Patriarch Nikephoros and the Defense of Holy Icons

The Most Holy Patriarch Nikephoros was born in Constantinople in 758, during the reign of Constantine Copronymus, the iconoclast. His parents, Theodore and Eudokia, were people of noble and distinguished standing. His father recorded and notarized imperial decrees. He was known for his piety and his sincere, courageous devotion to the Orthodox faith. Accused before the emperor of venerating the holy icons, he was flogged and exiled to a fortified stronghold at Mylasa in Asia Minor. He was later recalled, but because he refused to obey the emperor’s unlawful commands, he was exiled again, this time to Nicaea,

where he lived for six years before ending his earthly life amid many hardships. His honorable son Nikephoros was raised in the Orthodox faith and shaped by his father’s noble example. His piety matched his excellent education. For some time he served as chief secretary at the imperial palace, and he attended the Seventh Ecumenical Council as an imperial representative. Later he withdrew to his estate near the Bosporus, where he devoted himself to ascesis, the ascetic discipline, and to study. But Emperor Nikephoros, who came to the throne in 802,

required him to take charge of the Great Poorhouse of Constantinople. After Saint Patriarch Tarasios died, Nikephoros was judged the most suitable person to lead the Church. With the votes of the people, the priests, and the emperors, he ascended the patriarchal throne on Easter Sunday in 806, having first passed quickly through the lower ranks of the priesthood. His appointment did have critics: Saint Plato and Saint Theodore, the abbot of the famous Monastery of Stoudios. They objected to the sudden elevation of a layman to the office of Patriarch,

and also to the case of Joseph, a palace priest who had blessed the unlawful union of Emperor Constantine VI and Theodote. Patriarch Tarasios had removed Joseph from the priesthood. But Emperor Nikephoros wanted his punishment lifted because Joseph had rendered many services to the state, and it seems that Saint Nikephoros had agreed. The Studite leaders considered this act of grace wholly improper and opposed both the emperor and the Patriarch. Emperor Nikephoros fell in battle against the Bulgarians in July 811. He was succeeded by his son Staurakios, and soon afterward

by the deeply devout Michael I, known as Rangabe. During Michael’s reign, Saint Nikephoros was reconciled with the Studite monks, Saint Plato and Saint Theodore. The Patriarch once again removed Joseph from the priesthood and firmly defended the veneration of the holy icons. In July 813, Patriarch Nikephoros crowned Leo V the Armenian in the Great Church. The new emperor had given the Patriarch a written assurance that he would respect the rights and doctrines of the Church. Yet he suddenly became a fierce and openly coercive opponent of the Church and moved against the holy icons.

Saint Nikephoros tried to change his mind. A broad discussion followed between the emperor and clergy who agreed with him on one side, and the Patriarch, several bishops, and monks who defended the reverent veneration of the holy icons on the other. They reached no agreement. Saint Theodore the Studite then reminded the emperor that his authority lay elsewhere: he was to care for the state and the army, and leave Church matters to the Church. “Do not disturb the order of the Church, O emperor,” the saint said. “The care of the state and the army has been entrusted to you. Attend to those things.”

“But leave the Church alone.” Leo responded rudely and harshly. He drove those who opposed him from the palace and ordered them to speak no more in public about matters of faith. Some obeyed; others did not. The emperor grew bolder in his arbitrary and irreverent conduct. Overturning the whole order of the Church, he removed bishops and abbots who refused his commands. He even imposed a kind of suspension on Patriarch Nikephoros himself, preventing him for a time from preaching and serving the Divine Liturgy. He also authorized the removal of icons wherever it could be done without much unrest. Meanwhile, the troops in the capital,

deliberately assembled from iconoclast units, began throwing stones at the image of the Savior on the so-called Chalke Gate and hurling insults at it. Leo used this as a pretext to order the image removed. Seeing the storm that was coming, Saint Nikephoros resolved to make one last attempt. Shortly before Christmas 814, he went to the emperor and earnestly begged him to stop attacking the Church, which the fathers had built upon the Orthodox faith through great toil and sacrifice. He added that if these offenses against the faith were meant to drive him from the throne, the emperor could exile him or do whatever he wished to him,

so long as he did not disturb the faith. The emperor tried to reassure him. But after Christmas, a detachment of soldiers entered the Patriarchate with the emperor’s consent and destroyed all the icons. The emperor’s arbitrary conduct did not end there. He convened a Synod of iconoclast bishops, who summoned Saint Nikephoros to answer charges. Nikephoros did not recognize the legitimacy of this one-sided Synod and refused to appear. Nevertheless, it carried out the emperor’s will: it pronounced anathema on Saint Nikephoros and on his predecessors, Saints Tarasios and Germanos, and forbade everyone, under penalty of excommunication,

to call him bishop or Patriarch. Through all this, the saint remained firm in his defense of the holy icons, but he saw no purpose in remaining on the patriarchal throne. Hoping his resignation might satisfy and calm his enemies, he protested to the emperor and then stepped down. He bade farewell to the Church, crossed the Bosporus by night, and went to a monastery in Chrysopolis. Later he was exiled to Proconnesus. Leo V was killed on Christmas Day in 820 inside the Church of the Pharos. His successor, Michael II, allowed all those exiled under Leo

to return to their homes. Saint Nikephoros was among them. He wrote to the new emperor, asking him to restore the veneration of the holy icons. Michael II seemed willing to restore Nikephoros to the Patriarchate, on condition that the question of icons never be raised again. Nikephoros replied that such opposing beliefs could not be left to coexist within the Church. Michael was displeased. When Theodotos, who had succeeded Saint Nikephoros, died in 821, the emperor arranged for Antony of Syllaion to become Patriarch. Nikephoros lived another seven years

away from the throne, steadfast to the end in his Orthodox convictions. He died on June 2, 828, at the age of seventy. He had spent nine years as Patriarch and thirteen in exile, and was thus counted worthy of the crown of confession. Among his surviving works are an important letter to Pope Leo III, writings in defense of the faith, and canons, or rules of prayer.

“Your God-inspired confession brought victory to the Church, O Nikephoros, God-filled hierarch. For revering the image of the Word (Logos), you were unjustly sent into exile.” So today’s dismissal hymn tells us that Saint Nikephoros’s God-inspired confession brought victory to the Church: he was unjustly exiled because he revered the image of God the Word (Logos). In every age, including our own, many people have struggled to win some kind of victory. Some compete in athletics, seeking to win in traditional sporting events or modern games.

Others seek victories in social or economic life, hoping to gain material wealth or sought-after positions. Others strive in education, hoping to pass examinations, enter schools, or earn degrees. Still others struggle to overcome difficulties, from the ordinary problems of daily life to serious illness or even death. But are all these victories worth our effort, our time, our anxiety, and our struggles?

Many such victories are vain. Some are even Pyrrhic victories, worse than defeats. The saints of our Church, and Saint Patriarch Nikephoros in particular, tell us through their words and their God-inspired lives of struggle that the one victory we should seek, the one prize we must win whatever the cost, is Christ. He is the priceless and eternal prize. He is our life. He is our salvation. And the struggle through which this prize is won—a prize open not just to one person, but to all who strive according to the rules—is the struggle

of faith. “This is the victory that has overcome the world: our faith.” It is true faith, the Orthodox faith, and our faithful perseverance in it until death. “Be faithful unto death, and I will give you the crown of life.”

Ο Αγιώτατος Πατριάρχης Νικηφόρος γεννήθηκε στη Βασιλεύουσα κατά το 758, τότε που βασίλευε ο Κωνσταντίνος ο Κοπρώνυμος, ο Εικονομάχος. Οι γονείς του, Θεόδωρος και Ευδοκία, ήταν ευγενείς και επίσημοι. Ο πατέρας του ήταν απογραφέας και νοτάριος των αυτοκρατορικών διαταγών, διακρινόταν δε για την ευσέβειά του και την ειλικρινή και θαρραλέα αφοσίωσή του στην Ορθοδοξία. Κατηγορήθηκε στον Αυτοκράτορα ότι προσκυνούσε τις Ιερές Εικόνες, γι' αυτό και μαστιγώθηκε και εξορίστηκε σε οχυρό φρούριο στα Μήλασα της Μικράς Ασίας. Ανακλήθηκε από την εξορία αυτή και, επειδή δεν υπάκουσε στα παράνομα προστάγματα του βασιλέα, εξορίστηκε και πάλι στη Νίκαια,

όπου, αφού έζησε έξι χρόνους, τελείωσε ο Αξιομακάριστος με πολλές κακοπάθειες την επίγεια ζωή του. Ο δε γιος του, ο Τίμιος αυτός Νικηφόρος, γαλουχήθηκε με τα νάματα της Ορθοδοξίας και το τίμιο παράδειγμα του πατέρα του, και η ευσέβειά του ήταν εφάμιλλη με τη λαμπρή του παιδεία. Επί αρκετό χρόνο διατέλεσε αρχιγραμματέας των ανακτόρων, παραβρέθηκε δε ως βασιλικός επίτροπος στην 7η Οικουμενική Σύνοδο. Μετά αποσύρθηκε σε αγρόκτημά του κοντά στο Βόσπορο, όπου επιδόθηκε στην άσκηση και τη μελέτη. Αλλά ο Αυτοκράτορας Νικηφόρος, που ανέλαβε τη βασιλεία το 802,

τον υποχρέωσε να αναλάβει την ανώτατη επιμέλεια του Μεγάλου Πτωχοκομείου της Κωνσταντινουπόλεως. Από τη θέση εκείνη και μετά την τελευτή του Αγίου Πατριάρχου Ταρασίου, και αφού κρίθηκε ως ο πιο κατάλληλος να διοικήσει την Εκκλησία με ψήφο όλου του λαού, των ιερέων και των βασιλέων, ανέβηκε στον πατριαρχικό θρόνο την Κυριακή του Πάσχα του 806, αφού προηγουμένως σύντομα πέρασε από τους κατώτερους ιερατικούς βαθμούς. Παρόλα αυτά, η ανάρρηση αυτή είχε και τους επικριτές της, τον Όσιο Πλάτωνα και τον Όσιο Θεόδωρο, ηγούμενο της περίφημης Μονής του Στουδίου. Αιτία της αντιθέσεώς τους αποτέλεσε η απότομη ανύψωση απλού λαϊκού στο αξίωμα του Πατριάρχου,

όμως και το ζήτημα του ανακτορικού ιερέως Ιωσήφ, ο οποίος είχε ευλογήσει τον παράνομο γάμο του βασιλέα Κωνσταντίνου του 6ου με τη Θεοδότη. Ο Πατριάρχης Ταράσιος είχε καθαιρέσει τον ιερέα αυτόν, αλλά ο Αυτοκράτορας Νικηφόρος, επειδή ο Ιωσήφ είχε προσφέρει πολλές υπηρεσίες στο κράτος, ποθούσε να πάψει η τιμωρία του και φαίνεται ότι ο Άγιος Νικηφόρος είχε συμφωνήσει. Αλλά οι ηγέτες των Στουδιτών, με την ιδέα ότι η χάρη εκείνη ήταν εντελώς αθέμιτη, πολέμησαν και τον Αυτοκράτορα και τον Πατριάρχη. Τον Αυτοκράτορα Νικηφόρο, που έπεσε ηρωικά τον Ιούλιο του 811 σε μάχη εναντίον των Βουλγάρων, τον διαδέχθηκε ο γιος του Σταυράκιος και σύντομα

ο ευσεβέστατος Μιχαήλ ο Πρώτος, ο επιλεγόμενος Ραγκαβές. Επ' αυτού επήλθε η συμφιλίωση μεταξύ του Αγίου Νικηφόρου και των οσίων Στουδιτών Πλάτωνος και Θεοδώρου, καθώς ο Πατριάρχης καθαίρεσε και πάλι τον ιερέα Ιωσήφ και υπεράσπισε αποφασιστικά την προσκύνηση των Αγίων Εικόνων. Τον Ιούλιο του 813 στέφθηκε στη Μεγάλη Εκκλησία από τον Πατριάρχη Νικηφόρο ο Λέων V ο Αρμένιος. Ο νέος Αυτοκράτορας, ενώ είχε δώσει έγγραφη βεβαίωση προς τον Πατριάρχη ότι θα σεβόταν τα δίκαια και τα δόγματα της Εκκλησίας, φάνηκε ξαφνικά φοβερός και απροκάλυπτος εκβιαστής και πολέμιός της και κινήθηκε κατά των Αγίων Εικόνων.

Ο Άγιος Νικηφόρος προσπάθησε να τον μεταπείσει. Ακολούθησε ευρεία συζήτηση μεταξύ αφενός του βασιλέα και ομοφρόνων του κληρικών, αφετέρου δε του Πατριάρχου και μερικών αρχιερέων και μοναχών, συνηγόρων της τιμητικής προσκυνήσεως των ιερών εικόνων, χωρίς όμως να επέλθει συμφωνία. Τότε ο Άγιος Θεόδωρος ο Στουδίτης υπέμνησε στον Αυτοκράτορα ότι άλλη ήταν η δική του δικαιοδοσία. Ήταν το να φροντίζει για την πολιτεία και το στρατό, τα δε εκκλησιαστικά ζητήματα να τα αφήνει στην Εκκλησία. Μη παρασάλευε, βασιλεύ, είπε ο Άγιος, κατάστασιν εκκλησιαστικήν. Σοι γαρ η της πολιτείας κατάστασις και του στρατοπέδου επιστεύθη. Τούτων φρόντιζε.

Την δε Εκκλησίαν άφες. Όμως ο Λέων, άπρεπα και βάναυσα φερόμενος, έδιωξε τους αντιφρονούντες από τα ανάκτορα και τους διέταξε να μην ομιλούν πλέον δημόσια για θέματα της πίστεως. Μερικοί υπάκουσαν, μερικοί όχι. Ο δε Αυτοκράτορας έγινε θρασύτερος και επέτεινε την αυθαιρεσία και ασέβειά του. Ανατρέποντας όλη την εκκλησιαστική τάξη, καθαίρεσε επισκόπους και ηγουμένους, όσους δεν υπάκουσαν στις διαταγές του, και στον ίδιο τον Πατριάρχη Νικηφόρο επέβαλε κάποιο είδος αργίας, εμποδίζοντάς τον για κάποιο χρόνο το κήρυγμα και τη λειτουργία. Ακόμη, έδωσε άδεια να κατεβάσουν τις εικόνες όπου αυτό θα μπορούσε χωρίς πολλή ταραχή να γίνει. Ο δε στρατός της πρωτεύουσας,

επίτηδες καταρτισμένος από τάγματα εικονομαχικά, άρχισε να λιθοβολεί και να εξυβρίζει την εικόνα του Σωτήρος που ήταν στη λεγομένη Χαλκή Πύλη. Την αφορμή αυτή εκμεταλλευόμενος ο Λέων διέταξε την από εκεί αφαίρεση της εικόνας. Ο Άγιος Νικηφόρος, βλέποντας τη θύελλα, αποφάσισε να καταβάλει μια τελευταία προσπάθεια. Πήγε στον Αυτοκράτορα λίγο πριν από τα Χριστούγεννα του 814 και τον παρακάλεσε θερμά να πάψει να προσβάλλει την Εκκλησία, την οποία με πολύ κόπο και θυσίες οι πατέρες την οικοδόμησαν πάνω στην Ορθόδοξη Πίστη. Πρόσθεσε δε ότι, αν τα κατά της πίστεως σκάνδαλα γίνονταν για να εκθρονιστεί αυτός, ας τον εξόριζε, ας τον έκαμνε ό,τι ήθελε,

μόνο να μην παρασάλευε την πίστη. Ο βασιλέας προσπάθησε να τον καθησυχάσει, όμως αφού πέρασαν τα Χριστούγεννα, απόσπασμα στρατιωτών με τη συναίνεση του βασιλέα μπήκε στο Πατριαρχείο και κατέστρεψε όλες τις εικόνες. Η βασιλική αυθαιρεσία δεν στάθηκε μέχρι εκεί. Συγκάλεσε σύνοδο εικονομάχων αρχιερέων, στην οποία κάλεσαν ως υπόδικο τον Άγιο Νικηφόρο. Αυτός, μη αναγνωρίζοντας τη νομιμότητα της μονομερούς εκείνης συνόδου, δεν παρουσιάστηκε σε αυτή, η οποία όμως επιτέλεσε την αυτοκρατορική θέληση. Αναθεμάτισε τον Άγιο Νικηφόρο, αλλά και τους προκατόχους του Αγίους Ταράσιο και Γερμανό, απαγόρευσε δε σε όλους με ποινή αφορισμού

να τον ονομάζουν Επίσκοπο και Πατριάρχη. Μετά από όλα αυτά, ο Άγιος παρέμεινε μεν σταθερός στο υπέρ των ιερών εικόνων φρόνημά του, αλλά θεώρησε άσκοπη την περαιτέρω παραμονή του στον πατριαρχικό θρόνο. Υποθέτοντας ότι η παραίτησή του θα μπορούσε να ικανοποιήσει τους εχθρούς του και να τους κατευνάσει, διαμαρτυρήθηκε μεν προς τον Αυτοκράτορα, παραιτήθηκε δε. Αποχαιρέτησε την Εκκλησία, νύχτα πέρασε το Βόσπορο, πήγε σε κάποιο μοναστήρι της Χρυσοπόλεως και μετά εξορίστηκε στην Προκόννησο. Ο Λέων ο Πέμπτος φονεύτηκε τα Χριστούγεννα του 820 μέσα στο Ναό του Φάρου. Ο διάδοχός του, Μιχαήλ ο Δεύτερος, επέτρεψε σε όλους εκείνους που επί Λέοντος εξορίστηκαν

να επανέλθουν στους τόπους τους. Μεταξύ αυτών ήταν και ο Άγιος Νικηφόρος, ο οποίος έγραψε επιστολή στον νέο αυτοκράτορα και του ζητούσε να αποκαταστήσει την προσκύνηση των ιερών εικόνων. Ο Μιχαήλ ο Δεύτερος φάνηκε πρόθυμος να αποκαταστήσει τον Νικηφόρο στο Πατριαρχείο, με τον όρο να μη γίνεται πλέον λόγος για το θέμα των εικόνων. Όμως εκείνος του δήλωσε ότι δεν ήταν δυνατόν να αφεθούν στην Εκκλησία να συνυπάρχουν ιδέες τόσο αντίθετες. Ο Μιχαήλ δυσαρεστήθηκε και όταν το 821 πέθανε ο διάδοχος του Αγίου Νικηφόρου, Θεόδοτος, με την ενέργεια του βασιλέα έγινε Πατριάρχης ο Σιλαίου Αντώνιος. Από τότε ο Νικηφόρος έζησε ακόμη 7 έτη

μακριά από το θρόνο, αλλά σταθερός μέχρι τέλους στις ορθόδοξες πεποιθήσεις του, και τελεύτησε στις 2 Ιουνίου του 828 σε ηλικία 70 ετών, έχοντας ζήσει 9 έτη στο Πατριαρχείο και 13 στην εξορία, και έτσι αξιώθηκε του στεφάνου της ομολογίας. Μεταξύ των έργων του σώζονται σπουδαία του επιστολή προς τον Πάπα Λέοντα III, λόγοι αντιρρητικοί και απολογητικοί και κανόνες.

Νίκην γε τη Εκκλησία η ση ένθεος ομολογία, Ιεράρχα Νικηφόρε Θεόληπτε. Την γαρ εικόνα του Λόγου σεβόμενος, υπερορία αδίκως ωμίλησας. Νίκη έφερε στην Εκκλησία, μας λέγει το απολυτίκιο του σήμερα εορταζομένου Αγίου Νικηφόρου, η ένθεος ομολογία. Διότι άδικα εξορίστηκες επειδή την εικόνα του Θεού Λόγου σεβόσουν. Πολλοί ανέκαθεν και σήμερα αγωνίστηκαν και αγωνίζονται να κερδίσουν, να επιτύχουν κάποια νίκη. Άλλοι αγωνίζονται σε στίβους αθλητικούς για να νικήσουν στα διάφορα αγωνίσματα του κλασικού αθλητισμού ή των νεωτέρων αθλοπαιδιών.

Άλλοι προσπαθούν να κερδίσουν νίκες στο στίβο τον κοινωνικό ή και τον οικονομικό για να κερδίσουν υλικά πλούτη ή επίζηλες κοινωνικές θέσεις. Άλλοι αγωνίζονται στο στίβο της παιδείας για να νικήσουν στις διάφορες εξετάσεις και να επιτύχουν να εισαχθούν ή να πάρουν πτυχία από διάφορες σχολές. Άλλοι αγωνίζονται να νικήσουν, να ξεπεράσουν διάφορα προβλήματα, από τα πιο συνηθισμένα της καθημερινής ζωής μέχρι τη σοβαρή τους αρρώστια ή και το θάνατο. Όμως όλες αυτές οι νίκες που επιδιώκονται αξίζουν τις προσπάθειες, τη διάθεση των κόπων και του χρόνου μας, της αγωνίας και των αγώνων μας;

Πολλές από αυτές τις νίκες είναι μάταιες, ακόμη και πύρρειες, δηλαδή χειρότερες από τις ήττες. Οι Άγιοι της Εκκλησίας μας και ιδιαίτερα ο Άγιος Πατριάρχης Νικηφόρος έρχονται να μας πουν με το λόγο και την ένθεη αγωνιστική ζωή τους ότι τελικά η μόνη νίκη την οποία αξίζει και πρέπει να επιτύχουμε, το μόνο έπαθλο που οπωσδήποτε πάση θυσία πρέπει να κερδίσουμε, είναι ο Χριστός. Αυτός είναι το ανεκτίμητο και αιώνιο έπαθλο. Αυτός είναι η ζωή μας. Αυτός είναι η σωτηρία μας. Ο δε αγώνας με τον οποίο κατακτάται το έπαθλο αυτό, και μάλιστα όχι από ένα, αλλά από όλους τους νομίμως αγωνιζομένους,

της Πίστεως, αυτή εις την νίκη, η νικήσασα τον κόσμον, η πίστις ημών. Η πίστη η αληθινή, η ορθόδοξη, και η πίστη, η εμμονή δηλαδή στην ορθόδοξη αυτή πίστη μέχρι θανάτου. Γίνου πιστός άχρι θανάτου και δώσω σοι τον στέφανον της ζωής.