John Vatatzes and the Orthodox Calling to Mercy

Today, November 4, our Church commemorates Saint Joannicius the Great of Mount Olympus; the holy priest martyrs Nicander, Bishop of Myra, and Hermas the Priest; Saint Porphyrius the Martyr, who had been a mime; and the holy and most devout Emperor John Vatatzes the Merciful. We also hear the account of the Prophet Jeremiah’s lament for Jerusalem and its capture, and of the ecstasy of Abimelech.

The martyr Porphyrius lived in the time of Emperor Aurelian, around AD 270. He came from Ephesus and was raised among the mimes in the theaters. They imitated other people’s actions and words, and theirs was a profession of very poor repute at the time. Once, while acting out the holy Baptism of Christians, he was baptized by another mime who was pretending to be a bishop. They both meant to mock the divine Mysteries of the Christians. Yet through that baptism, and through putting on the white garment worn by those being baptized—what a wonder!—he received the grace of Christ and truly became a Christian. Holy angels even appeared to him

and taught him to pray facing east and to make the sign of the precious Cross on his forehead and over his whole body. Because of this miracle, many believed in Christ and became members of the Church through holy Baptism. When the ruler ordered the saint to renounce his faith in Christ, he refused. The ruler had him beheaded, and so he received the crown of martyrdom.

The emperor who loved Christ, John, called Vatatzes, reigned from 1222 to 1254. His home was the great city of Adrianople. When his parents died, they left him great wealth. He gave it away to the poor and made offerings to churches. Then he went to Nicaea in Bithynia, where the palace was. After the Latins captured Constantinople in 1204, the seat of the Byzantine emperors had been moved there. In Nicaea he found his paternal uncle, who was a priest in the palace of the reigning Emperor Theodore Laskaris.

Through his uncle, then, John became a friend of the emperor. But he took no pride in this friendship; he treated everyone with humility. His modest character and temperate way of life made him beloved by all. He was approachable, gentle, innocent of malice, and calm, and he spoke to everyone with a kindly expression. Because of these virtues, he married the emperor’s daughter Irene. Before that, he fought a duel with the Latin Corrado, who boasted of his strength, and defeated him while saying the Jesus Prayer: “Lord Jesus Christ, help me.” When his father-in-law Theodore died, this grace-filled John became emperor in 1222.

Throughout his reign, he was always most just. Above all, everyone knew him as a wellspring of mercy, and for this reason he was called the Merciful. He was also zealous for piety and the Orthodox faith. In his time, many Jews came to be baptized. He was zealous, too, for the union of the Eastern Orthodox Church with the Western Christians. Pope Gregory IX sent envoys to discuss this union, and a dialogue was held between East and West under the leadership of the then Patriarch of Constantinople, Germanos the New. It would have reached a happy conclusion if the Western Christians had agreed to remove from the Creed

He heard a divine voice within him say: “The Crucified One has risen; the great enemy has fallen; the one who had fallen and been crushed has been raised up.” Strengthened by this voice, he defeated Sultan Azatines in single combat. The sultan had come out of Iconium and was plundering the cities near the Maeander River. Having steered the vessel of his earthly kingdom well, this thrice-blessed man peacefully gave his soul into God’s hands in 1254, at the age of seventy-two. His precious body was buried in the monastery of Christ the Savior, which he himself had built. Later, following a revelation from the emperor himself, his holy body was moved to the city of Magnesia. At the transfer of his holy relics, a great miracle was seen. When the tomb was opened, no foul smell came out. Instead there was a fragrance, as though someone had opened a garden full of sweet-smelling flowers. His body appeared as though seated on a royal throne. Not one joint had come apart, and there was no discoloration, no bad odor, or any other sign of decay. Though he had been buried seven years earlier, he looked alive, with the natural color still in his cheeks. Even the royal garments on his body remained intact,

as though they had been woven that very day. This is how God knows to glorify those who glorify Him. From that time on, his precious relics worked countless miracles through the grace of God dwelling in them. They cured illnesses, drove out demons, and healed other afflictions for all who came to the saint in faith. Thank you.

The purpose of our existence and our life is our theosis, our divinisation: to become like Christ, to be united and become one with Him, to live by His grace and His life, and in this way to grow like Him. But what is God like, if we are to grow like Him? “God is love,” the Evangelist and Disciple of Love tells us. And the priest often proclaims, “For You are a merciful God who loves mankind.” Our most frequent plea is “Lord have mercy.” Therefore, the virtue that makes us more like God than any other is mercy. And Saint John the Merciful, whom we celebrate today, through his life

confirmed once again the words of Christ: “Blessed are the merciful, for they shall obtain mercy.” We saw that after his parents died, the saint gave away his entire great estate as alms. God then showed him mercy both materially and spiritually. He made him wealthy again and even made him an emperor. But more than that—and this matters most—God enriched him with His grace. Though John lived in the world and carried the weight of an emperor’s duties, God made him a saint who worked miracles. May we, too, show mercy as far as we are able, and reach the point

with God’s help, where we do more than a few good deeds: may we receive mercy as a gift from God and acquire a merciful heart. According to Saint Isaac the Syrian, a merciful heart burns with love for everything—for people, for birds, for animals, even for demons, and for all creation.

Σήμερα, 4 του μηνός Νοεμβρίου, η Εκκλησία μας επιτελεί τη μνήμη του Οσίου Ιωαννικίου του Μεγάλου του εν Ολύμπω, των Αγίων Ιερομαρτύρων Νικάνδρου, Επισκόπου Μύρων, και Ερμαίου Πρεσβυτέρου, του Αγίου Μάρτυρος Πορφυρίου του από μίμων, του Αγίου και Ευσεβεστάτου Βασιλέως Ιωάννου του Βατάτζη του Ελεήμονος, και γίνεται διήγηση στον θρήνο του προφήτου Ιερεμίου για την Ιερουσαλήμ και για την άλωσή της και για την έκσταση του Αβιμέλεχ.

Ο μάρτυς Πορφύριος ζούσε κατά τους χρόνους του Αυτοκράτορα Αυρηλιανού, γύρω στο 270 μ.Χ. Καταγόταν από την Έφεσο, μεγάλωσε δε και ανατράφηκε στα θέατρα με τους μίμους, οι οποίοι μιμούνταν τις πράξεις και τα λόγια των άλλων, επάγγελμα ιδιαίτερα κακόφημο κατά την εποχή εκείνη. Κάποτε, υποκρινόμενος το Άγιο Βάπτισμα των Χριστιανών, βαπτίστηκε από άλλο μίμο, ο οποίος υποκρινόταν τον Επίσκοπο, θέλοντας και οι δυο να διακωμωδήσουν τα Θεία Μυστήρια των Χριστιανών. Με το βάπτισμα όμως αυτό και το φόρεμα του λευκού ενδύματος κατά τη συνήθεια των βαπτιζομένων, ω του θαύματος, δέχθηκε τη χάρη του Χριστού και έγινε πράγματι Χριστιανός. Και μάλιστα παρουσιάστηκαν Άγιοι Άγγελοι

οι οποίοι τον δίδαξαν να προσεύχεται στραμμένος προς την Ανατολή και να τυπώνει στο μέτωπο και σε όλο το σώμα τον Τίμιο Σταυρό. Από το θαύμα αυτό πολλοί πίστεψαν στον Χριστό και με το Άγιο Βάπτισμα έγιναν μέλη της Εκκλησίας. Επειδή δε ο άρχοντας πρόσταξε τον Άγιο να αρνηθεί την πίστη του Χριστού και εκείνος δεν θέλησε, γι' αυτό τον απεκεφάλισε και έτσι έλαβε του μαρτυρίου τον στέφανο.

Φιλόχριστος Αυτοκράτορας Ιωάννης, ο επιλεγόμενος Βατάτζης, βασίλευσε από το 1222 μέχρι το 1254. Πατρίδα του είχε τη Μεγαλούπολη Αδριανούπολη. Όταν πέθαναν οι γονείς του, του έμεινε πολύς πλούτος, τον οποίο ξόδεψε μοιράζοντάς τον στους πτωχούς και κάνοντας αφιερώματα σε εκκλησίες. Μετά πήγε στη Νίκαια της Βιθυνίας, όπου ήταν το παλάτι και όπου μετά το 1204, που έγινε η άλωση της Κωνσταντινουπόλεως από τους Λατίνους, είχε μεταφερθεί η έδρα των Βυζαντινών Βασιλέων. Εκεί βρήκε τον από τον πατέρα του θείο, ο οποίος ήταν ιερέας των ανακτόρων του τότε Βασιλέα Θεοδώρου του Λασκάρεως.

Λοιπόν, διά του θείου του έγινε φίλος του βασιλέα. Όμως δεν υπερηφανευόταν για τη φιλία αυτή, αλλά συμπεριφερόταν σε όλους ταπεινά. Έχοντας ακόμη ήθος σεμνό και σώφρονα ζωή, αγαπώνταν από όλους. Ήταν ευπρόσιτος, πράος, άκακος, γαλήνιος και σε όλους μιλούσε με πρόσωπο ήμερο. Για τις αρετές του αυτές νυμφεύθηκε τη θυγατέρα του βασιλέα Ειρήνη, αφού πρώτα μονομάχησε με το Λατίνο Κόραδο που καυχιόταν για τη δύναμή του και αφού τον νίκησε λέγοντας «Κύριε Ιησού Χριστέ, βοήθει μοι». Όταν ο πεθερός του Θεόδωρος πέθανε, έλαβε τη βασιλεία ο χαριτωμένος αυτός Ιωάννης το έτος 1222.

Πάντα δικαιότατος κατά τη διάρκεια του χρόνου. Κατ' εξοχήν δε αναγνωριζόταν από όλους πηγή της ελεημοσύνης. Γι' αυτό και επωνομαζόταν Ελεήμων. Παρόμοια ήταν ζηλωτής της Ευσέβειας και της Ορθοδόξου Πίστεως. Έγινε δε αιτία, επί των ημερών του, να βαπτιστούν πολλοί Ιουδαίοι. Έδειξε ζήλο και για την ένωση της Ανατολικής Ορθοδόξου Εκκλησίας με τους Δυτικούς, για την οποία ένωση στάλθηκαν πρέσβεις από τον Πάπα της Ρώμης Γρηγόριο τον 9ο και συγκροτήθηκε διάλογος μεταξύ Ανατολικών και Δυτικών με έξαρχο τον τότε Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Γερμανό τον Νέο, και θα ερχόταν σε αίσιο τέλος εάν οι Δυτικοί αποφάσιζαν να αφαιρέσουν από το Σύμβολο της Πίστεως

νοερώς θεία φωνή να του λέγει: «Ο Σταυρωθείς εγέρθη, ο μεγάλος εχθρός πέπτωκε, ο καταπεσών και συντριβείς ανορθώθη». Από τη φωνή αυτή ενδυναμώθηκε και κατατρόπωσε με μονομαχία τον Σουλτάνο Αζατίνη, ο οποίος εξερχόμενος του Ικονίου λεηλατούσε τις πόλεις που ήταν κοντά στον ποταμό Μαίανδρο. Αφού κυβέρνησε καλώς το σκάφος της εγκόσμιας βασιλείας ο Τρισμακάριστος, παρέδωσε ειρηνικά την ψυχή του στα χέρια του Θεού το έτος 1254 σε ηλικία 72 ετών. Το τίμιο του σώμα ενταφιάστηκε στο μοναστήρι του Σωτήρος Χριστού, το οποίο έκτισε ο ίδιος. Ύστερα με αποκάλυψη του ίδιου του Βασιλέα μετακομίστηκε το Άγιο του Σώμα στην πόλη της Μαγνησίας. Κατά την εν λόγω ανακομιδή του Αγίου αυτού λειψάνου φάνηκε θαύμα μέγα, διότι όταν ο τάφος ανοίχτηκε δεν βγήκε καμιά δυσώδης αποφορά, αλλά μια ευωδία σαν να ανοίχτηκε κάποιος πολύ ευωδιαστός κήπος. Ο δε νεκρός φάνηκε σαν να καθόταν σε βασιλικό θρόνο, χωρίς να είναι λυμένη καμιά του άρθρωση, χωρίς να έχει καμιά μελανιά και χωρίς καμιά δυσοδία ή άλλο σημάδι νέκρωσης. Αλλά αν και είχε πριν από επτά χρόνια ενταφιαστεί, φαινόταν σαν ζωντανός, έχοντας στα μάγουλά του το φυσικό κοκκίνισμα. Αλλά και αυτά τα βασιλικά ενδύματα του λειψάνου διατηρήθηκαν αδιάφθορα.

σαν να είχαν υφανθεί την ίδια εκείνη ημέρα. Έτσι γνωρίζει ο Θεός να δοξάζει τους Αυτόν δοξάζοντας. Από τότε δε ενεργούσε το τίμιο του λείψανο πάμπολλα θαύματα, γιατρεύοντας αρρώστιες, διώχνοντας δαίμονες και θεραπεύοντας άλλα πάθη με τη χάρη του Θεού που ενοικούσε σ' αυτό, σε όλους που με πίστη πρόστρεχαν στον Άγιο. Ευχαριστώ.

της υπάρξεως και της ζωής μας είναι η θέωσή μας, η χριστοποίησή μας, το να ενωθούμε και να γίνουμε ένα με τον Χριστό και να ζούμε τη χάρη, τη ζωή του Χριστού, και με αυτή την έννοια να μοιάσουμε με τον Χριστό. Αλλά τι είναι ο Θεός για να μοιάσουμε κι εμείς μ' Αυτόν; «Ο Θεός αγάπη εστί», μας λέγει ο Ευαγγελιστής και Μαθητής της Αγάπης. Και κάθε τόσο ο Ιερεύς εκφωνεί και λέγει: «Ότι Ελεήμων και Φιλάνθρωπος Θεός υπάρχεις». Και η πιο συχνή μας αίτηση είναι: «Κύριε Ελέησον». Επομένως, η αρετή που μας κάνει περισσότερο από κάθε άλλη να μοιάζουμε με το Θεό είναι η ελεημοσύνη. Ο δε σήμερα εορταζόμενος Άγιος Ιωάννης ο Ελεήμων με τη ζωή του

επαλήθευσε για μια ακόμη φορά το Λόγο του Χριστού: «Μακάριοι οι ελεήμονες ότι αυτοί ελεηθήσονται». Είδαμε ότι μετά το θάνατο των γονέων του ο Άγιος έδωσε όλη τη μεγάλη του περιουσία ελεημοσύνη. Ο δε Θεός τον ελέησε υλικά και πνευματικά. Όχι απλώς τον έκανε πάλι πλούσιο, αλλά τον έκανε βασιλέα, και όχι μόνο αυτό, αλλά, και αυτό είναι το σημαντικότερο, τον πλούτισε κατά τη χάρη Του. Τον έκανε, ενώ μάλιστα βρισκόταν μέσα στον κόσμο και είχε το βάρος των βασιλικών ευθυνών και του βασιλικού έργου, τον έκανε Άγιο Θαυματουργό. Είθε και εμείς, ασκώντας κατά δύναμη τη μεγάλη αυτή αρετή, να φτάσουμε στο σημείο

με τη βοήθεια του Θεού, όχι απλώς να κάνουμε κάποιες καλές πράξεις, αλλά να αποκτήσουμε την αρετή της ελεημοσύνης ως χάρισμα Θεού. Να αποκτήσουμε καρδία ελεήμονα, η οποία, κατά τον Άγιο Ισαάκ τον Σύρο, είναι το να φλέγεται η καρδιά από αγάπη για τα πάντα, για τους ανθρώπους, για τα πουλιά, για τα ζώα και για τους δαίμονες και για όλη την κτίση.