Saint Gregory Palamas: His Life, Prayer, and Divine Grace

Gregory was born to noble and virtuous parents. His father was so worthy a man that, when Andronikos II Palaiologos came to the imperial throne, he made him one of his senators. The earthly emperor held him in great love and honor, but so did God, the heavenly King. While he was still alive, God glorified him with miracles. Foreseeing the end of his life, he received the monastic habit and was renamed Konstantios in place of Konstantinos. Then he left earthly things behind and went to heaven. After his father’s death, Gregory was given an education in secular learning. Because he was still very young,

he found memorization difficult. So he resolved never to begin studying a passage by heart until he had made three prostrations and prayed before the icon of the Lady Theotokos. With her help, he could then memorize easily. The help of the Most Holy Theotokos was evident in other ways too: she moved the emperor to provide generously for all their needs. Before long, Gregory had advanced so far that everyone marveled at his learning and at his skill in affairs of state. The emperor was delighted and had great plans for him. But Gregory’s thoughts were set on greater and higher things.

His mind was set on the heavenly Kingdom. He thought entirely of that Kingdom and cared nothing for earthly things. He embraced self-restraint and fasting so eagerly that he sustained his body on bread and water alone, without even eating his fill of these. He strove just as intensely for every other virtue. By the time he was past twenty, he would heed neither the emperor’s pleas nor his great promises. Instead, he persuaded his household, his closest relatives, and his most willing servants to receive the monastic habit, and settled them in monasteries.

Then Gregory left Constantinople with his brothers and went to the Holy Mountain. At the lavra of Vatopedi, he placed himself under the obedience of the holy Nikodemos, a remarkable hesychast who shone in both praxis, the active ascetic life, and theoria, divine contemplation. There Gregory received the monastic habit. For two years he drew near to God through fasting and vigils, gathering his logismoi, his intrusive thoughts, and praying without ceasing. He took the Theotokos as his guide, protector, and intercessor. One day, as he was alone in hesychia, inner stillness, with all his thoughts gathered toward himself and God, a dignified and venerable figure suddenly appeared before him:

John the Theologian. Looking kindly at Gregory, he said, “My child, I have been sent by the holiest Lady and Queen of all to ask you this: Why do you cry out to God at every hour, ‘Illuminate my darkness, illuminate my darkness’?” Gregory answered, “What else should I ask for, burdened as I am by the passions and full of sins, except to receive mercy and illumination, so that I may know and do His holy will?” Then the Evangelist said, “The Lady of all declares through me, her servant, that I shall be your helper.” Gregory asked him, “And when will the Mother of my Lord help me: in this life or in the life to come?”

The Theologian replied, “Both in this life and in the life to come.” With these words and the promises of the Theotokos, he filled Gregory’s heart with joy beyond words, then vanished. After Gregory had spent three years in obedience, his elder departed to the Lord in great old age. Gregory then went to the Great Lavra of Saint Athanasios. The fathers there received him with great honor, for they had long heard of his virtue. He stayed with them for three years, and all marveled at his virtue and wisdom. His soul had become a dwelling place for every spiritual good, and from then on everyone looked to him.

Through his intense ascesis, his ascetic discipline, he mastered and subdued not only the irrational passions and desires but even the needs of his body. It was as though he were striving to become bodiless. Yet his deep love of hesychia, inner stillness, would not let him remain there for the rest of his life. He left for the solitude he longed for, accompanied by like-minded companions who shared his struggle for virtue. Living apart in stillness, he was counted worthy to receive many secret gifts from God, beyond the power of words to describe. His katanyxis, his compunction, was so deep that tears flowed constantly from his eyes.

He retained this gift of tears throughout his life. Because the Hagarenes were raiding monks who lived in stillness outside the monasteries, Gregory and his twelve companions had to leave to escape the danger. They went to Thessaloniki, where they agreed to travel to Jerusalem, venerate the Holy Places, and live there in stillness for the rest of their lives. But after a wondrous appearance of Saint Demetrios, they decided to remain near Thessaloniki, the homeland of the Great Martyr. While they were there, Gregory’s fellow monks urged him to receive Holy Orders. He did not agree until

he learned that this too was God’s will. After his ordination, they went to the skete at Veria and built a hesychasterion, a hermitage. There Gregory and his fellow ascetics took up their struggle again, though he was already full of every good thing. On five days of the week he never went out or received anyone in his cell. Only on Saturdays and Sundays did he come out to celebrate the Divine Mysteries, speak about spiritual things, and spend time with the brothers for their edification. He was then thirty years old, still in excellent health and bodily strength, and so he began even greater struggles and a more austere life.

With long fasts and vigils he wore down his body, striving to bring the flesh entirely under the spirit. Through complete self-restraint, by gathering his logismoi, his intrusive thoughts, and through his familiar stream of tears, he continually refined and purified the spiritual eye of his soul. In unceasing noetic prayer, he always raised his nous, his spiritual mind, to God. From this Godlike way of life came the fruits of the Holy Spirit, as the Apostle teaches. His fellow ascetics, the monks of that mountain, and even the people of Veria saw in him an image of virtue. At times he was wholly attentive to God, absorbed in Him alone and bathed in his wondrous tears.

At other times his face shone with a light beyond nature, made radiant and glorious by the fire of the Holy Spirit, especially when he came from celebrating the Divine Mysteries or emerged from his cell of stillness. After the death of his mother, Kali, his sisters also came to Veria. He placed them in a women’s monastery and instructed them to continue their customary ascetic discipline. Saint Gregory came to know and befriend an elderly hesychast named Job. Job was a simple man. One day he heard Gregory say that, according to the Apostle, all Christians, and not only ascetics, ought to pray without ceasing. Job was unconvinced.

He said that this was a duty for monks alone, not for people living in the world. The Saint said nothing more, for he disliked lengthy arguments. Yet God showed that his words were right. When Job returned to his cell and stood in prayer, he saw an angel of God filled with light. The angel told him, “Do not doubt anything holy Gregory said just now. You too must believe and teach the same.” Saint Gregory spent five years there. Then, because of further raids, he had to return to the Holy Mountain, where he lived outside the Lavra of Saint Athanasios at the hesychasterion, the hermitage, of Saint Sabbas.

Obeying divine visions and guided by the Holy Spirit who dwelt in him, Gregory began to write many wonderful works as well as preach. But it was not right for a man so great in virtue and teaching to remain hidden away. The leading monks of the Holy Mountain elected him abbot of Esphigmenou Monastery. Once, when the monastery ran out of oil and was in great need, the Saint went to the storeroom with all the brothers. He prayed to God in faith and blessed the oil jar with his hand, making the sign of the cross. At once the jar filled with oil. It did not run out for the whole year, though they used it generously. Then he learned that the monastery’s olive trees were bearing no fruit,

which was why they lacked oil. He went with the brothers to the olive groves and blessed the trees, and they filled with fruit. Every tree the Saint approached or touched was laden with olives. Before long, he gave up the abbacy and returned to the Lavra and the stillness he loved. Around that time Barlaam, from Calabria in southern Italy, first appeared. He seemed to agree with the Eastern Church and wanted to become a monk. To assure them of this, he began writing against his fellow Latins. But when Gregory examined his writings, he showed that Barlaam’s criticism of the Latins was false, deceitful, and contrary to the truth.

This was the first reason Barlaam became the Saint’s enemy. A little later, Barlaam went to Constantinople and approached some simple monks devoted to noetic prayer and nepsis, watchfulness. He pretended to become their student and friend. After hearing from them some guidance for beginners in noetic prayer, he turned his speech and his pen against them. He called them heretics and wrote against the sacred prayer and mystical theoria, divine contemplation. Barlaam then went to Thessaloniki, where he continued making the same accusations against the monks. The monks there wrote to the Saint, urging him to come and put his teaching in writing

to defend the truth. The Saint went at once to Thessaloniki, where the dispute was taking place. He tried in various ways to correct Barlaam, hoping to bring him into agreement with the Church. But Barlaam kept attacking the Church day after day, in speech and in whole books. Seeing no change in him, Gregory found it necessary to write in defense of the faith and against Barlaam’s false arguments. When Barlaam learned that the Saint’s remarkable writings in defense of sacred hesychia, inner stillness, and Orthodox truth had refuted his arguments, he stopped speaking and writing against the monks. From then on he directed his attacks at Gregory. But he could not face him

and argue with him, so he left Thessaloniki and returned to Constantinople. There he used secular learning to entice many into his false teaching, even the Patriarch. Patriarchal letters summoned Gregory and those who shared his views, heralds of Orthodoxy, to appear before a Church tribunal as defendants. Gregory took with him Isidore, Mark, and Theodore, the foremost of his friends, and went to the capital. He found that almost all the leading figures had been persuaded by Barlaam’s empty talk. By the grace of the Holy Spirit, he brought them back to Orthodoxy, including the Patriarch himself. When they read the remarkable works he had written against Barlaam and his blasphemies,

they all proclaimed Gregory a teacher of the true faith, in agreement with the holy fathers of the Church. The Patriarch himself thanked him profusely. A Synod convened in the church of Hagia Sophia and condemned Barlaam and his blasphemous writings with severe anathemas and penalties. Disgraced, Barlaam fled to the Latins he loved. His successor was a man named Gregory Akindynos. The Church convened another Synod, no less significant than the one held against Barlaam. Once again Gregory proved a great defender of Orthodoxy, refuting error through Holy Scripture and the teachings of our Church.

Two months later, after many slanders against Saint Gregory, the Patriarch condemned him to a dark prison. The Saint remained there for four years, sick and worn down in body. At last, the Patriarch who had slandered him, made him hateful to the emperors, and imprisoned him was himself deposed as a heretic by a Synod and cast out of the Church. Then Gregory the Great came out of prison. After all his struggles and his condemnation, he returned, crowned for his confession of the faith, to the brothers who loved him and whom he loved. After many appeals from the emperor and Patriarch Isidore, he was ordained Metropolitan of Thessaloniki. But there

a conflict was still raging, and Gregory, the bishop of God, was driven away. He returned to the Holy Mountain. By decision of the Great Church, he went to Lemnos, where his teaching and miracles greatly benefited the people. While he was there, he was invited to a small town suffering from plague. He led all the people in procession and prayed to God, and the deadly outbreak ceased. At last, the people of Thessaloniki could no longer bear to see others enjoy the presence of their own shepherd because of a few troublemakers. They prepared a special ship, and leading officials of the Church sailed in it to Lemnos. A few days later, they brought their shepherd back to his flock.

The day the Saint arrived, there was such joy that it seemed like the radiant day of the Resurrection. They set aside the usual hymns sung to welcome a bishop and, inspired by God, sang “It is the day of Resurrection,” “Let us purify our senses,” and the verses that follow. Afterward, the Saint never ceased teaching, both in the churches and in private. Through his teaching, and especially through his good example, he led almost everyone toward salvation. But Barlaam’s followers continued to trouble the Orthodox Church. So the emperor and the Patriarch decided to convene another Synod in Constantinople and sent out imperial and patriarchal letters.

Saint Gregory was summoned to Constantinople. When the great Synod assembled, he proclaimed the Orthodox doctrines of the faith through his writings, his arguments, and his remarkable addresses. He then returned to his flock, bringing them help in soul and body. Once he went to a women’s monastery to celebrate the Nativity of the Theotokos. During the Divine Liturgy, a nun named Elaiodora, who had lost the sight of one eye a few days earlier, approached him as quietly as she could, like the woman with the flow of blood in the Gospel. She touched his bishop’s vestment and then touched her afflicted eye with it, and was miraculously healed.

Some time later, while sailing to Constantinople to reconcile the two emperors, John Palaiologos and John Kantakouzenos, the Saint was captured by the Turks. Taken to Asia as a captive, he became a preacher of the faith to the Christians held captive there, strengthening them through his teaching. In Bursa and Nicaea, he spoke with the Turks in defense of the faith and silenced their objections. After a full year, God moved some well-disposed Bulgarians to give money gladly for the Saint’s release. Among his other miracles, these are worth mentioning. Once, a devout hieromonk named Porphyrios

suffered such a blockage in his throat that he could not swallow even a little water, and his life was in danger. Gregory the Great made the sign of the Cross over his throat with his right hand and, with tears, said to Christ the hymn beginning, “You remained untouched by the passions.” The monk was miraculously healed. A five-year-old child of a gold embroiderer had suffered painful bleeding for fifteen months. No one could cure the child, and all expected the child to die. The Saint made the sign of the Precious Cross over the child, prayed inwardly, and restored the child to health, returning the child to the parents. But Gregory too was human and had to pay the common debt of death.

Some years after his last journey to Constantinople, he fell ill and took to his bed. He foretold his death, even naming the day on which it would come. He told his friends that he would die after the feast of John Chrysostom, on November fourteenth. For John Chrysostom had appeared to him in a vision and invited him to join him as a beloved companion of the same spirit. As this bishop of God breathed his last, his whole attention fixed on the journey to heaven,

he kept saying, “The things of heaven, the things of heaven.” He repeated these words without ceasing until the divine, heavenly grace dwelling in his soul parted it from the body to which it was joined. He fell asleep in 1362, at the age of sixty-three, having shepherded the Church of God as bishop for twelve years and six months. After his blessed soul departed, the all-working grace of the Holy Spirit revealed to those around him the radiance that had filled his soul: a wondrous light filled the cell where his holy relic lay. His face shone, and almost all the people of the city who attended his burial witnessed that surpassing radiance. The grace of the Holy Spirit remained with him and with his holy relic.

From then on, that grace made the Saint’s tomb a dwelling place of divine light, a source of miracles and holy gifts, and a place of healing open to all without charge. Thus he came to be called a Wonderworker. God glorified him and revealed him to be truly a Saint. Our Eastern Church, too, is shown to be divine and holy as it glorifies him and celebrates his feast as a Saint.

In the dismissal hymn for Saint Gregory Palamas, the hymnographer calls him, among other things, a Preacher of Grace: the grace of God, the grace of the Holy Spirit, the power and divine uncreated energy that belongs to God by nature and that the Lord revealed at His Transfiguration. Christ can and desires to give this divine, uncreated grace to human beings too, making them sharers in His divinity and blessedness, and in His Kingdom. For this to happen, a person must desire it. To become like God and attain theosis, divinisation, a person must also be ready to receive that grace.

That means being cleansed of sin. This is why Saint Gregory concludes his two homilies on the Transfiguration of the Lord with these words: “Believing rightly, then, as we have been taught, and understanding the mystery of the Lord’s Transfiguration, let us walk toward the radiance of that light. Having come to love the beauty of its unfading glory, let us cleanse the eye of our understanding from earthly stains. Let us turn away from every pleasure and beauty that does not last. Though it may taste sweet, it brings eternal pain; though it may make the body beautiful, it clothes the soul in the disfiguring garment of sin. Because of that garment, the one who lacked the robe of incorruptible union was bound hand and foot

and cast into the fire and the outer darkness. Let us cast off the garments of skin we put on through transgression, that is, our heavy, fleshly ways of thinking. Let us stand on holy ground, each of us making our own ground holy through virtue and by reaching toward God. Then, when God comes in light, we may approach Him with confidence and be illumined; and, illumined, we may live with Him forever, to the glory of the three-sunned and sovereign Radiance, now and always and unto the ages of ages. Amen.”

Ο Γρηγόριος γεννήθηκε από γονείς ευγενείς και ενάρετους. Και τόσο άξιος άνθρωπος ήταν ο πατέρας του, ώστε όταν κάθισε στο βασιλικό θρόνο ο Ανδρόνικος ο Δεύτερος ο Παλαιολόγος, τον έκανε ένα από τους συγκλητικούς άρχοντές του. Και όχι μόνο αυτός ο επίγειος βασιλέας τον είχε σε μεγάλη αγάπη και τιμή, αλλά και ο Θεός, ο ουράνιος βασιλέας, ζώντας ακόμη τον δόξασε με θαύματα και, προγνωρίζοντας το τέλος της ζωής του, έλαβε το αγγελικό σχήμα και από Κωνσταντίνος μετονομάστηκε Κωνστάντιος. Έπειτα, αφήνοντας τα επίγεια, πήγε στα ουράνια. Ο δε Γρηγόριος, μετά το θάνατο του πατέρα του, παραδόθηκε στη μάθηση της έξω, της κοσμικής σοφίας και επειδή ήταν πολύ μικρός κατά την ηλικία

δυσκολευόταν στο αποστήθισμα, αποφάσισε να μην αρχίζει το αποστήθισμα προτού να κάνει τρεις γονατιστές μετάνοιες με ιερή προσευχή μπροστά στην εικόνα της Κυρίας Θεοτόκου και έτσι με τη βοήθειά της αποστήθιζε εύκολα. Και όχι μόνο σ' αυτό γνωριζόταν η βοήθεια της Παναγίας, αλλά και στην πληθυντική ένεψε του βασιλέα και τους έδιδε πλουσιοπάροχα όλα τους τα χρειαζούμενα. Δεν πέρασε πολύς καιρός και ο Γρηγόριος τόση προκοπή έκανε, ώστε θαυμαζόταν από όλους για τη σοφία και για την άλλη προκοπή που είχε στις υποθέσεις της βασιλείας. Γι' αυτό και ο βασιλέας χαιρόταν πολύ και στοχαζόταν γι' αυτόν μεγάλα πράγματα. Αλλά εκείνος είχε το νου του σε άλλα μεγαλύτερα και υψηλότερα διευθύνσεις.

Δηλαδή στην Ουράνιο Βασιλεία και όλος διόλου τα της Βασιλείας εκείνης στοχαζόταν και δεν φρόντιζε καθόλου για τα γήινα. Τόσο πρόθυμα δόθηκε στην εγκράτεια και την νηστεία, όπου με ψωμί μονάχα και νερό εξυπηρετούσε την ανάγκη διατροφής του σώματός του, αποφεύγοντας και τον με αυτά χορτασμό. Παρόμοια και σε κάθε άλλη αρετή αγωνιζόταν με υπερβολή. Καθώς ξεπέρασε τα είκοσι χρόνια της ηλικίας του με τέτοια ζωή, ούτε στα παρακάλια του βασιλέα υπάκουσε, ούτε στις μεγάλες υποσχέσεις απέβλεψε, αλλά αφού κατέπεισε όλους τους οικείους του και τους κοντινότερους συγγενείς του και τους πιο καλοπροαίρετους δούλους του να δεχθούν το αγγελικό σχήμα και τους έβαλε σε μοναστήρια

αναχώρησε από την Κωνσταντινούπολη με τους αδελφούς του και πηγαίνοντας στο Άγιο Όρος στάθηκε στη λάβρα του Βατοπεδίου και υποτάχτηκε στο θείο Νικόδημο, ο οποίος ήταν θαυμάσιος ησυχαστής και έλαμπε και κατά την πράξη και κατά τη θεωρία, και έλαβε το αγγελικό σχήμα. Δύο χρόνια είχαν περάσει όπου φερόταν προς τον Θεό με νηστείες και αγρυπνίες, με συμμάζεμα των λογισμών και ακατάπαυστη προσευχή και πρόβαλε τη Θεοτόκο οδηγό μαζί και προστάτη και μεσήτρια. Μια λοιπόν των ημερών, εκεί που μόνος του ησύχαζε και είχε όλους τους λογισμούς του συμμαζωμένους στον εαυτό του και στο Θεό, φάνηκε ξαφνικά μπροστά του ένας σεμνοπρεπής και σεβάσμιος

ο Ιωάννης ο Θεολόγος. Κοιτώντας με ιλαρό βλέμμα τον Γρηγόριο, του είπε: «Ήλθον, τέκνον, απεσταλμένος από την Αγιοτέραν και βασίλισσαν των απάντων, δια να σε ρωτήσω: δια ποιαν αιτίαν κάθε ώρα φωνάζεις προς τον Θεόν, “Φώτισόν μου το σκότος, φώτισόν μου το σκότος”;» Αποκρίθηκε ο Γρηγόριος: «Και τι άλλο πρέπει να ζητώ εγώ που είμαι εμπαθής και γεμάτος από αμαρτίες παρά να ελεηθώ και να φωτιστώ για να εξεύρω και να κάνω το θέλημά Του το Άγιο;» Τότε του είπε ο Ευαγγελιστής: «Η δέσποινα των απάντων διαμέσου εμού του δούλου της ορίζει ότι εγώ θέλω σου είμαι βοηθός». Ο δε Γρηγόριος τον ερώτησε πάλι: «Και πού έχει να με βοηθεί η μήτηρ του Κυρίου μου, εις την παρούσαν ζωήν ή εις την μέλλουσαν;»

Αποκρίθηκε ο Θεολόγος: «Και εις την παρούσαν ζωήν και εις την μέλλουσαν». Αφού είπε αυτά και γέμισε την καρδιά του με άρρητη ευφροσύνη, με τις υποσχέσεις της Θεοτόκου, έγινε άφαντος. Αφού δε ο θείος Γρηγόριος έκανε τρεις χρόνους την υπακοή και ο γέροντάς του σε βαθύ γήρας απήλθε προς τον Κύριο, αναχώρησε από εκεί ο Γρηγόριος και πήγε στη Μεγίστη Λαύρα του Αγίου Αθανασίου και εκεί τον δέχθηκαν οι πατέρες με μεγάλη τιμή επειδή προ πολλού είχαν ακούσει τη φήμη της αρετής του. Έμεινε με αυτούς τρεις χρόνους και όλοι θαύμασαν την αρετή και τη σοφία του. Η ψυχή του ήταν κατοικητήριο όλων μαζί των πνευματικών καλών και στο εξής όλοι σε αυτόν έβλεπαν.

Κυρίευε και δάμαζε όχι μόνο τα άλογα πάθη και τις ορέξεις με την υπερβολική άσκηση που έκαμνε, αλλά και τις ανάγκες της φύσεως και του σώματος, φροντίζοντας τρόπον τινά να αγωνιζόταν να γίνει ασώματος. Όμως ο πολύς έρωτας που είχε της ησυχίας δεν τον άφησε να μείνει εκεί μέχρι τέλους. Έτσι, βγαίνοντας από εκεί, έτρεξε στην πολυπόθητή του ερημία, έχοντας μαζί του και τους ομοψύχους του συναγωνιστές των ιδίων αρετών. Ησυχάζοντας κατά μόνας, αξιώθηκε να λάβει από το Θεό πολλά μυστικά χαρίσματα, τα οποία είναι αδύνατο να τα παραστήσει κανείς με το λόγο. Τόση δε κατάνυξη είχε πάντοτε, ώστε όπου έτρεχαν ακατάπαυστα από τα μάτια του τα δάκρυα.

Το οποίο χάρισμα των δακρύων το είχε σε όλο τον καιρό της ζωής του. Λόγω των καταδρομών που έκαμναν οι Αγαρηνοί στους μοναχούς που ησύχαζαν έξω από τα μοναστήρια, για να φύγουν τους κινδύνους, ο Γρηγόριος και η συνοδεία του, οι οποίοι ήταν δώδεκα, αναγκάστηκαν και πέρασαν στη Θεσσαλονίκη και εκεί συμφώνησαν να πάνε στην Ιερουσαλήμ για να προσκυνήσουν τους Αγίους Τόπους και για να ησυχάσουν εκεί μέχρι το τέλος της ζωής τους. Όμως, μετά από θαυμαστή εμφάνιση του Αγίου Δημητρίου, αποφάσισαν να μην παραμερίσουν από τα περίχωρα της Θεσσαλονίκης, της πατρίδας του Μεγαλομάρτυρος Δημητρίου. Ενώ βρίσκονταν δε στη Θεσσαλονίκη, παρακάλεσαν το θείο Γρηγόριο οι συνάδελφοί του να δεχθεί το αξίωμα της Ιεροσύνης, αλλά αυτός δεν το δέχθηκε προηγουμένως

που γνώρισε ότι και τούτο ήταν θέλημα του Θεού. Μετά τη χειροτονία πήγαν στη σκήτη της Βέροιας και κτίζοντας εκεί ησυχαστήριο, ο θείος Γρηγόριος μαζί με τους συνασκητές του άρχισε πάλι να αγωνίζεται και να γυμνάζεται, αυτός που ήταν γεμάτος από κάθε καλό. Τις πέντε μέρες της εβδομάδας ούτε αυτός έβγαινε καθόλου έξω, ούτε κανέναν άλλο δεχόταν μέσα στο κελί του. Το Σάββατο μονάχα και την Κυριακή έβγαινε για να ιερουργεί τα Θεία Μυστήρια και να συνομιλεί πνευματικά και να συναναστρέφεται με τους αδελφούς για την πνευματική τους ωφέλεια. Ήταν δε τότε 30 χρονών και είχε ακόμη τέλεια την υγεία και τις δυνάμεις του σώματός του και γι' αυτό άρχισε και μεγαλύτερους αγώνες και σκληρότερη ζωή.

Καταξήραινε το σώμα του με τις νηστείες και τις αγρυπνίες τις μεγάλες, αγωνιζόμενος να υποτάξει εντελώς τη σάρκα στο πνεύμα, λεπτίνοντας και καθαρίζοντας ακατάπαυστα το νοερό όμμα της ψυχής του με την τέλεια εγκράτεια και τη συμμάζωξη των λογισμών και τη συνηθισμένη του πηγή των δακρύων και ανυψώνοντας πάντοτε το νου του στο Θεό με την αδιάκοπη προσευχή του νοός. Από τη θεοειδή αυτή πολιτεία είχε τους καρπούς του Αγίου Πνεύματος κατά τον Απόστολο. Έτσι και όλοι οι συνασκητές του και οι μοναχοί του όρους εκείνου και οι κάτοικοι ακόμη της Βέροιας τον έβλεπαν ως εικόνα αρετής. Και άλλοτε μεν ήταν όλος προσοχή, προσηλωμένος ολόκληρος μόνο στο Θεό και λουόμενος με τα θαυμαστά δάκρυά του,

άλλοτε πάλι είχε το πρόσωπό του υπερφυώς φωτοειδές, λαμπρυσμένο και δοξασμένο από το πυρ του Αγίου Πνεύματος και μάλιστα όταν έβγαινε από την ιερουργία ή και από το κελί της ησυχίας του. Μετά το θάνατο της μητέρας του, της Καλής, ήρθαν και οι αδελφές του στη Βέροια, τις οποίες έβαλε σε γυναικείο μοναστήρι, παραγγέλνοντας αυτές να κάνουν τη συνηθισμένη τους άσκηση. Ο Άγιος Γρηγόριος γνωρίστηκε και έγινε φίλος με ένα γηραιό ησυχαστή, Ιώβ το όνομα, ο οποίος καθώς ήταν πολύ απλός και ακούοντας μια μέρα το θείο Γρηγόριο που έλεγε ότι όχι μόνο οι ασκητές αλλά και όλοι γενικώς οι χριστιανοί πρέπει να προσεύχονται πάντοτε αδιακόπως κατά τον Απόστολο, δεν πειθόταν,

έλεγε ότι αυτό είναι χρέος μόνο των μοναχών και όχι των κοσμικών. Ο δε Άγιος σιώπησε γιατί μισούσε την πολυλογία. Αλλά ο Θεός, και με όλο που σιώπησε ο Άγιος, έδειξε ορθά και καλά τα λόγια του. Διότι πηγαίνοντας ο Ιώβ στο κελί του, στάθηκε σε προσευχή και είδε θείο άγγελο γεμάτο φως και του είπε: «Μη αμφιβάλλεις καθόλου για εκείνα όπου είπε προ λίγο ο Ιερός Γρηγόριος, αλλά τέτοιας λογής να φρονείς και να ομολογείς κι εσύ». Πέντε χρόνους έκανε εκεί ο Άγιος Γρηγόριος και για τις επιδρομές που γίνονταν αναγκάστηκε να πάει και πάλι στο Άγιο Όρος και κατοίκησε έξω από τη Λαύρα του Αγίου Αθανασίου στο ησυχαστήριο του Αγίου Σάββα.

Πειθόμενος σε θείες οπτασίες, οδηγούμενος από το Άγιο Πνεύμα, το οποίο κατοικούσε σε αυτόν, μαζί με το λόγο του στόματος, άρχισε και να συγγράφει πάμπολλα και θαυμαστά. Επειδή όμως δεν ήταν δίκαιο ο τόσο μέγας στην αρετή και στους λόγους να κάθεται κρυμμένος σε μια γωνιά, ψηφίστηκε ηγούμενος από τους εγκρίτους του Αγίου Όρους στο μοναστήρι του Εσφιγμένου. Εκεί κάποτε έλειψε το λάδι από το μοναστήρι και επειδή είχαν μεγάλη ανάγκη πήγε στην αποθήκη ο Άγιος με όλους τους αδελφούς και παρακαλώντας το Θεό με πίστη ευλόγησε το πιθάρι του ελαίου με το χέρι του και με τον τύπο του σταυρού και αμέσως γέμισε το πιθάρι λάδι και δεν έλειψε όλο εκείνο το χρόνο, μόλο που το ξόδευαν πλουσιοπάροχα. Καθώς δε έμαθε ότι οι ελιές του μοναστηριού δεν καρποφορούσαν,

γι' αυτό τους έλειπε το λάδι, πήγε στους ελαιώνες με τους αδελφούς και αφού ευλόγησε τα δένδρα, γέμισαν από καρπούς. Όποια δένδρα πλησίασε ή άγγιξε ο Άγιος ήταν πλέον βαρυφορτωμένα. Δεν πέρασε πολύς καιρός και αφού παράτησε την ηγουμενία πήγε πάλι στη Λαύρα, στην ποθητή του ησυχία. Τότε φάνηκε το πρώτον ο Βαρλάμ από την Καλαβρία της Κάτω Ιταλίας και έδειχνε πως συμφωνούσε με την Ανατολική Εκκλησία και ήθελε να γίνει μοναχός και για να τους βεβαιώσει αυτό, άρχισε να γράφει λόγους κατά των ομοφύλων του Λατίνων. Αλλά κρίνοντας τους λόγους του ο θείος Γρηγόριος, απέδειξε ότι ο έλεγχος εκείνος που έκαμνε ο Βαρλάμ κατά των Λατίνων ήταν πλαστός και δόλιος και κατά της αληθείας.

Αυτό στάθηκε η πρώτη αιτία που έγινε εχθρός του Αγίου ο Βαρλάμ, ο οποίος έπειτα από λίγο καιρό πήγε στην Κωνσταντινούπολη σε κάποιους απλούστερους μοναχούς, των οποίων ήταν έργο η νοερά προσευχή και νήψη, και υποκρίθηκε πως τους γίνεται μαθητής και φίλος. Και ακούοντας από αυτούς κάποια από εκείνα που πρέπει να φυλάττουν οι αρχάριοι μοναχοί στην νοερά προσευχή, κίνησε εναντίον τους τη γλώσσα και το χέρι του, ονομάζοντάς τους αιρετικούς και γράφοντας κατά της ιεράς προσευχής και της μυστικής θεωρίας. Μετά την Κωνσταντινούπολη, ο Βαρλάμ αυτός πήγε στην Θεσσαλονίκη και εξακολούθησε και εκεί τις ίδιες κατηγορίες κατά των μοναχών. Γι' αυτό οι μοναχοί της Θεσσαλονίκης έγραψαν προς τον Άγιο και τον παρακαλούσαν θερμά να πάει εκεί για να φέρει γραφή τη του,

να υπερασπιστεί την αλήθεια. Αμέσως έφτασε ο Άγιος στη Θεσσαλονίκη, όπου ήταν ο πόλεμος, και δοκίμασε με διάφορα μέσα να διορθώσει τον Βαρλάμ, επιθυμώντας να τον φέρει στην ομόνοια της Εκκλησίας. Επειδή δε αυτός δεν έπαψε κάθε μέρα με λόγους και με συγγράμματα ολόκληρα να φέρεται κατά της Εκκλησίας και γι' αυτό μη βλέποντας ο Άγιος καμιά διόρθωση, από ανάγκη άρχισε κι αυτός να γράφει υπέρ της ευσεβείας ενάντια στους ψευδείς λόγους του Βαρλάμ, ο οποίος αφού έμαθε την καταστροφή και αναίρεση των λόγων του, αυτό που έγινε από τους θαυμαστούς λόγους που εξέδωσε ο Άγιος υπέρ της ιεράς ησυχίας και της Ορθοδόξου αληθείας, άφησε το να λέγει και να γράφει κατά των μοναχών και όρμησε στο εξής κατά του θείου Γρηγορίου. Αλλά επειδή δεν μπορούσε να αντισταθεί κατά πρόσωπον και

να αντιλέγει σ' αυτόν, έφυγε από τη Θεσσαλονίκη και πήγε πάλι στην Κωνσταντινούπολη. Εκεί προβάλλοντας σαν δόλωμα την έξω, την κοσμική σοφία, έφερε πολλούς στην κακοδοξία του και μάλιστα τον Πατριάρχη. Με πατριαρχικά γράμματα κλήθηκαν οι κήρυκες της Ορθοδοξίας, ο θείος Γρηγόριος και οι ομόφρονές του, στο κριτήριο της Εκκλησίας ως κατηγορούμενοι. Ο Γρηγόριος, παίρνοντας τον Ισίδωρο και τον Μάρκο και τον Θεόδωρο, τους κορυφαίους από τους φίλους του, έφτασε στην Πόλη και βρίσκοντας όλους σχεδόν τους εκλεκτούς να είναι καταπεισμένοι στις φλυαρίες του Βαρλάμ τους οδήγησε στην Ορθοδοξία με τη χάρη του Αγίου Πνεύματος, και αυτόν τον ίδιο τον Πατριάρχη. Οι οποίοι αφού διάβασαν τους θαυμαστούς εκείνους λόγους που είχε συνθέσει κατά του Βαρλαάμ και των βλασφημιών του,

όλοι μαζί τον κήρυξαν διδάσκαλο της ευσεβείας και σύμφωνο με τους θείους πατέρες της Εκκλησίας και ο ίδιος ο Πατριάρχης μεγάλες ευχαριστίες του απέδιδε. Συγκροτήθηκε σύνοδος στο ναό της Αγίας Σοφίας και ο Βαρλάμ καταδικάστηκε σε τρομερές αράς και φρικτά επιτίμια μαζί με τα βλάσφημα του συγγράμματα. Ο Βαρλάμ αφού έτσι κατεσχύνθηκε, κατέφυγε στους αγαπημένους του Λατίνους. Διάδοχός του δε παρουσιάστηκε ο Γρηγόριος ο καλούμενος Ακίνδυνος και πάλι συγκροτήθηκε σύνοδος από την Εκκλησία, όχι μικρότερη και κατώτερη από εκείνη που έγινε κατά του Βαρλάμ, και πάλι ο θείος Γρηγόριος αναδείχθηκε μέγας αγωνιστής και λαμπρός αθλητής υπέρ της Ορθοδοξίας, καταστρέφοντας την πλάνη από τις θείες γραφές και από τις διδασκαλίες της Εκκλησίας μας.

Μετά από δύο μήνες, ο Πατριάρχης, ύστερα από πολλές συκοφαντίες κατά του Αγίου Γρηγορίου, τον καταδίκασε σε σκοτεινή φυλακή. Εκεί στη φυλακή ο Άγιος έμεινε τέσσερα χρόνια, με σώμα άρρωστο και κατεφθαρμένο. Τέλος, ο Πατριάρχης που τον συκοφάντησε και τον έκανε μισητό και εχθρό των βασιλέων και τον καταδίκασε σε φυλακή, αυτός μετά από σύνοδο καθαιρέθηκε ως αιρετικός και αποβλήθηκε από την Εκκλησία. Τότε ο Μέγας Γρηγόριος βγήκε από τη φυλακή και ύστερα από τόσους αγώνες και καταδίκη επανήλθε με τους στεφάνους της Ομολογίας στους αδελφούς που τους αγαπούσε και τον αγαπούσαν. Μετά πολλές παρακλήσεις του βασιλέα και του Πατριάρχη Ισιδώρου χειροτονήθηκε Μητροπολίτης της Θεσσαλονίκης, αλλά επειδή εκεί

υπήρχε κάποια αλληλομαχία και δεν είχε καταπάψει ακόμη, γι' αυτό διώχθηκε ο Αρχιερέας του Θεού Γρηγόριος και φεύγοντας πήγε πάλι στο Άγιο Όρος. Με ψήφο της Μεγάλης Εκκλησίας πήγε στη Λήμνο, την οποία με τη διδασκαλία και τα θαύματά του πολύ την ωφέλησε. Τον καιρό που ήταν εκεί προσκλήθηκε και πήγε σε μια μικρή πόλη στην οποία υπήρχε πανούκλα και κάνοντας λιτανεία με όλο το λαό και παρακαλώντας το Θεό κατέπαυσε το θανατικό. Τέλος, οι Θεσσαλονικείς, μη υποφέροντας να απολαμβάνουν οι ξένοι το δικό τους καλό εξαιτίας μερικών σκανδαλοποιών, ετοίμασαν πλοίο ειδικό και μπαίνοντας σε αυτό οι πρώτοι άρχοντες της Εκκλησίας πήγαν στη Λήμνο και μετά από λίγες μέρες έφεραν τον Ποιμένα στην ποίμνη του.

Τόση χαρά έγινε εκείνη τη μέρα που πήγε ο Άγιος, ώστε σαν να ήταν η λαμπροφόρος ημέρα της Αναστάσεως, άφησαν τις συνηθισμένες ψαλμωδίες που γίνονται στην υποδοχή των αρχιερέων και, εμπνεόμενοι από το Θεό, έψαλλαν το «Αναστάσεως ημέρα» κτλ., το «καθαρθώμεν τας αισθήσεις» κτλ. Ακολούθως ο Άγιος δεν έπαυε από το να διδάσκει στις εκκλησίες και κατ' ιδίαν. Και όλους σχεδόν με τη διδασκαλία του και μάλιστα με το καλό του παράδειγμα τους οδηγούσε στη σωτηρία. Επειδή όμως οι ομόφρονες του Βαρλάμ δεν έπαυαν από το να ταράσσουν πάλι την Ορθόδοξη Εκκλησία, γι' αυτό ο βασιλέας μαζί με τον Πατριάρχη αποφάσισαν να συγκροτήσουν πάλι σύνοδο στην Βασιλεύουσα, με γράμματα βασιλικά και πατριαρχικά.

Προσκλήθηκε ο θείος Γρηγόριος και ανέβηκε στην Κωνσταντινούπολη και αφού συγκροτήθηκε λαμπρή και μεγάλη σύνοδος, ο Άγιος κήρυξε στη σύνοδο αυτή τα ορθόδοξα δόγματα της πίστεως με λόγους και συγγράμματα και θαυμαστές ομιλίες. Επέστρεψε στο ποίμνιό του, το οποίο ωφελούσε ψυχικά και σωματικά. Κάποτε πήγε σε ένα γυναικείο μοναστήρι για να εορτάσει το γενέσιο της Θεοτόκου και κατά τον καιρό της Θείας Λειτουργίας μια μοναχή, Ελαιοδώρα το όνομα, η οποία είχε τυφλωθεί από το ένα μάτι πριν από λίγες μέρες, πήγε κρυφά όσο μπορούσε σαν την Ευαγγελική αιμορροούσα και έπιασε την αρχιερατική του στολή και άγγιξε με αυτή το μάτι της που έπασχε και κατά τρόπο θαυμαστό έλαβε τη θεραπεία της.

Καιρό... Πλέοντας ο Άγιος προς την Κωνσταντινούπολη για να συμφιλιώσει τους δύο βασιλείς, Ιωάννη τον Παλαιολόγο και Ιωάννη τον Καντακουζηνό, σκλαβώθηκε από τους Αγαρηνούς και έτσι με σχήμα σκλάβου φέρθηκε από αυτούς στην Ασία ως ένας ευαγγελιστής και κήρυκας της πίστεως στους εκεί σκλαβωμένους χριστιανούς για να τους στηρίξει με τη διδασκαλία του. Στην Προύσα και τη Νίκαια είχε συνομιλίες με τους Τούρκους υπέρ της ευσεβείας και έφραξε τα στόματά τους. Μετά δε από ένα χρόνο ολόκληρο κίνησε ο Θεός μερικούς Βουλγάρους καλής προαιρέσεως ανθρώπους και με προθυμία πολλή έδωσαν χρήματα και ελευθέρωσαν τον Άγιο. Μεταξύ των άλλων θαυμάτων του Αγίου αξίζει να αναφέρουμε και τα εξής. Κάποτε ένας ευλαβής ιερομόναχος, το όνομά του

Πορφύριος, έπαθε ένα φράξιμο στο λαιμό, τέτοιο που ούτε λίγο νερό δεν μπορούσε να περάσει και κινδύνευε να αποθάνει. Αλλά σταυρώνοντας το μέρος εκείνο με την ιερά του δεξιά ο Μέγας Γρηγόριος και λέγοντας μετά δακρύων προς τον Χριστόν το τροπάριο «Παθών αμέτοχος συ διέμεινας» κτλ., τον θεράπευσε παραδόξως. Ένα παιδί, ενός χρυσοκεντητή, ηλικίας πέντε χρόνων, το οποίο έπασχε δεκαπέντε μήνες από οδυνηρή αιμορραγία και κανείς δεν μπόρεσε να το θεραπεύσει, αλλά το είχαν αποφασισμένο για θάνατο, σφραγίζοντάς το ο Άγιος με τον τύπο του Τιμίου Σταυρού και αφού νοερά προσευχήθηκε, το γιάτρεψε και το απέδωσε γερό στους γονείς του. Αλλά επειδή και αυτός ήταν άνθρωπος και έπρεπε να πληρώσει το κοινό χρέος, γι' αυτό...

Χρόνια μετά την τελευταία του μετάβαση στη Βασιλεύουσα, ασθένησε και έπεσε στο κρεβάτι, προείπε δε το τέλος του φανερώνοντας ρητά και αυτή την ημέρα που έμελλε να τελειωθεί. Διότι είπε στους φίλους του πως θα γίνει το τέλος του ύστερα από την εορτή του Χρυσοστόμου, τη δεκάτη τετάρτη δηλαδή του Νοεμβρίου μηνός. Διότι φάνηκε σε αυτόν σε όραμα ο θείος Χρυσόστομος και τον καλούσε προς Αυτόν ως ομότροπό του και αγαπητό και συγκάτοικο. Όταν δε ο του Θεού Αρχιερέας έπνεε τα τελευταία και έκαμνε με όλη την προσοχή τον δρόμο του προς τα ουράνια,

έλεγε «Τα επουράνια στα επουράνια» και αυτά έλεγε ακατάπαυστα μέχρι που η θεία και υπερουράνιος χάρις που κατοικούσε στην ουράνια εκείνη ψυχή τη διαχώρισε από το σύζυγό της σώμα. Κοιμήθηκε το 1362 σε ηλικία 63 ετών, έχοντας ποιμάνει αρχιερατικώς την Εκκλησία του Θεού επί 12 έτη και μήνες 6. Αφού δε βγήκε η μακαρία του ψυχή, η παντουργός χάρις του Αγίου Πνεύματος φανέρωσε και στους έξω την εσωτερική λαμπρότητα της ψυχής του, επειδή φως πολύ και παράδοξο γέμισε το κελί εκείνο, στο οποίο κειτόταν το ιερό του Αγίου λείψανο. Το πρόσωπό του έλαμψε και της υπερουσίου αυτής λαμπρότητος στάθηκαν μάρτυρες όλοι σχεδόν οι άνθρωποι της πόλεως, οι οποίοι παραβρέθηκαν τότε στον ενταφιασμό του ιερού εκείνου λειψάνου. Έμεινε δε αχώριστη από αυτόν και από το ιερό του λείψανο η χάρη του Αγίου Πνεύματος.

Στο εξής ανέδειξε τον Άγιο Τάφο του θείου φωτός κατοικητήριο, θαυμάτων πηγή και βρύση ιερών χαρισμάτων και κοινό ιατρείο αδάπανο. Έτσι ονομάστηκε και Θαυματουργός. Δοξάστηκε από το Θεό και αναδείχθηκε πράγματι Άγιος από το Θεό, η δε Ανατολική Εκκλησία μας, μας αποδεικνύεται και αυτή η Θεία και Αγία, όπου τον δοξάζει και τον εορτάζει ως Άγιο.

Ο υμνωδός, στο Απολυτίκιο του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά, μεταξύ των άλλων τον ονομάζει Κήρυκα της Χάριτος. Κήρυκα της Χάριτος του Θεού, της Χάριτος του Αγίου Πνεύματος, της Δυνάμεως, της Ενεργείας την οποία κατά τρόπο φυσικό έχει ο Θεός, την οποία αποκάλυψε ο Κύριος κατά την ώρα της Μεταμορφώσεώς Του. Τη χάρη αυτή τη θεϊκή και άκτιστη όμως μπορεί και θέλει να τη δώσει ο Χριστός και στον άνθρωπο για να τον κάνει κοινωνό της Θεότητός του και της Μακαριότητός του, κοινωνό της Βασιλείας του. Για να γίνει όμως αυτό πρέπει ο άνθρωπος να το θέλει, για να φτάσει δε στο να γίνει όμοιος με το Θεό, να φτάσει στη θέωση, πρέπει να έχει την ανάλογη δεκτικότητα.

Είναι καθαρός από την αμαρτία. Γι' αυτό ο Άγιος Γρηγόριος επιλέγει στους δύο του λόγους τους σχετικούς με τη μεταμόρφωση του Κυρίου: «Καλώς, λοιπόν, πιστεύοντας όπως διδαχθήκαμε και κατανοώντας το μυστήριο της μεταμορφώσεως του Κυρίου, ας βαδίσουμε προς τη λάμψη εκείνου του φωτός και αφού αγαπήσουμε το κάλλος της αναλύωτης δόξας, ας καθαρίσουμε το όμμα της διανοίας από τους γήινους μολυσμούς, περιφρονώντας κάθε τερπνό και ωραίο που δεν είναι μόνιμο, το οποίο κι αν ακόμη είναι γλυκύ προξενεί την αιώνια οδύνη και αν φέρει ομορφιά στο σώμα, αλλά ενδύει την ψυχή με εκείνον το δυσειδή χιτώνα της αμαρτίας, εξαιτίας του οποίου αφού εδέθηκε χειροπόδαρα

που δεν είχε το ένδυμα της άφθαρτης συνάφειας, εξάγεται σε εκείνο το πυρ και το σκότος το εξώτερο. Αφού αποβάλλουμε τους δερματίνους χιτώνες που λόγω της παραβάσεως έχουμε ενδυθεί, τα ογκώδη και σαρκικά φρονήματα δηλαδή, ας σταθούμε σε Αγία Γη, αποδεικνύοντας ο καθένας Αγία τη γη του δια της αρετής και της προς τον Θεόν ανατάσεως, έτσι ώστε να λάβουμε παρρησία όταν ο Θεός επιδημεί σε φως και προστρέχοντας να φωτιστούμε και φωτιζόμενοι να συμβιώσουμε αιωνίως προς δόξα της τρισήλιας και μοναρχικωτάτης Λαμπρότητος, τώρα και πάντοτε και στους αιώνες των αιώνων. Γένοιτο.»