Saint Gregory of Nyssa and the Pursuit of Christian Perfection

Today, January 10, our Church commemorates Saint Gregory, bishop of Nyssa; Saint Dometian, bishop of Melitene; Saint Marcian, priest and steward of the Great Church; and Saint Ammonius.

Gregory, bishop of Nyssa, was the brother of Saint Basil the Great. He was born soon after Basil, in the year 331. Gregory had been appointed a reader, but he had no intention of becoming a clergyman or a theologian. His elder brother drew him toward that calling as his spiritual father and guide. Like Basil and their sister Macrina, Gregory was first educated at home, by his parents and by teachers whom their wealthy, noble, and educated family could provide. After studying in Neocaesarea in Pontus, he went to Caesarea for higher studies, intending to become a lawyer

and a teacher of rhetoric, like his father, other ancestors, and Basil himself. He does not seem to have studied outside Caesarea. Yet its schools, together with his intelligence, diligence, and gift for philosophy, gave him an excellent education. Gregory married a woman named Theosebia. Saint Gregory the Theologian described her character, calling her “truly holy, the pride of the Church, an adornment of Christ, a blessing to our generation, and a source of confidence for women.” This suggests that Gregory’s mother and his sister Macrina took care to find him a deeply Christian wife

within their close Christian circle. But Gregory was widowed while still young. So in 371 or 372, his brother Basil, then Archbishop of Caesarea, asked him to accept the bishopric of Nyssa. Nyssa was a small town in Cappadocia, on the road between Caesarea and Ancyra. Gregory accepted out of great respect for Basil. Perhaps he also accepted because he was more drawn to contemplation than to administration: a bishopric with few affairs to manage would leave him more time for spiritual work. But the Arians caused him great trouble.

They saw that he would be a formidable opponent of their heresy and plotted to destroy him. They accused him of being elected bishop contrary to the Canons and of misappropriating Church funds. The complaints were submitted to the governor of Pontus by a man named Philochares, an agent of the Arians. Basil the Great wrote to that governor in a letter that survives. Regarding the charge about Church funds, Basil asked for an investigation to expose the slander. Regarding the charge about Gregory’s consecration, he said that the responsibility was his, since he had consecrated Gregory. He also said that it would be wrong for this case to be judged by a Synod of bishops

whose own standing in the Church was in question. Nevertheless, in 376, a Synod of Arian bishops from Pontus and Galatia removed Gregory from office after trying him in his absence. Persecuted, Gregory was forced to wander and hide. His ordeal ended two years later, when Emperor Valens died. Gregory returned to Nyssa and received a triumphant welcome, which he described in one of his letters. The following year, 379, he took part in a Synod at Antioch that dealt chiefly with the heresy of Apollinaris.

That Synod entrusted him with a mission concerning the Church in Babylonia, and at that time he visited the Holy Land. The following year, his brother Basil the Great died. As sometimes happens, one sorrow was followed by another. On his return from Jerusalem, Gregory went to visit his sister Macrina, but found her on her deathbed. His account of that meeting with his wise and saintly sister is deeply moving. Gregory of Nyssa took part in the Second Ecumenical Council in Constantinople. Convened under Theodosius the Great in 381, it sought to strengthen the stand against Arianism taken by the First Ecumenical Council

and to condemn the false teachings of Macedonius concerning the Holy Spirit. Gregory distinguished himself so greatly in those discussions that he came to be called the Father of Fathers and the Light of Nyssa. Emperor Theodosius, expressing the view of the clergy and Orthodox people, called him a pillar of Orthodoxy. The emperor also acted on a recommendation from the Council. Because a Synod of Arian heretics had previously condemned Gregory, he decreed that anyone who was not in communion with Gregory of Nyssa should be regarded as a heretic. In 385 or 386,

Gregory appeared again in Constantinople, where he delivered funeral orations for the emperor’s daughter Pulcheria and the empress Placilla. We find him again in the imperial capital at a Synod in 394. It is thought that he died that year or shortly afterward. Saint Gregory is known for his learning, his deep philosophical insight, and the precision of his theological teaching. His life and work bring faith and philosophy together with remarkable harmony. The Seventh Ecumenical Council, held at Nicaea, refers to him in these words:

“Called by all the Father of Fathers.” He left important works of biblical interpretation, doctrine, catechesis, and practical guidance, as well as homilies on moral and doctrinal subjects, feasts, and people he wished to praise or commemorate. He also wrote a memorial address for his brother Basil the Great. His work On the Soul and the Resurrection takes the form of a dialogue between Gregory and his sister Macrina on the eve of her death. Another dialogue records a discussion between Gregory and a pagan philosopher about fate, in which Gregory emphasizes free will.

Christian perfection is the longing of the human soul, for the human person was made in the image and likeness of God. In the pages of the Holy Gospel, one saying presents God as the model of perfection we are to follow: “You therefore must be perfect, as your heavenly Father is perfect.” In the New Testament, this command takes the place held by the command in the Old Testament: “Be holy, for I am holy.” In both forms, this command became a powerful magnet, drawing the hearts of countless people through the centuries

and becoming the goal of their unceasing labor, day and night. Saint Gregory of Nyssa develops this theme in many of his works, especially in a treatise he wrote at the request of an ascetic named Olympius.

We will present the final part of that treatise in translation and close today’s account of the saints with it. “This, in my view, is perfection in the Christian life: to share, in soul, speech, and deeds, in all the names and qualities by which the name of Christ is made known. And that sharing must be such that,

in keeping with the prayer of the Apostle Paul, you receive complete sanctification in your whole body, soul, and spirit, keeping yourself always free from any involvement with evil.” Someone might object that perfection is hard to attain. Only the Lord of creation is unchanging, while human nature is changeable and easily subject to change. They might ask, “How, then, can anyone remain firm and unchanging in goodness while possessing a changeable nature?” We would answer that no one can receive the victor’s crown without competing according to the rules.

And there can be no contest without an opponent. Without an opponent, there could be no crown, since a victory over oneself is no victory if there is nothing to overcome. So let us enter the struggle with the changeability of our nature and grapple with it through our logismoi, our intrusive thoughts, as with an opponent. Our aim is not to crush our nature after defeating it, but to keep it from falling. For human beings can change toward good as well as toward evil. If we were inclined by nature only toward what opposes the good, it really would be impossible for us to become good. But as things stand,

the best use of our capacity for change is growth in goodness, because every change for the better draws the person who changes well closer to what is divine.

So what many find frightening—that our nature can change—reason has shown to be like another wing carrying us toward greater things. It would be a punishment if we could not change for the better. Let no one grieve at seeing this capacity for change in human nature. Instead, let each of us keep changing for the better, being transformed from glory to glory. Through daily progress, we can become ever better and more perfect, without ever reaching an endpoint. For this is true perfection: never to stop striving for further growth and improvement, and never to set a limit on perfection.

Σήμερα, 10 του μηνός Ιανουαρίου, η Εκκλησία μας επιτελεί τη μνήμη του Αγίου Γρηγορίου, Επισκόπου Νύσσης, του Οσίου Δομετιανού, Επισκόπου Μελιτινής, του Αγίου Μαρκιανού, Πρεσβυτέρου και Οικονόμου της Μεγάλης Εκκλησίας, και του Αγίου Αμμωνίου.

Ο Γρηγόριος, Επίσκοπος Νύσσης, ήταν αδελφός του Αγίου Βασιλείου του Μεγάλου και γεννήθηκε αμέσως μετά από αυτόν, κατά το έτος 331. Ο Γρηγόριος είχε χειροθετηθεί αναγνώστης, αλλά δεν σκόπευε να γίνει ούτε κληρικός ούτε θεολόγος. Ο μεγαλύτερος αδελφός τον έλκησε προς τα εκεί ως πνευματικός του πατέρας και οδηγός. Εκπαιδεύτηκε, όπως και ο Βασίλειος και η αδελφή τους Μακρίνα, στο σπίτι καταρχάς, με τους γονείς και διδασκάλους τους οποίους μπορούσε να έχει η πλούσια και ευγενής και φίλη των γραμμάτων οικογένειά τους. Μετά την εκπαίδευση που είχε στη Νεοκαισάρεια του Πόντου, φοίτησε για ανώτερες σπουδές στην Καισάρεια με σκοπό να γίνει και αυτός δικηγόρος,

διδάσκαλος της ρητορικής, όπως ο πατέρας του και άλλοι πρόγονοί του, αλλά και ο Βασίλειος. Έξω από την Καισάρεια δεν φαίνεται να πήγε για σπουδές, αλλά και της Καισάρειας οι σχολές, σε συνδυασμό με την ευφυΐα του, τη μελετηρότητά του και τη φιλοσοφική ιδιοφυΐα του, του έδωσαν πρώτης τάξεως μόρφωση. Ο Γρηγόριος νυμφεύτηκε. Η σύζυγός του ονομαζόταν Θεοσέβια. Ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος έδωσε την ηθική της εικόνα. Τη χαρακτηρίζει «όντως ιερά, το καύχημα της Εκκλησίας, του Χριστού καλλώπισμα, της καθ' ημάς γενεάς όφελος, των γυναικών παρρησία», που δείχνει ότι η μητέρα του και η αδελφή του Μακρίνα φρόντισαν να του βρουν χριστιανικότατη σύντροφο

στο εκλεκτό χριστιανικό τους περιβάλλον. Όμως ο Γρηγόριος έμεινε πολύ νωρίς χήρος. Έτσι, το 371 ή 372 παρακλήθηκε από τον αδελφό του Βασίλειο, Αρχιεπίσκοπο τότε Καισαρείας, να δεχθεί την Επισκοπή Νύσσης. Η Νύσσα ήταν ασήμαντη κωμόπολη της Καππαδοκίας, πάνω στον δρόμο που συνέδεε την Καισάρεια με την Άγκυρα. Ο Γρηγόριος δέχτηκε από μεγάλο σεβασμό προς τον Βασίλειο, πιθανώς και διότι ήταν φύση μάλλον θεωρητική παρά διοικητική και προτιμούσε επισκοπή της οποίας οι λίγες υποθέσεις και λίγες φροντίδες να του αφήνουν περισσότερο χρόνο ελεύθερο για τις πνευματικές του ενασχολήσεις. Αλλά οι Αρειανοί του έφεραν μεγάλες ενοχλήσεις.

Αντιλαμβανόμενοι ότι στο πρόσωπό του η αίρεσή τους θα είχε σπουδαιότατο πολέμιο, σχεδίαζαν να τον εξοντώσουν. Τον κατηγόρησαν λοιπόν ότι εκλέχτηκε επίσκοπος αντικανονικά και ότι σφετερίστηκε εκκλησιαστικά χρήματα. Τις μηνύσεις υπέβαλε κάποιος Φιλοχάρης, όργανο των Αρειανών, προς τον διοικητή του Πόντου, προς τον οποίο έγραψε ο Μέγας Βασίλειος επιστολή που σώζεται. Για την κατηγορία της κατάχρησης των εκκλησιαστικών χρημάτων παρακαλούσε να γίνει ο έλεγχος για να αποδειχθεί η συκοφαντία. Για την κατηγορία της αντικανονικής χειροτονίας λέγει ότι η ευθύνη είναι δική του, διότι αυτός χειροτόνησε, και ότι δεν θα ήταν ορθό να δικάσει την υπόθεση αυτή σύνοδος επισκόπων των

οποίων η εκκλησιαστική θέση δεν ήταν εντάξει. Όμως το 376, Σύνοδος Αρειανών Επισκόπων του Πόντου και της Γαλατίας καθήρεσε τον Γρηγόριο, που δικάστηκε ερήμην, και ο Γρηγόριος Νύσσης, καταδιωκόμενος, αναγκαζόταν να περιφέρεται και να κρύβεται. Η περιπέτειά του αυτή έληξε μετά δύο έτη, όταν πέθανε ο Αυτοκράτορας Ουάλης. Ο Γρηγόριος επανήλθε στη Νύσσα, όπου του έγινε τριαμβευτική υποδοχή, την οποία περιγράφει ο ίδιος σε μια του επιστολή. Τον επόμενο χρόνο, δηλαδή το 379, έλαβε μέρος στην εν Αντιοχεία Σύνοδο, η οποία ασχολήθηκε κυρίως με την αίρεση του Απολιναρίου.

Η Σύνοδος εκείνη του ανέθεσε αποστολή για την Εκκλησία της Βαβυλωνίας και τότε επισκέφτηκε τους Αγίους Τόπους. Κατά το επόμενο έτος συνέβη ο θάνατος του αδελφού του, Μεγάλου Βασιλείου, και, όπως μερικές φορές συμβαίνει, τη μια θλίψη τη διαδέχεται άλλη. Κατά την επιστροφή από τα Ιεροσόλυμα, πήγε για να επισκεφθεί την αδελφή του Μακρίνα, αλλά τη βρήκε στο κρεβάτι του θανάτου. Συγκινητικότατη είναι η διήγηση της συνάντησης εκείνης με τη σοφή και αγία αδελφή του. Ο Γρηγόριος Νύσσης μετέσχε στη Δευτέρα Οικουμενική Σύνοδο στην Κωνσταντινούπολη, η οποία επί Θεοδοσίου του Μεγάλου το 381 συνήλθε για να ενισχύσει το κατά του αρειανισμού χτύπημα της Πρώτης Οικουμενικής Συνόδου

και να αποφανθεί κατά των πλανών τις οποίες δίδασκε ο Μακεδόνιος για το Άγιο Πνεύμα. Στις συζητήσεις εκείνες ο Γρηγόριος διακρίθηκε τόσο, ώστε να ονομαστεί από τότε Πατήρ Πατέρων και Νυσσαέων Φωστήρ. Ο δε Αυτοκράτορας Θεοδόσιος, εκπροσωπώντας τη γνώμη του κλήρου και του Ορθοδόξου λαού, τον προσωνόμασε στύλο της Ορθοδοξίας. Ακόμη, ο Αυτοκράτορας, ανταποκρινόμενος σε υπόδειξη της Συνόδου, έχοντας υπόψη του ότι προηγουμένως σύνοδος αιρετικών Αρειανών είχε καταδικάσει τον Γρηγόριο, όρισε διά νόμου ότι θα έπρεπε να θεωρούνται ως αιρετικοί όσοι δεν ήταν σε εκκλησιαστική κοινωνία με τον Νύσσης Γρηγόριον. Το 385 ή 386

επανεμφανίζεται στην Κωνσταντινούπολη, όπου εκφώνησε τους επικηδείους στη βασιλοπαίδα Πουλχερία και τη βασίλισσα Πλακίλλα. Και πάλι στη Βασιλεύουσα τον βρίσκουμε το 394, σε σύνοδο. Υποτίθεται δε ότι ο θάνατός του συνέβη το έτος εκείνο ή λίγο αργότερα. Ο Άγιος Γρηγόριος διακρίνεται για την επιστημονική του κατάρτιση, το βαθύ φιλοσοφικό του πνεύμα και τις ακριβείς θεολογικές του διατυπώσεις. Στο πρόσωπο και το έργο του επιτυγχάνεται ένας από τους καλύτερους συνδυασμούς και εναρμονήσεις της πίστεως και της φιλοσοφίας. Η εν Νικαία Εβδόμη Οικουμενική Σύνοδος τον αναφέρει ως εξής:

Πατήρ Πατέρων, παρά πάντων ονομαζόμενος. Άφησε σπουδαιότατα έργα ερμηνευτικά, δογματικά, κατηχητικά, πρακτικά, και λόγους ηθικούς, δογματικούς, εορταστικούς, εγκωμιαστικούς, επιταφίους και έναν επιμνημόσυνο στον αδελφό του Βασίλειο τον Μέγα. Το έργο του «Περί ψυχής και αναστάσεως» γράφτηκε εν είδει διαλόγου μεταξύ αυτού και της αδελφής του Μακρίνας την παραμονή του θανάτου της. Διαλογική είναι επίσης και η μεταξύ εθνικού φιλοσόφου και του Γρηγορίου συζήτηση περί ειμαρμένης, στην οποία τονίζει το αυτεξούσιο.

Η χριστιανική τελειότητα είναι η λαχτάρα και ο πόθος της ψυχής του ανθρώπου, αφού πλάστηκε κατ' εικόνα Θεού και ομοίωσιν. Στις σελίδες του Ιερού Ευαγγελίου υπάρχει μια φράση που παρουσιάζει το Θεό ως πρότυπο τελειότητας για μίμηση: «Έσεσθε ουν υμείς τέλειοι, ώσπερ ο Πατήρ ημών ο εν τοις ουρανοίς τέλειός εστι». Αυτή η εντολή παίρνει στην Καινή Διαθήκη τη θέση που κατείχε το παράγγελμα της Παλαιάς Διαθήκης: «Άγιοι γίνεσθε, ότι εγώ Άγιος είμαι». Η εντολή αυτή, τόσο με τη μια όσο και με την άλλη μορφή της, έγινε ο ισχυρός μαγνήτης που τράβηξε τις καρδιές αναρίθμητων ανθρώπων στη διαδρομή των αιώνων

και αποτέλεσε το στόχο αδιάκοπου νυχθήμερου κόπου τους. Το θέμα αυτό αναπτύσσει ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης σε πολλά έργα του, ιδιαίτερα όμως σε μια πραγματεία του που έγραψε ανταποκρινόμενος στην παράκληση κάποιου ασκητή Ολυμπίου.

Το τελευταίο μέρος αυτής της πραγματείας παραθέτουμε σε μετάφραση και με αυτό θα κλείσουμε το σημερινό συναξάρι. Αυτή είναι, κατά τη γνώμη μου βέβαια, η τελειότητα στη χριστιανική ζωή: «Το να έχεις κοινωνία και κατά την ψυχή και κατά το λόγο και κατά τα έργα σε όλες τις προσωνυμίες, σε όλες τις ιδιότητες με τις οποίες το όνομα του Χριστού ερμηνεύεται. Και αυτή η κοινωνία να είναι τέτοια, ώστε,

σύμφωνα με την ευχή του Αποστόλου Παύλου, να δεχθείς στον εαυτό σου ολόκληρο τον αγιασμό σε ολόκληρο το σώμα και την ψυχή και το πνεύμα, κρατώντας τον διαρκώς έξω από κάθε ανάμιξη με το κακό». Αν θα ισχυριζόταν κανείς πως είναι δύσκολο να κατακτηθεί το αγαθό της τελειότητας, επειδή μόνο ο Κύριος της κτίσης είναι άτρεπτος, ενώ η ανθρώπινη φύση είναι τρεπτή και εύκολα υπόκειται στις μεταβολές, και έλεγε «Πώς είναι λοιπόν δυνατόν να κατορθώσει κανείς μέσα στην τρεπτή του φύση να μείνει σταθερός και αμετάβλητος στο αγαθό;», σε ένα παρόμοιο λόγο θα του λέγαμε πως δεν είναι δυνατόν να πάρει κανείς το στεφάνι της νίκης αν δεν αγωνιστεί νόμιμα.

Δεν γίνεται νόμιμο το αγώνισμα χωρίς να υπάρχει ο ανταγωνιστής. Αν δεν υπήρχε ο αντίπαλος, ούτε στεφάνι θα γινόταν, διότι νίκη με τον εαυτό της δεν λογίζεται, αν δεν υπάρχει εκείνο που νικέται. Συνεπώς, ας αναλάβουμε τον αγώνα ενάντια σε αυτό το μεταβλητό της φύσης μας και ας πιαστούμε στα χέρια διά των λογισμών σαν με κάποιο αντίπαλο, όχι βέβαια για να την συντρίψουμε αφού γίνουμε νικητές της, αλλά για να μην της επιτρέψουμε να πέσει. Άλλωστε δεν είναι μόνο προς το κακό τρεπτός ο άνθρωπος, διότι τότε πραγματικά θα του ήταν αδύνατο να γίνει αγαθός, αν μόνο προς το αντίθετο του αγαθού είχε από τη φύση του την κλίση. Τώρα όμως,

καλύτερο από τα έργα της τροπής είναι η αύξηση στα αγαθά, επειδή πάντοτε η αλλοίωση προς το καλύτερο μεταβάλλει προς το πιο θείο εκείνον που καλώς αλλοιώνεται.

Εκείνο λοιπόν που σε πολλούς φαίνεται φοβερό, το ότι η φύση μας είναι τρεπτή, ο λόγος το παρουσίασε σαν άλλο φτερό για την πτήση προς τα μεγαλύτερα, ώστε ποινή για μας θα ήταν να μην μπορούμε να δεχθούμε την αλλοίωση προς το καλύτερο. Ας μη λυπάται όποιος βλέπει στην ανθρώπινη φύση τη ροπή προς τη μεταβολή, αλλά αλλάζοντας διαρκώς προς το καλύτερο και με το να μεταμορφώνεται από δόξα σε δόξα, έτσι ας μεταβάλλεται και με την καθημερινή προκοπή γίνεται πάντοτε καλύτερος και συνεχώς τελειότερος και ποτέ να μην φτάνεις στο τέρμα της τελειότητας, επειδή αυτή είναι αληθινά η τελειότητα: το να μην σταματάς ποτέ την προσπάθεια για περισσότερη προκοπή και βελτίωση, ούτε σε κάποιο όριο να περιορίσεις την τελειότητα.