Mark of Ephesus and the Council of Florence

On January 19, our Church commemorates Venerable Macarius the Great, the hermit, Venerable Macarius of Alexandria, and Saint Euphrasia the Martyr. We also commemorate the translation of the relics of Saint Gregory the Theologian, and the great miracle at Nicaea: through the prayer of Basil the Great, the doors of the Catholic Church were opened and the church was handed over to the Orthodox. We commemorate Saint Arsenios, Archbishop of Corfu; Venerable Meletios the Confessor of Mount Galesion; and Saint Mark Eugenikos, Bishop of Ephesus, who stood alone in defense of Orthodoxy and guarded it.

Mark Eugenikos, that excellent and truly great teacher of our Church, was born and raised in the Queen of Cities, glorious Constantinople, in the year 1392. His parents were distinguished people of noble standing, deeply devout and steadfast in the Orthodox faith. His father was George, a deacon and treasurer of the Great Church, and his mother was Maria. They lived in Galata. At Baptism, the Saint was named Manuel, and he had a brother named John. Although the empire was then drawing its last breath, in a wretched state, with the terrible threat of destruction

hanging over their heads, both brothers received an excellent education. They were taught both the wisdom of the Church and secular learning, for that age had men distinguished by wisdom and understanding: Manuel Chrysoloras, Gennadius Scholarius, Joseph Bryennios, Theodore Gaza, and many others. So these two noble brothers, the holy Mark and his brother John, rose like two bright stars. John was also called a philosopher. But blessed Manuel, filled with love for God, left worldly affairs behind. Drawn to the life of hesychia, of inner stillness, he entered the Monastery of Saint George the Great Martyr, known as the Monastery of the Mangana,

where the most virtuous monks of that time struggled in the spiritual life. There he took up the yoke of blessed obedience. At twenty-five, he was tonsured a monk and received the name Mark in place of Manuel. Later he was ordained to the priesthood and became head of the Patriarchal School, which trained many teachers. Among his pupils was George Scholarius, who, under the name Gennadius, became the first Patriarch of Constantinople after the city's fall. Blessed Mark was so renowned for his virtue and learning that, while he was still a priestmonk, the Patriarch of Alexandria chose him as his representative at the proposed Synod for the union of the Churches.

Facing the terrible Turkish threat, Emperor John Palaiologos thought he might secure help from Europe through the pope. He decided to travel to Italy with bishops of the Eastern Church and meet with the pope, whom the speaker calls opposed to God. As agreed with the pope, they would hold a Synod with the Latins, supposedly to reunite the Churches, long divided by schism. The emperor made his wishes known to the patriarchs and asked them to appoint representatives. He also sent envoys to the rulers of Russia, Serbia, and Trebizond, and to the ruler of Wallachia, asking them to send delegates to the Synod. The Patriarch of Alexandria had appointed Saint Mark as his representative

while he was still a priestmonk living in stillness at the Monastery of the Mangana. The Patriarch of Jerusalem also appointed the Saint as his representative. Then Joasaph, Metropolitan of Ephesus, died while preparing to attend the Synod, and Saint Mark was elected Metropolitan of Ephesus in his place. At that point, the Patriarch of Antioch appointed him as his representative too.

Saint Mark was so renowned for his virtue and wisdom that all three patriarchs turned to him, though he was far away. The Orthodox delegation also included Joseph, Patriarch of Constantinople, and Bessarion of Nicaea, a man of great learning who nevertheless leaned toward union on any terms.

The Synod with the Latins began around the end of 1437 in Ferrara, Italy. Its sessions were interrupted about a year later when plague broke out there. They resumed two months later in Florence, from which the Synod took its name. Sadly, the Orthodox bishops were divided. Thirteen of our hierarchs agreed to a formula accepting the Latin addition to the Creed, ‘and from the Son,’ on the explanation that it meant ‘through the Son.’ Only the bishops of Heraclea, Monemvasia, Anchialos, Trebizond, and Ephesus resisted. There was also another formula, declaring that the pope was the successor of Peter, the chief of the Apostles,

the true vicar of Christ, head of the whole Church, father and teacher of all Christians. It gave him primacy over the whole world and said that, through Saint Peter, he had received from the Lord full authority to shepherd, govern, and direct the universal Church, according to the acts of the Ecumenical Councils and the holy Canons. All agreed to this, and only one refused to sign: Mark of Ephesus. Yet that one man was held in such esteem, worth more in their eyes than all the other hierarchs and even the emperors together, that when the pope learned Mark's signature was missing, he exclaimed, ‘We have accomplished nothing.’ Nothing at all. The pope summoned Mark privately, but in vain,

and first tried to humiliate him by making him stand before him. Then he tried to frighten Mark with the threat of condemnation. Mark avoided the humiliation by taking a seat himself, saying that his legs were weak. As for the threats, he replied that he feared nothing. His conscience was clear: he was advancing no error of his own and following no one else's heresy. He remained faithful to Orthodoxy, the faith that the Roman Church had shared with the Eastern Church before the schism.

On their return to Constantinople, Mark of Ephesus was so beloved that his welcome outshone even the emperor's splendor. The people were eager to know what had happened at the Synod in Florence. When the bishops returned on February 1, 1440, people came to greet them and began asking before they had even left the ships: ‘What became of our Church's affairs? How did the Synod go? Did we win?’ Most of the bishops had by then repented. They openly confessed what they had done, telling those who asked: ‘Cut off the right hands with which we signed. Tear out the tongues with which we made such a confession.’ Only one man came ashore without remorse or shame. His soul was grieved, but he was resolved to struggle until the decrees of the Synod of Florence were overturned. That man was Mark.

He took the lead in the movement against the union and succeeded in defeating it. Clergy and people rallied around him and strengthened his struggle. Their indignation and resistance to the decisions made at Florence grew so strong that the emperor did not dare publish them officially. Joseph, the Patriarch, had died in Florence, and the emperor chose Metropolitan Metrophanes of Cyzicus, a friend and advocate of the union, to succeed him. The Patriarchs of Alexandria, Antioch, and Jerusalem, together with the Metropolitan of Caesarea, then issued a synodal letter condemning the Synod of Florence as a robber synod.

They denounced Metrophanes as one who had betrayed his own mother, the Church, and as a heretic, and deposed those he had ordained. They also wrote to the emperor himself, warning that they would excommunicate him if he continued to protect Metrophanes and support the Latins. Thus the Orthodox faith remained pure and true, and the independence of the Orthodox Church was preserved. In a sense, Saint Mark of Ephesus became both an Athanasius and a Photios for his age. His memory has an enduring claim upon the conscience of our Church and our people. Bessarion looked to union and Western support for the nation's salvation,

but Mark believed that preserving Orthodoxy would keep the people's spirit alive. Even if it could not prevent the coming ruin, one day it would raise a new building upon those ruins. When Saint Mark fell ill and knew that he was leaving this life, he wrote to George Scholarius, the future Gennadius. He asked him to take up the defense of the Church's teaching against the Latins and fight bravely for the Orthodox Eastern Church of Christ, as Mark himself had fought against the union that would destroy souls. Scholarius willingly accepted the Saint's charge and answered him with deep humility and reverence,

promising to struggle in his place for Orthodoxy until death. When the time came for the Saint to leave this valley of tears and receive from Christ, who crowns those who strive, the reward for his countless struggles, he lay ill for fourteen days in his father's house in Galata, Constantinople. He taught the Christians who gathered there what they should do, above all to avoid the union that would destroy souls. He urged everyone to hold fast to the true confession of the Fathers. Then, in 1443, the good shepherd, a true disciple of Christ the Chief Shepherd, peacefully gave up his spirit to Him. The whole city gathered for his burial.

His sacred body was taken to the Monastery of Saint George the Great Martyr at the Mangana, where he had received the monastic habit. His blessed soul left earthly things and went to the Master he longed for, for whose sake he had endured those long and unceasing struggles. And God, who glorifies those who glorify Him, honored His faithful servant with countless miracles. By a synodal decision, the people celebrated his feast each year in Galata on January 19.

The line of martyrs and confessors of the faith goes on without end. Among them stands the great confessor we celebrate today, Saint Mark Eugenikos, a defender of Orthodoxy against what he called papal error and grievous heresy. He reminds us how precious Orthodoxy is, and that we must preserve it whatever the cost. As faith and as a way of life, it brings us into a right relationship and full communion with Christ our Savior. Beyond that, if we look at the spiritual outlook and motives on each side—the so-called supporters of union on one side, and Saint Mark and those who agreed with him on the other—I think

we can see behind the actions and aims of the supporters of union a weakness of faith. They overlooked or undervalued God's part in events and placed too much weight on human power. Their support and hope lay in the human strength they were so eager to secure, rather than in God.

For Saint Mark, God came first: God's grace, power, and protection. They could receive these only by remaining faithful to Christ. Above every earthly aim or success, whether personal or national, stood the eternal salvation of the human person. More striking still, the Saint showed this faith and hope in God during hours of danger and pressure. We too, as individuals and as a people, must always put faith in God first. We should do all we can as human beings, while placing our hope in the almighty and all-good God, rather than in our own strength or works. ‘Cast your care upon the Lord.’ Otherwise, ‘Cursed is the man who puts his hope in man, who makes flesh his arm of strength, and whose heart turns away from the Lord.’ But ‘Blessed is the man who trusts in the Lord, and whose hope is the Lord.’

‘He shall be like a tree growing by the waters, sending out its roots beside the stream; it will not fear when the heat comes.’

19 του μηνός Ιανουαρίου, η Εκκλησία μας επιτελεί τη μνήμη του Οσίου Μακαρίου του Αιγυπτίου και Αναχωρητού και του Οσίου Μακαρίου του Αλεξανδρέως, της Αγίας Μάρτυρος Ευφρασίας. Επιτελείται η μνήμη της Ανακομιδής του Λειψάνου του Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου. Επιτελείται η ανάμνηση του εν Νικαία μεγάλου θαύματος, κατά το οποίο ο Μέγας Βασίλειος με προσευχή του άνοιξε τις πύλες της Καθολικής Εκκλησίας και την παρέδωσε στους Ορθοδόξους. Επιτελείται η μνήμη του Αγίου Αρσενίου, Αρχιεπισκόπου Κερκύρας, του Οσίου Μελετίου του Γαλησιώτου του Ομολογητού και του Αγίου Μάρκου Επισκόπου Εφέσου του Ευγενικού, του της Ορθοδοξίας μονομάχου και υπερμάχου και φύλακος.

Μάρκος ο Ευγενικός, ο πανάριστος και αληθινά μεγάλος διδάσκαλος της Εκκλησίας μας, ήταν γέννημα και θρέμα της Βασιλίδος των Πόλεων, της λαμπράς και μεγάλης Κωνσταντινούπολης, γεννημένος κατά το έτος 1392. Οι κατά σάρκα γονείς του ήταν περιφανείς και λαμπροί, ώστε και ευγενείς να αποκαλούνται, και κατά την πίστη ευσεβέστατοι και ορθοδοξότατοι. Και ο μεν πατέρας του ονομαζόταν Γεώργιος, διάκονος και σακελλάριος της Μεγάλης Εκκλησίας, η δε μητέρα του Μαρία. Είχαν δε την κατοικία τους στο Γαλατά. Το βαπτιστικό όνομα του Αγίου ήταν Μανουήλ, είχε δε και αδελφό ονόματι Ιωάννης. Αν και τότε η αυτοκρατορία έπνεε τα λοίσθια, βρισκόταν σε ελεεινή κατάσταση και ο φοβερός κίνδυνος της καταστροφής

Επικρεμόταν της κεφαλής τους, και οι δυο αδελφοί έλαβαν μεγίστη παιδεία και εκπαιδεύτηκαν σε όλη την έσω και έξω σοφία, διότι άκμαζαν τότε άνδρες επί σοφία και συνέσει διακρινόμενοι, και τέτοιοι ήταν Μανουήλ ο Χρυσολωράς, Γεννάδιος ο Σχολάριος, Ιωσήφ ο Βρυέννιος, Θεόδωρος ο Γαζής και πολλοί άλλοι. Τότε λοιπόν και η ευγενική αυτή δυάδα, ο Ιερός Μάρκος και ο αυτάδελφός του Ιωάννης, ανέτειλαν ως δύο αστέρες φαεινοί. Ο Ιωάννης επωνομάζεται και φιλόσοφος, ο δε ευλογημένος Μανουήλ, έχοντας τον θείο έρωτα, εγκατέλειψε τα βιωτικά πράγματα και αφού αγάπησε την ησυχαστική ζωή προσήλθε στη μονή του Αγίου Μεγαλομάρτυρος Γεωργίου, την επιλεγομένη των Μαγκάνων

οποία αγωνίζονταν οι πιο ενάρετοι μοναχοί της εποχής εκείνης, και μπήκε στο ζυγό της μακαρίας υποταγής. Έτσι, 25 ετών, εκάρη μοναχός και από Μανουήλ μετονομάστηκε Μάρκος. Κατόπιν έλαβε και το της ιερωσύνης αξίωμα, έγινε δε και διευθυντής του Πατριαρχικού Φροντιστηρίου, από το οποίο βγήκαν πολλοί διδάσκαλοι. Μαθητής του Αγίου υπήρξε και ο Γεώργιος Σχολάριος, ο μετά την άλωση πρώτος Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, υπό το όνομα Γεννάδιος. Ήταν δε τόσο περιφανής ο μακάριος Μάρκος για τη λαμπρότητα της αρετής και της σοφίας του, ώστε ενώ ήταν ακόμη ιερομόναχος, ο Πατριάρχης Αλεξανδρίας εξέλεξε αυτόν τοποτηρητή του στη μελετώμενη Σύνοδο για την Ένωση των Εκκλησιών.

Ο βασιλέας Ιωάννης ο Παλαιολόγος, προ του φοβερού τουρκικού κινδύνου, με την ιδέα ότι θα μπορούσε να επιτύχει ευρωπαϊκή βοήθεια δια του πάπα, αποφάσισε με αρχιερείς της Ανατολικής Εκκλησίας να μεταβούν στην Ιταλία προς τον αντίθεο πάπα και να συγκροτήσουν με τους Λατίνους Σύνοδο, όπως είχε συνεννοηθεί μαζί του, για να ενώσουν δήθεν τις από μακρού χρόνου σχισμένες εκκλησίες. Τη θέλησή του ο βασιλέας φανέρωσε στους πατριάρχες και ζήτησε να διορίσουν τοποτηρητές και αντιπροσώπους τους. Έστειλε δε πρέσβεις και στους βασιλείς της Ρωσίας, της Σερβίας, της Τραπεζούντος και στον Αυθέντη της Βλαχίας για να αποστείλουν εκ μέρους τους αντιπροσώπους για τη σύνοδο. Ο Πατριάρχης Αλεξανδρίας είχε διορίσει τοποτηρητή του τον Άγιο Μάρκο

ήταν ακόμη ιερομόναχος και ησύχαζε στη Μονή των Μαγκάνων. Επίσης και ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων διόρισε τον Άγιο. Ετοιμαζόμενος δε να έρθει στη Σύνοδο ο Εφέσου Ιωάσαφ, απήλθε προς Κύριον, εξελέγη δε τότε Μητροπολίτης Εφέσου ο Άγιος Μάρκος. Τότε τον διόρισε τοποτηρητή του και ο Πατριάρχης Αντιοχείας.

Ήταν ονομαστός ο Άγιος Μάρκος και κατά την αρετή και κατά τη σοφία, ώστε, αν και ήταν μακριά, σ' αυτόν απέβλεψαν και οι τρεις πατριάρχες. Τη συνοδεία των Ορθοδόξων μετείχε ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Ιωσήφ και ο Νικαίας Βησσαρίων, πολυμαθέστατος και αυτός, αλλά κλίνοντας προς την ένωση με οποιουσδήποτε όρους.

Σύνοδος με τους Λατίνους Άρχισε περί τα τέλη του 1437 στη Φεράρα της Ιταλίας. Οι συνεδριάσεις της όμως διακόπηκαν μετά ένα χρόνο περίπου, επειδή εξερράγη εκεί η πανώλη. Επαναλήφθηκαν τον μεθεπόμενο μήνα στη Φλωρεντία, από την οποία πήρε και το όνομά της. Οι Ορθόδοξοι επίσκοποι δυστυχώς διαιρέθηκαν και επί μεν του όρου δια του οποίου στο Σύμβολο της Πίστεως γινόταν δεκτή η λατινική προσθήκη «και εκ του Υιού», με την εξήγηση ότι σήμαινε «δια του Υιού», συμφώνησαν και 13 δικοί μας ιεράρχες. Μόνοι δε αντιστάθηκαν οι επίσκοποι Ηρακλείας, Μονεμβασίας, Αγχιάλου, Τραπεζούντος, Εφέσου. Επί δε του άλλου όρου, δια του οποίου ο Πάπας κηρυσσόταν Διάδοχος του ηγεμόνος των Αποστόλων Πέτρου,

Αληθινός του Χριστού Επίτροπος, Κεφαλή όλης της Εκκλησίας, Πατέρας και Διδάσκαλος όλων των Χριστιανών, έχοντας πρωτείο επί όλου του κόσμου και έχοντας λάβει από τον Κύριο δια του Αγίου Πέτρου την πλήρη εξουσία του ποιμαίνειν, κυβερνάν και διοικείν την καθολική Εκκλησία, κατά τα πρακτικά των Οικουμενικών Συνόδων και τους Ιερούς Κανόνες, όλοι έμειναν σύμφωνοι και μόνο ένας αρνήθηκε να υπογράψει, Μάρκος ο Εφέσου. Αλλά ο ένας αυτός ήταν τέτοιος και θεωρούνταν ότι άξιζε τόσο περισσότερο από όλους μαζί τους άλλους ιεράρχες και αυτών των βασιλέων, ώστε ο Πάπας όταν ρώτησε και έμαθε ότι έλειπε η υπογραφή του αναφώνησε: «Ουδέν εποιήσαμεν». Λοιπόν, δεν κάναμε τίποτε. Μάταια ο Πάπας προσκάλεσε ιδιαίτερα τον Μάρκο

προσπάθησε πρώτα μεν να τον εξευτελίσει κρατώντας τον όρθιο ενώπιόν του, κατόπιν δε να τον φοβίσει ότι θα τον καταδίκαζε. Τον εξευτελισμό τον απέφυγε λαμβάνοντας μόνος του το κάθισμα, αφού είπε ότι ήταν αδύνατα τα πόδια του. Στις δε απειλές απάντησε ότι τίποτε δεν φοβόταν, έχοντας τελεία συνείδηση ότι ούτε δική του πλάνη προέβαλε, ούτε αίρεση άλλων ακολούθησε, αλλά μένει πιστός στην Ορθοδοξία, την οποία πριν από το σχίσμα είχε και η Ρωμαϊκή Εκκλησία κοινή με την Ανατολική.

Την επιστροφή στην Κωνσταντινούπολη, η δημοτικότητα του Μάρκου του Εφέσου επισκίασε και αυτή τη λαμπρότητα του Αυτοκράτορα και ήταν τόσο το ενδιαφέρον του πλήθους για την εν Φλωρεντία Σύνοδο, μόλις οι αρχιερείς επέστρεψαν την 1η Φεβρουαρίου του 1440, δεν είχαν ακόμη αποβιβαστεί από τα πλοία και εκείνοι που πήγαν να τους χαιρετήσουν τους ρωτούσαν: «Πώς απέβησαν τα εκκλησιαστικά μας πράγματα; Πώς οι εργασίες της Συνόδου; Επιτύχαμε άραγε τη νίκη;» Οι δε επίσκοποι, των οποίων οι περισσότεροι εν τω μεταξύ είχαν μεταμεληθεί, δεν δίσταζαν να ομολογούν το έγκλημα το οποίο διέπραξαν και να λέγουν προς αυτούς που τους ρωτούσαν: «Κόψατε την δεξιά μας που υπέγραψε, εκριζώσατε τη γλώσσα μας που τέτοια ομολόγησε». Ένας μόνος αποβιβάστηκε χωρίς τύψη και χωρίς ντροπή, με τη θλίψη στην ψυχή αλλά και με την απόφαση της πάλης και του αγώνα προς ματαίωση των θεσπισμάτων της Φλωρεντινής Συνόδου. Ο Μάρκος

Μπαίνοντας επικεφαλής του κατά της ενώσεως κινήματος, μπόρεσε να την ματαιώσει. Κλήρος και λαός τον περιεστοίχισαν, ενισχύοντας τον αγώνα του, τόση δε υπήρξε η ορμή της αγανακτήσεως και της αντιστάσεως κατά των αποφάσεων της εν Φλωρεντία Συνόδου, ώστε ο Αυτοκράτορας δεν τόλμησε να τις δημοσιεύσει επισήμως. Και όταν αντί του εν Φλωρεντία αποθανόντος Πατριάρχου Ιωσήφ, η αυτοκρατορική θέληση ανέδειξε διάδοχό του τον Μητροπολίτη Κυζίκου Μητροφάνη, φίλο και συνήγορο της Ενώσεως, οι Πατριάρχες Αλεξανδρείας, Αντιοχείας και Ιεροσολύμων, και μαζί με αυτούς ο Μητροπολίτης Καισαρείας, εξέδωσαν συνοδική επιστολή. Με αυτή η μεν εν Φλωρεντία Σύνοδος αποδοκιμαζόταν και καταδικαζόταν ως ληστρική σύνοδος.

Μητροφάνης αποκηρυσσόταν ως μητραλοίας και αιρετικός, εκείνοι δε που από αυτόν χειροτονήθηκαν καθαιρέθηκαν, και συμπληρώνοντας την ενέργειά τους αυτή, απηύθυναν και προς αυτόν τον Αυτοκράτορα επιστολή, με την οποία απείλησαν ότι θα τον αφόριζαν, εάν εξακολουθούσε να προστατεύει το Μητροφάνη και να είναι υπέρ των Λατίνων. Έτσι η Ορθόδοξη πίστη έμεινε καθαρή και γνήσια, η δε ανεξαρτησία της Ορθοδόξου Εκκλησίας διασώθηκε. Ο Άγιος Μάρκος ο Εφέσου αναδείχθηκε από κάποια άποψη Αθανάσιος μαζί και Φώτιος και η μνήμη του έχει μέγιστα και απαράγραπτα δικαιώματα επί της συνειδήσεως όχι μόνο της Εκκλησίας αλλά και του γένους μας. Ενώ ο Βησσαρίων περίμενε την εθνική σωτηρία από την Ένωση δια της δυτικής υποστηρίξεως,

Μάρκος θεωρούσε ότι η διατήρηση της Ορθοδοξίας, ζωογονώντας την εθνική συνείδηση, αν δεν κατόρθωνε να προλάβει τα ερείπια, θα ανήγειρε όμως μια μέρα πάνω σ' αυτά νέο οικοδόμημα. Ο Άγιος Μάρκος αφού ασθένησε λίγο και γνώρισε ότι απέρχεται από την παρούσα ζωή, μήνυσε με επιστολή προς τον Γεώργιο τον Σχολάριο, μετέπειτα Γεννάδιο, και τον παρακάλεσε αντί αυτού να φροντίζει του λοιπού περί του εκκλησιαστικού δόγματος κατά Λατίνων και να πολεμεί γενναίως υπέρ της Ορθοδόξου Ανατολικής του Χριστού Εκκλησίας όπως εκείνος πολεμούσε εναντίον της ψυχοφθόρου ενώσεως. Ο δε Σχολάριος πρόθυμα αποδέχτηκε την επιταγή του Αγίου και αποκρίθηκε με βαθύτατη μετριοφροσύνη και ευλάβεια προς αυτόν

Υποσχόμενος ότι θα αγωνιστεί αντί εκείνου μέχρι θανάτου υπέρ της Ορθοδοξίας. Όταν έφτασε και για τον Άγιο η ώρα να αφήσει την κοιλάδα αυτή του κλαυθμώνος και να λάβει από τον Αγωνοθέτη Χριστό τις αμοιβές των μυρίων αγώνων του, ασθένησε δεκατέσσερις μέρες και κειτόταν στο σπίτι του πατέρα του, στον Γαλατά της Κωνσταντινουπόλεως. Δίδασκε δε στους παρόντες χριστιανούς τα πρέποντα και προπαντός το να φεύγουν με κάθε δύναμη την ψυχοφθόρο ένωση. Αφού παρήγγειλε αυτά και δίδαξε σε όλους να εμμένουν στην καλή ομολογία των πατέρων, παρέδωσε το 1443 εν ειρήνη το πνεύμα του στον αρχιποιμένα Χριστό, ο καλός ποιμένας, του αρχιποιμένος του γνήσιος μαθητής. Στην ιερή του ταφή συνέτρεξε όλη η πόλη.

Το μεν ιερότατο του σώμα έφεραν στη Μονή του Μεγαλομάρτυρος Γεωργίου των Μαγκάνων, όπου είχε ενδυθεί το μοναχικό σχήμα, η δε μακαρία του ψυχή, εγκαταλείποντας τα γήινα, απήλθε προς τον Δεσπότη που ποθούσε και για τον οποίο έκανε τους μακρούς και συνεχείς εκείνους αγώνες. Ο δε Θεός που δοξάζει τους αυτόν αντιδοξάζοντας, δόξασε τον πιστόν του δούλο με άπειρα θαύματα, όλος δε ο λαός με απόφαση συνοδική τελούσε την ετήσια εορτή του στο Γαλατά στις 19 Ιανουαρίου.

Συνεχής και ατελείωτη η σειρά των μαρτύρων και ομολογητών της πίστεως. Μέσα σε αυτή εξέχουσα θέση κατέχει ο σήμερα εορταζόμενος μέγας ομολογητής και υπερασπιστής της Ορθοδοξίας, έναντι της παπικής πλάνης και φρικτής αιρέσεως, Άγιος Μάρκος ο Ευγενικός. Μας τονίζει την ανεκτίμητη αξία της Ορθοδοξίας και ότι με κάθε θυσία πρέπει να τη διατηρήσουμε, διότι αυτή μας παρέχει ως πίστη και ζωή τη σωστή σχέση και την πλήρη κοινωνία με το Σωτήρα Χριστό. Πέρα από αυτά, εάν θα θέλαμε να δούμε τη βασική πνευματική κατάσταση και τα βασικά κίνητρα της μιας και της άλλης πλευράς, δηλαδή των λεγομένων ενωτικών αφενός και του Αγίου Μάρκου και των ομοφρόνων του αφετέρου, νομίζουμε ότι

θα μπορούσαμε να δούμε πίσω από τη συμπεριφορά και τις επιδιώξεις των πρώτων την ολιγοπιστία, την παράβλεψη ή υποτίμηση του Θείου Παράγοντος και την υπερτίμηση του ανθρώπινου. Στήριγμα και ελπίδα για αυτούς δεν ήταν ο Θεός, αλλά η ανθρώπινη δύναμη, την οποία διακαώς προσπαθούσαν να εξασφαλίσουν.

Αντίθετα, για τον Άγιο Μάρκο, εκείνο που προείχε ήταν ο Θεός, η χάρη του Θεού, η δύναμη και η προστασία Του, τα οποία θα μπορούσαν να εξασφαλίσουν μόνο εάν έμεναν πιστοί στο Χριστό και τελικά εκείνο που ήταν πάνω από όλα, πάνω από κάθε επίγεια επιδίωξη ή επιτυχία προσωπική ή του έθνους ήταν η αιώνια σωτηρία του ανθρώπου. Το ακόμη δε πιο σημαντικό ότι αυτή την πίστη και την ελπίδα προς το Θεό τις έδειξε ο Άγιος στις δύσκολες ώρες του κινδύνου και των πιέσεων. Και εμείς σαν άτομα και έθνος θα πρέπει πάντα και πάνω από όλα να βάζουμε την πίστη προς το Θεό. Αν και θα κάνουμε ό,τι μπορούμε ως άνθρωποι, να μην ελπίζουμε στις δικές μας δυνάμεις και στα δικά μας έργα, αλλά μόνο στον Παντοδύναμο και Πανάγαθο Θεό. Επίρριψον επί Κύριον τη μέριμνά σου. Διαφορετικά, επικατάρατος ο άνθρωπος, ος την ελπίδα έχει επ' άνθρωπον, και στηρίσει σάρκα βραχίονος αυτού επ' αυτόν, και από Κυρίου αποστεί η καρδία αυτού. Και ευλογημένος ο άνθρωπος, ος πέποιθεν επί τον Κύριον, και έσται Κύριος ελπίς αυτού.

έσται ως ξύλων ευθυνούν παρήδεται και ευθύνουν παρήδεται βαλεί ρίζας αυτού, και ου φοβηθήσεται όταν έλθη καύμα.