκλησίας του, ενώ ο ίδιος ασκούσε τη φιλανθρωπία. Κάποτε πρόσταξε τον σακελλάριο να καλέσει δώδεκα πτωχούς για να φάνε μαζί του. Ενώ δε κάθονταν στην τράπεζα, φαινόταν στον Άγιο και μόνο σε αυτόν ένας άνθρωπος επιπλέον, δέκατος τρίτος τον αριθμό, ο οποίος φαινόταν στον Άγιο διαφορετικός από τους άλλους δώδεκα. Τον κράτησε λοιπόν κατά το τέλος της τραπέζης και τον ρώτησε ο Άγιος πώς λέγεται, ποιος είναι και πώς ήλθε σε αυτόν. Εκείνος του αποκρίθηκε: «Το μεν όνομά μου δεν είναι δυνατόν να ακούσει κανείς, επειδή είναι θαυμαστό, διότι είμαι άγγελος Θεού. Αυτό δε φανερώνω σε σένα, ότι εγώ είμαι εκείνος ο οποίος και προηγουμένως στάλθηκα από το Θεό

να ζητήσω από σένα ελεημοσύνη. Προστάχτηκα δε από τότε να είμαι πάντα μαζί σου για να σε φυλάττω». Ως κυβερνήτης της Εκκλησίας ο Άγιος Γρηγόριος κατείχε ισχυρότατο και δεξιότατο κυβερνητικό πνεύμα και χαρακτήρα. Ως θεολόγος καλλιέργησε μάλλον το ηθικό και πρακτικό μέρος και ως ομιλητής απέβλεψε μάλλον στη διαφώτιση των μικρών και ταπεινών. Συγγράμματα άφησε ασκητικά και ποιμαντικά, σχόλια στον Ιώβ, όπου πραγματεύεται και τα διάφορα θέματα της χριστιανικής ηθικής, σχόλια στον Ιεζεκιήλ, ομιλίες στα Ευαγγέλια, πολυάριθμες επιστολές. Διάλογος δε ονομάστηκε ο Άγιος αυτός από την Ανατολική Εκκλησία, κυρίως από το έργο του «Διάλογοι»,

το οποίο έχει γραφεί κατά ερώτηση και απόκριση σε σχήμα διαλόγου. Το έργο αυτό απαρτίζεται από τέσσερα βιβλία και γράφτηκε αρχικά στη λατινική γλώσσα. Σε αυτό εκτίθενται θαυμάσιοι βίοι Αγίων που έλαμψαν στην Ιταλία, ο κατά πλάτος βίος του Οσίου Βενεδίκτου, εμφανίσεις κεκοιμημένων προς απόδειξη της ψυχής και διάφορες ευχές της Θείας Λειτουργίας. Το έργο αυτό μεταφράστηκε στην Ελληνική από τον Πάπα Ζαχαρία 150 περίπου χρόνια μετά την κοίμηση του Αγίου. Η λειτουργία των Προηγιασμένων δεν είναι έργο του Αγίου, διότι προϋπήρχε αυτού. Ο Άγιος Γρηγόριος δεν τη συνέθεσε, απλώς μόνο την καλλώπισε. Όλο το τεράστιο αυτό έργο ο Άγιος το επιτέλεσε

με σώμα πολύ ασθενικό, όπως και ο Άγιος Χρυσόστομος και ο Μέγας Βασίλειος, δείχνοντας για μια ακόμη φορά ότι όπου ενεργεί η χάρη του Θεού είναι δυνατή μεγάλη μόχθη και μεγαλοεργίες με ασθενικότατα σώματα. Έτσι λοιπόν, θεοφιλώς αφού πέρασε την επίγεια ζωή του ο τρισμακάριστος αυτός Γρηγόριος, απήλθε προς τον Κύριο. Ευχαριστώ.

Όπως προαναφέρθηκε, ο Άγιος Γρηγόριος ονομάστηκε Διάλογος από το έργο του «Διάλογοι». Από αυτό παραθέτουμε τον ακόλουθο ψυχοφελή και διδακτικό διάλογο μεταξύ του Διακόνου Πέτρου και του Αγίου Γρηγορίου και με αυτά θα κλείσουμε το σημερινό συναξάρι. Είπε λοιπόν ο Πέτρος: «Έχω τη γνώμη, τίμιε Δέσποτα, ότι επειδή το ανθρώπινο γένος υποτάγηκε σε πολλά και αμέτρητα πάθη, γι' αυτό το μεγαλύτερο μέρος της επουρανίου Ιερουσαλήμ θα γεμίσει από νήπια». Ο δε Άγιος απάντησε: «Δεν αμφιβάλλουμε ότι τα βαπτιζόμενα νήπια, τα οποία αποθνήσκουν κατά τη νηπιακή τους ηλικία, θα εισέλθουν στη Βασιλεία των Ουρανών. Δεν πρέπει όμως να πιστεύουμε ότι θα εισέλθουν στη Βασιλεία των Ουρανών

όλα εκείνα τα νήπια τα οποία είχαν αρχίσει να ομιλούν, διότι η είσοδος της Βασιλείας των Ουρανών θα αποκλειστεί από πολλά νήπια εξαιτίας των γονέων τους εάν έδωσαν σε αυτά κακή ανατροφή. Σε αυτή εδώ την πόλη ζούσε κάποιος άνθρωπος που είναι σε όλους γνωστός. Αυτός λοιπόν πριν από τρία έτη είχε ένα γιο, ο οποίος, όπως υποθέτω, θα ήταν τότε πέντε ετών, τον οποίον επειδή υπεραγαπούσε σωματικά δεν προσπαθούσε καθόλου να του δώσει καλή ανατροφή. Εξαιτίας αυτού το παιδί, όταν κάποιος το ενοχλούσε, συνήθισε, πράγμα που και να το πω ακόμη είναι επικίνδυνο, να βλασφημεί τη μεγαλοσύνη του Θεού. Το παιδί λοιπόν αυτό, όταν προ τριών ετών

στην περιοχή αυτή μια θανατηφόρος επιδημία, προσβλήθηκε απ' αυτή και ήλθε στο θάνατο. Όπως δε εξιστορούν οι αυτόπτες μάρτυρες, καθώς κρατούσε ο πατέρας στην αγκαλιά του το παιδί, είδε το ίδιο το παιδί τα πονηρά πνεύματα να έρχονται κοντά του. Τότε άρχισε να τρέμει και να ανοιγοκλείνει τα μάτια του από φόβο και με απόγνωση να κραυγάζει προς τον πατέρα του: «Πατέρα, σώσε με, προφύλαξέ με». Συγχρόνως δε με τις κραυγές αυτές έστρεφε το πρόσωπό του προς το στήθος του πατέρα του σαν να ήθελε να κρυφτεί. Όταν ο πατέρας είδε τον γιο του να τρέμει, τον ρώτησε με αγωνία τι βλέπει. Ο γιος απάντησε: «Ήρθαν κοντά μου μαύροι άνθρωποι και θέλουν να με πάρουν μαζί τους». Μόλις τελείωσε τη φράση του αυτή,

βλασφήμισε το όνομα της Θείας Μεγαλοσύνης και με τη βλασφημία αυτή ξεψύχησε. Για να δείξει δηλαδή ο Παντοδύναμος Θεός για ποιο αμάρτημα παραδόθηκε το παιδί σε τέτοιους υπηρέτες, παραχώρησε να αποθάνει με αυτό το αμάρτημα από το οποίο δεν προσπάθησε ο πατέρας του να το εμποδίσει όταν ζούσε. Και αυτό το παιδί, το οποίο από ευσπλαχνία ο Θεός ανεχόταν να ζει ως βλάσφημος, επέτρεψε κατά τη δικαία του κρίση να βλασφημήσει όταν πέθαινε για να εννοήσει καλά ο αμελής πατέρας την αμαρτία του. Διότι αδιαφορώντας ο πατέρας αυτός για την ψυχή του μικρού παιδιού του, ανέθρεψε για τη γέεννα του πυρός όχι ένα μικρό, αλλά ένα μεγάλο αμαρτωλό.