Gregory V of Constantinople: Patriarch, Pastor, and Martyr

The Ecumenical Patriarch and martyr of Christ, Gregory V, was born in 1745 in Dimitsana in the Peloponnese to devout parents. At his Holy Baptism he was named George. After his first schooling in his hometown, he went to Athens at the age of twenty and studied for nearly two years under the great teacher Dimitrios Vodas. He then went to Smyrna and studied at its Evangelical School. Later, at the Monastery of the Strophades, he became a monk and received the name Gregory. On Patmos, he devoted himself diligently to theology and philosophy.

When he completed his studies at the School of Patmos, Metropolitan Prokopios of Smyrna, a Peloponnesian who had known him during his earlier stay in Smyrna, called him back. He ordained Gregory archdeacon of his diocese and, soon afterward, priest. Gregory then returned to his hometown of Dimitsana, where he did much good during a brief stay. After that, he went back to Smyrna and served the diocese with great devotion. In 1785, when Metropolitan Prokopios was called to the highest throne of Orthodoxy, Gregory was elected Metropolitan of Smyrna in his place.

He was consecrated in Constantinople on October 14, then returned to Smyrna, where he shepherded the Church for twelve years with remarkable zeal and energy. Above all, he worked to rebuild the churches that had been destroyed in the Smyrna region. In the city itself, he replaced the aging church of Saint Photini with a splendid, large cathedral. He also established schools and cared for poor students and everyone in need. These works won Gregory the affection of all the people. But the devil, who hates what is good, grew envious and tried to sow discord. Once, while Gregory was trying to reconcile some Christians

who were quarreling, he was drawn, without realizing it, to the side of those who were in the wrong. Soon he recognized his mistake. He came to the church, spoke about living in harmony, and, wearing his bishop’s vestments, stood humbly before the people. With a contrite heart and tears in his eyes, he confessed his sin, bowed down, and asked everyone’s forgiveness. In this way, he forestalled the congregation’s anger against him. In 1797, after the resignation of the late Ecumenical Patriarch Gerasimos III, Gregory was elected his successor by common vote and a decision of the Synod. He took up his patriarchal duties

on April 19 of that year. Gregory faced very difficult circumstances, for the nation’s movement for liberation had already begun. Yet his dignified and disciplined character, simple way of life, humble clothing, freedom from love of money, fervent zeal for the faith, care for good order in the Church, tireless work, disregard for obstacles and dangers, and steadfast character earned him everyone’s respect. He immediately rebuilt the Patriarchate building, which was then close to collapse, and established a printing press there. Under his careful supervision, it published

books that would benefit and edify their readers. He cared for the preaching of the divine Word, for education and the founding of schools, and for the life of society as a whole. He worked especially hard to ensure faithful observance of the Sacred Canons. To that end, he prepared and published a synodal decree entitled “On the Unswerving Preservation and Safeguarding of Faithful Observance of the Sacred Canons.” He also sent many circular letters to the bishops under the Ecumenical Patriarchate. In them, he directed that the churches be governed according to the Canons, forbade the consecration of bishops who lacked the required age and qualifications, and limited unnecessary ordinations of priests.

He forbade clergy to involve themselves in secular affairs, and laypeople to interfere in the affairs of the Church. He urged the bishops to observe the Sacred Canons concerning Holy Matrimony strictly, and not to grant divorces hastily. Instead, they were to counsel estranged spouses often and try to reconcile them.

He also established firm order in all the monasteries under his authority and worked zealously to build or restore churches in many places. Despite these tireless and God pleasing efforts, some bishops who had remained in Constantinople without good reason resented Gregory for requiring them to return to their dioceses. They accused him of being harsh and unable to keep the Christians obedient. As a result, the Ottoman authorities became suspicious of him. After a patriarchate of only a year and a half, the Sultan ordered him exiled to Chalcedon; later, his place of exile was set as the Holy Mountain, where he went and settled at the Monastery of Iviron. During his stay of about five years, he visited every monastery and skete on the Holy Mountain. He preached continually in the churches of the Theologians and settled disputes that sometimes arose among the monks and monasteries. His own life was an example of virtuous monastic living.

In September 1806, after the resignation of the Patriarch then in office, the Holy Synod unanimously elected Gregory V as Patriarch for a second time. He returned to Constantinople on October 18 of that year and was welcomed enthusiastically by the city’s clergy and people. During his second patriarchate, Gregory continued his work for the Church and his nation. In circular letters to towns and villages, he urged people to establish schools and improve those already in place. He also cared for the printing press he had founded. There he published his explanation of the eleven homilies on the Hexaemeron

by our God bearing father among the saints, Basil the Great. Gregory had written this work while staying on the Holy Mountain. On January 5, 1807, the Sultan formally declared war on Russia and forced the Patriarch to issue an ecclesiastical letter advising the Greeks against the Russians. Gregory did so to avert the slaughter of Greeks if they joined forces with Russia. In March 1807, the Russian admiral Senyavin issued proclamations to the Christian inhabitants of the Ottoman Empire. After consulting with Nikos Tsaras, an armed resistance leader in Thessaly, he launched an uprising against the Turks.

The Sultan then asked the Patriarch to urge the rebels to disperse, and Gregory did so. Other Russian envoys, however, went to Mount Olympus and stirred up a new uprising led by the priest Efthymios Vlachavas. At the Sultan’s demand, Gregory wrote to Vlachavas as well. Vlachavas was persuaded and brought the uprising to an end. In July of the following year, there was a revolt in Constantinople. The Janissaries, led by Mustafa Bayraktar, removed Sultan Selim from the throne. Bayraktar installed Sultan Mahmud and also demanded the removal of Patriarch Gregory V, who was forced to sign his resignation

in September 1808 and withdraw to the Monastery of the Transfiguration on the island of Prinkipo, where he stayed for a year. He was then exiled once more to the Holy Mountain. Gregory went gladly, settled again at the Monastery of Iviron, and returned to the studies and monastic disciplines he loved. From there, for nine full years, he kept watch over the affairs of the Church and the nation. In the middle of 1818, Ioannis Farmakis visited Gregory and told him about the Filiki Eteria, the secret society working for Greek independence. Gregory showed immediate and ardent enthusiasm for it and prayed from his heart for its cause to succeed,

but he refused to take the society’s oath. He advised Farmakis that its members must be very careful lest they harm Greece instead of helping it. Like Korais and Kapodistrias, he considered an uprising without preparation premature. In December 1818, after the resignation of Patriarch Cyril VI, Gregory was elected Ecumenical Patriarch for a third time. He was called from the Holy Mountain and again began to shepherd his flock with zeal and tireless energy. During this third patriarchate, he issued a circular letter on schools, urging everyone to study the Greek language alongside their other subjects.

He had learned that in some schools in Greece, students were being drawn to the new ideas of modern philosophy and neglecting a thorough study of Greek. He also established what came to be called the “Chest of Mercy.” Bishops, dignitaries, and wealthy Greeks contributed substantial sums to it for poor and suffering Christians. A committee was appointed to oversee the collection of donations and their distribution to those in need. Aid was given whenever an urgent need arose, and regularly before the year’s two great feasts, Christmas and Pascha. In 1820, he reorganized the Patriarchal printing press.

The political events that followed forced him to set aside his works of Christian charity and walk, calm and undisturbed to the very end, the path toward his extraordinary martyrdom.

In February 1821, Ypsilantis entered Moldavia. The Grand Vizier summoned the Patriarch and the interpreter Mourouzis and asked them, in a friendly manner, whether they knew anything about the uprising rumored to be about to break out in the Peloponnese. Both said they knew nothing of it. Early in March, Metropolitan Dionysios of Ephesus was arrested and imprisoned.

The next day, all the nobles in Constantinople who had relatives in Moldavia and Wallachia were beheaded. In the third week of the fast, two more bishops of the Synod were imprisoned: Athanasios of Nicomedia and Gregory of Derkos. The Patriarch protested to the Sublime Porte that the three bishops were innocent. Instead of receiving an answer, he learned that Eugenios of Anchialos had also been arrested.

Some informers began to reveal the affairs of the Filiki Eteria. The Sublime Porte forced the Patriarch to issue a declaration of excommunication against Ypsilantis and those with him. It promised amnesty to all members of the Filiki Eteria who returned to their former obedience.

The declaration was read from the pulpit on March 23. It was signed on the Holy Table by the Patriarchs Gregory of Constantinople and Polykarpos of Jerusalem, along with the other bishops present. On March 31, news reached the Sublime Porte that the Greek uprising had broken out in the Peloponnese. On the morning of Great Monday, April 2, the chief interpreter Konstantinos Mourouzis was beheaded. Several other prominent people, especially those from the Peloponnese, were killed or hanged. On Great Saturday, the Patriarch received an order to tell the Christians to come to church on Pascha, pray, and then each return home without the customary greetings and visits.

Saint Gregory turned to one of the bishops seated beside him and said, “The prophecy is being fulfilled for us too: ‘I will turn your feasts into mourning.’” Even so, blessed Gregory remained fearless and courageous to his last moment. Foreseeing the danger that was near, he would ask in the days before it came, “Which death is preferable, beheading or hanging?” Again and again, the Russian embassy and leading members of the Greek community urged him to flee to safety, but he firmly refused. In tears he said, “Do not urge me to flee. How could I abandon my flock? I am Patriarch to save my people, not to hand them over to the swords of the Janissaries.”

My death will serve a greater purpose than my life. The Christian rulers of other lands will not look with indifference upon an insult to their faith in my person. And the Greeks who have taken up arms will fight with a desperation that often brings victory. No, I will not become a laughingstock before the world. I will not walk through the streets of Odessa, Corfu, or Ancona and endure people pointing at me and saying, ‘There goes the murderous Patriarch.’ I go where the great destiny of my nation and the all-good God, who watches over all things divine and human, call me.” What Gregory foresaw came to pass with unheard-of savagery and brutality. On April 10, the day of Pascha, he went down to the Patriarchal Church

and celebrated the Divine Liturgy with composure and majestic calm, broken only by emotion and tears. As the words “I will love You, O Lord, my strength” were being chanted, he gave a final kiss to the eight bishops who were serving with him. After the Divine Liturgy, he withdrew to rest. One of his close associates came and told him that passengers on a ship from the Peloponnese had confirmed the news of the Greek uprising. The man asked, “What will happen now?” The Patriarch calmly replied, “Now and always, let the will of the Lord be done.” At about ten in the morning, he was told that visitors had arrived at the Patriarchate and were asking for him:

the Grand Dragoman and the Turkish chief secretary of the Ministry of Foreign Affairs. Thinking they had come to pay an Easter visit, the Saint rose to receive them. But the Dragoman went into the meeting room of the Holy Synod, hastily summoned the bishops, and read the sultan’s decree. It removed Patriarch Gregory V from office, declaring him unworthy of the patriarchal throne, ungrateful to the Sublime Porte, and disloyal. The deposed Patriarch was immediately arrested by the Janissaries standing there and taken to the Bostancıbaşı prison. He was subjected to various tortures and mocking questions, yet kept a remarkable silence, which he broke only once.

When his torturers urged him to renounce his faith in Christ and save himself, he said, “The Patriarch of the Christians dies a Christian.” A few hours later he was taken to the quay at the Phanar. Thinking this was where he would be executed, he raised his eyes to heaven, made the sign of the cross, knelt, and bowed his neck for beheading. But the executioners pulled him back to his feet and led him through a large Turkish crowd to the Patriarchate, where they hanged him from its central gate. That gate has remained closed ever since. In the final moment before he was hanged,

that blessed Patriarch raised his hands, blessed all the faithful, and said, “Lord Jesus Christ, receive my spirit.” A Turkish military commander came and hung a notice on the body of Saint Gregory, giving a lengthy account of the reason for his condemnation. Gregory’s body remained on the gallows for three days. The new Patriarch, Eugenios, tried in vain to buy it so that he could bury it. On April 13, Jews bought the holy relics of Saint Gregory for eight hundred piastres. Shouting, they dragged his body along the cobbled lanes of the Phanar until they grew tired, then threw it into the sea with insults. An executioner then climbed into a boat

and dragged the Saint’s relics by a rope to the middle of the Golden Horn. There he tied a large stone around the neck and stabbed the body repeatedly so that it would sink. Then he left it and went away. Yet Christ, who bestows crowns, wished to glorify the Saint even in death. By His grace, the holy relics rose from the seabed despite the weight of the stone, and the waves carried them toward a Greek ship sailing under the Russian flag. The sailors recognized the body and secretly recovered it at night. The captain, Marinos Sklavos of Cephalonia, took it with great care to Odessa in Russia. There it remained free from decay and any foul odor for many days,

and was buried with imperial splendor in the Greek Church of the Holy Trinity, amid deep emotion throughout Orthodox Russia. In 1871, during the celebration of the fiftieth anniversary of the struggle to liberate Greece, the holy relics of Saint Gregory V, the Patriarch, were brought from Odessa to Athens in a magnificent royal procession and placed in the Metropolitan Cathedral of Athens.

“…whoever loses his life for My sake and the Gospel’s will save it.” These words of the Lord find their full meaning in Saint Gregory, whom we celebrate today, the Patriarch of the Orthodox Christian people. We have seen that he could have escaped the approaching danger safely. Even later, he was offered a way to save his life and avoid death if he would renounce the faith. But as a Christian, he chose eternal life, which is Christ, over this mortal life. The shepherd remained at his post, faithful to his duty. He chose to sacrifice himself for his flock, following the example of Christ, the Chief Shepherd,

who sacrificed Himself for the salvation of humanity. “Be faithful unto death, and I will give you the crown of life.” Our faith in Christ is weighed and measured by the strength of the temptations that oppose it and seek to draw us away from the Lord. Some temptations are pleasant: bodily pleasures, money, possessions, and earthly glory. Others are painful: toil, suffering, fear, contempt, mockery, and the like. The force with which they strike us is measured and balanced from above. “God is faithful, and He will not let you be tempted beyond your strength.”

“But with the temptation He will also provide a way through, so that you may be able to endure it.” If we fall, the responsibility is ours. Saint Gregory’s faith was tested and proved stronger than the greatest temptation: death. And so he was shown worthy of the greatest blessing, the crown of life. How much can our own faith withstand? At what point do we abandon Christ? Can we say that we remain faithful unto death? There is the measure of our spiritual life as Christians.

Οικουμενικός Πατριάρχης και Μάρτυς του Χριστού Γρηγόριος ο Πέμπτος γεννήθηκε κατά το έτος 1745 στην Δημητσάνα της Πελοποννήσου από ευλαβείς γονείς, ονομάστηκε δε κατά το Άγιο Βάπτισμα Γεώργιος. Μετά την πρώτη του εκπαίδευση, την οποία έλαβε στην πατρίδα του, σε ηλικία είκοσι ετών πήγε στην Αθήνα, όπου μαθήτευσε επί δύο σχεδόν έτη κοντά στο μεγάλο διδάσκαλο Δημήτριο Βόδα. Μετά πήγε στη Σμύρνη, όπου σπούδασε στην εκεί Ευαγγελική Σχολή. Κατόπιν στη Μονή των Στροφάδων έγινε μοναχός και μετονομάστηκε Γρηγόριος. Αργότερα στην Πάτμο εκπαιδεύτηκε στη Θεολογία και τη Φιλοσοφία με πολλή επιμέλεια.

Περατώνοντας τις σπουδές του στην Πατμιακή Σχολή, τον κάλεσε ο τότε Μητροπολίτης Σμύρνης Προκόπιος ο Πελοποννήσιος, ο οποίος τον εγνώριζε ήδη από την προηγούμενή του στην Σμύρνη παραμονή και τον χειροτόνησε Αρχιδιάκονο της Μητροπόλεώς του και σε λίγο χρονικό διάστημα Πρεσβύτερο. Τότε επέστρεψε ο Άγιος στην πατρίδα του Δημητσάνα, στην οποία κατά την ολιγοχρόνιο εκεί παραμονή του έκανε πολλά καλά και κατόπιν επανήλθε στη Σμύρνη και υπηρετούσε με κάθε ευλάβεια στην Μητρόπολη. Κατά το 1785, όταν ο Μητροπολίτης Προκόπιος προσκλήθηκε στον ανώτατο της Ορθοδοξίας θρόνο, εκλέχθηκε διάδοχός του Μητροπολίτης Σμύρνης ο θείος Γρηγόριος.

Η χειροτονία του έγινε στην Κωνσταντινούπολη στις 14 Οκτωβρίου, επέστρεψε δε στη Σμύρνη, της οποίας την Εκκλησία ποίμανε επί 12 έτη με εξαιρετικό ζήλο και δραστηριότητα. Μερίμνησε προπάντων για την ανοικοδόμηση των κατεστραμμένων ναών της περιοχής της Σμύρνης. Μέσα δε στη Σμύρνη, ανήγειρε στη θέση του πεπαλαιωμένου ναού της Αγίας Φωτεινής, λαμπρό και μεγάλο μητροπολιτικό ναό. Φρόντισε επίσης για την ίδρυση σχολείων και την προστασία απόρων μαθητών και όλων όσων είχαν ανάγκη. Η δράση αυτή του θείου Γρηγορίου προκαλούσε τη συμπάθεια όλου του λαού, αλλά ο μισόκαλος διάβολος φθονώντας προσπάθησε να σπείρει ζιζάνια. Έτσι, ενώ κάποτε αγωνιζόταν να συμβιβάσει κάποιους χριστιανούς

που διαπληκτίζονταν μεταξύ τους, παρασύρθηκε χωρίς να το καταλάβει προς το μέρος εκείνων που είχαν άδικο. Μετά από λίγο όμως, καθώς αντιλήφθηκε το παράπτωμά του, προσήλθε στο ναό, μίλησε περί ομονοίας και, φορώντας την αρχιερατική στολή, με σχήμα ταπεινό, την καρδιά συντετριμμένος και τους οφθαλμούς γεμάτους δάκρυα, ομολόγησε το αμάρτημα, πρόσπεσε και ζήτησε από όλους συγχώρηση και έτσι πρόλαβε την εναντίον του καταφορά του πληρώματος της Εκκλησίας. Κατά το έτος 1797, όταν παραιτήθηκε ο αείμνηστος Οικουμενικός Πατριάρχης Γεράσιμος Γ΄, με κοινή ψήφο και με συνοδική απόφαση εκλέχτηκε διάδοχός του ο θείος Γρηγόριος και ανέλαβε τα πατριαρχικά του καθήκοντα

τη 19η Απριλίου του ιδίου έτους. Ο Γρηγόριος τότε βρέθηκε μέσα σε πολύ δύσκολες περιστάσεις λόγω της απελευθερωτικής κινήσεως του έθνους που τον καιρό εκείνο είχε αρχίσει, αλλά το σεμνό και αυστηρό του ήθος, η λιτή δίαιτα, η ταπεινή στολή, το αφιλάργυρο, ο προς την πίστη ένθερμος ζήλος, η αγάπη του για την κοσμιότητα των εκκλησιαστικών πραγμάτων, η δραστηριότητά του, η προς τα εμπόδια και τους κινδύνους περιφρόνηση, ο σταθερός και άκαμπτος του χαρακτήρας, καθιστούσαν τον Ιεράρχη σεβαστό σε όλους. Αμέσως ανήγειρε εκ βάθρων το τότε ετοιμόρροπο μέγαρο των Πατριαρχείων, συνέστησε δε μέσα σ' αυτά τυπογραφείο, στο οποίο εκδόθηκαν υπό την αυστηρότατη επιτήρηση του Αγίου

ωφέλιμα βιβλία. Μερίμνησε για το κήρυγμα του Θείου Λόγου, για την παιδεία και την ίδρυση σχολείων, καθώς και για την καθόλου κοινωνική ζωή. Προσπάθησε δε ακόμη περισσότερο για την ακριβή τήρηση των ιερών κανόνων, με το να συντάξει προς τούτο και να εκδώσει τόμο συνοδικό με την επιγραφή «Υπέρ της απαραβάτου διατηρήσεως και φυλακής της των ιερών κανόνων ακριβείας». Εξέδωσε ακόμη ο Άγιος πολλές εγκύκλιες επιστολές προς τους υπό το Οικουμενικό Πατριαρχείο Αρχιερείς, με τις οποίες πρόστασε την κανονική διοίκηση των εκκλησιών, απαγόρευσε τη χειροτονία αρχιερέων που δεν είχαν την απαιτούμενη ηλικία και αξιότητα, περιόρισε τις περιττές χειροτονίες ιερέων.

Απαγόρευσε την ανάμειξη των κληρικών στα κοσμικά και των κοσμικών στα εκκλησιαστικά πράγματα. Προέτρεπε τους αρχιερείς αφενός μεν να τηρούν αυστηρά τους περί γάμου ιερούς κανόνες, αφετέρου δε να μην χορηγούν πρόχειρα διαζύγια, αλλά με συχνές συμβουλές να προσπαθούν να συμφιλιώνουν τους διαφερόμενους συζύγους.

Εισήγαγε επίσης αυστηρή τάξη σε όλα τα υπό την εξουσία του μοναστήρια, φρόντιζε δε με ζήλο να ανεγείρονται ή να ανακαινίζονται εκκλησίες κατά τόπους. Παρά τις εντατικές και θεοφιλείς ενέργειες του θείου Γρηγορίου, μερικοί αρχιερείς, οι οποίοι αδικαιολόγητα παρέμεναν στην Κωνσταντινούπολη και δεν ήθελαν να μεταβούν στις επαρχίες τους, χολώθηκαν διότι ο θείος Γρηγόριος τους υποχρέωσε να μεταβούν σε αυτές, κατηγόρησαν ως άνθρωπο βίαιο και ανίκανο να διατηρήσει την υποταγή των χριστιανών. Έτσι ο Άγιος έγινε ύποπτος στην τουρκική διοίκηση και αμέσως, μετά πατριαρχία μόλις ενός και μισού έτους, διατάχθηκε από το Σουλτάνο η εξορία του στη Χαλκηδόνα και μετά ορίστηκε ως τόπος εξορίας του το Άγιον Όρος, όπου και πήγε. Εγκαταστάθηκε δε στη Μονή των Ιβήρων. Κατά την εκεί παραμονή του, η οποία διήρκησε περί τα πέντε έτη, πέρασε από όλα τα μοναστήρια και τις σκήτες του Αγίου Όρους, κηρύττοντας συνεχώς στις εκκλησίες των Θεολόγων και λύνοντας τις διαφορές οι οποίες κάποτε αναφύονταν μεταξύ των μοναχών και των μοναστηριών. Παρείχε δε και τον εαυτό του υπόδειγμα ενάρετης μοναχικής ζωής.

Το Σεπτέμβριο του 1806, μετά την παραίτηση του τότε Πατριάρχου, εκλέχθηκε ομόφωνα από την Ιερά Σύνοδο Πατριάρχης για δεύτερη φορά ο θείος Γρηγόριος ο Πέμπτος, ο οποίος επανήλθε κατά τη 18η Οκτωβρίου του ιδίου έτους στην Κωνσταντινούπολη και έγινε ενθουσιωδώς δεκτός από όλο τον κλήρο και το λαό της πόλεως. Κατά τη δεύτερη πατριαρχία του ο θείος Γρηγόριος εξακολούθησε την προηγούμενη εκκλησιαστική και εθνική του δράση. Με εγκυκλίους προς τις πόλεις και τα χωριά, προέτρεπε τη σύσταση σχολείων και βελτίωση των υπαρχόντων. Μερίμνησε επίσης και για το τυπογραφείο το οποίο ίδρυσε ο ίδιος, στο οποίο εξέδωσε την εξήγηση των εις την Εξαήμερον ένδεκα ομιλιών

του εν αγίοις θεοφόρου πατρός ημών Βασιλείου του Μεγάλου, την οποία συνέγραψε ο Άγιος κατά την παραμονή του στο Άγιον Όρος. Κατά την 5η Ιανουαρίου του 1807 ο Σουλτάνος κήρυξε επίσημα τον πόλεμο κατά της Ρωσίας και ανάγκασε τον Πατριάρχη να εκδώσει εκκλησιαστικό και συμβουλευτικό γράμμα προς τους Έλληνες εναντίον των Ρώσων, το οποίο και έκανε αυτός για να αποφύγει τις σφαγές των Ελλήνων σε περίπτωση συμπράξεώς τους με τους Ρώσους. Κατά τον Μάρτιο του 1807 ο Ρώσος Ναύαρχος Σενιάβιν εξέπεμψε προκηρύξεις προς τους χριστιανούς κατοίκους του Οθωμανικού κράτους, κατόπιν συνεννοήσεως δε και με τον αρματολό της Θεσσαλίας Νίκο Τσάρα, κίνησε επανάσταση κατά των Τούρκων.

Ο Σουλτάνος ζήτησε τότε από τον Πατριάρχη να προτρέψει τους επαναστάτες να διαλυθούν, το οποίο και έγινε. Άλλοι όμως απεσταλμένοι της Ρωσίας πήγαν στον Όλυμπο και κίνησαν νέα επανάσταση, της οποίας ηγήθηκε ο ιερεύς Ευθύμιος Βλαχάβας. Κατ' απαίτηση τότε του Σουλτάνου έγραψε και στον Βλαχάβα ο Γρηγόριος, ο οποίος πείστηκε και κατέπαυσε την επανάσταση. Κατά τον Ιούλιο του επομένου έτους έγινε στάση στην Κωνσταντινούπολη και έβγαλαν από το θρόνο τον Σουλτάνο Σελήμ οι γενίτσαροι, οι οποίοι είχαν επικεφαλής τον Μουσταφά Μπαϊρακτάρ, ο οποίος ενθρόνισε τον Σουλτάνο Μαχμούτ, αξίωσε δε και την απομάκρυνση του Πατριάρχου Γρηγορίου του Πέμπτου, ο οποίος αναγκάστηκε να υπογράψει την παραίτησή του

το Σεπτέμβριο του 1808 και να αποσυρθεί στη Μονή της Μεταμορφώσεως, η οποία ήταν στην νήσο Πρίγκηπο, όπου παρέμεινε επί ένα έτος. Κατόπιν εξορίστηκε και πάλι στο Άγιο Όρος. Τότε ο Άγιος πήγε ευχαρίστως εκεί, εγκαταστάθηκε στη Μονή των Ιβήρων και επιδόθηκε και πάλι στις προσφιλείς του μελέτες και τις μοναχικές ασκήσεις, από εκεί δε επί εννέα ολόκληρα έτη παρακολουθούσε τα της Εκκλησίας και του Γένους πράγματα. Κατά τα μέσα του 1818 επισκέφθηκε τον θείο Γρηγόριο ο Ιωάννης Φαρμάκης, του ανήγγειλε τα της Φιλικής Εταιρείας, για την οποία έδειξε αμέσως ζωηρότατο ενθουσιασμό και ευχήθηκε από καρδιάς για την επιτυχία του σκοπού της,

αρνήθηκε όμως να δώσει τον όρκο του Φιλικού και συνέστησε στον Φαρμάκη να προσέξουν πολύ οι εταίροι, μήπως βλάψουν αντί να ωφελήσουν την Ελλάδα, θεωρώντας, όπως ο Κοραής και ο Καποδίστριας, πρόωρη την χωρίς προπαρασκευή επανάσταση. Τον Δεκέμβριο του 1818, μετά από παραίτηση του τότε Πατριάρχου Κυρίλλου του 6ου, ο Γρηγόριος εξελέγη για τρίτη φορά Οικουμενικός Πατριάρχης, κλήθηκε από το Άγιο Όρος και άρχισε πάλι να ποιμαίνει το ποίμνιό του με ζήλο και ακάματη δραστηριότητα. Κατά την τρίτη αυτή πατριαρχία του εξέδωσε εγκύκλιο για τα σχολεία, με την οποία προέτρεπε όλους, εκτός από την άλλη παιδεία, να στραφούν και προς τη μελέτη της ελληνικής γλώσσας.

Έμαθε ότι σε μερικά σχολεία της Ελλάδας, οι μαθητές, παρασυρόμενοι στις καινοφανείς ιδέες της νεότερης φιλοσοφίας, αμελούσαν την ακριβή εκμάθηση της ελληνικής γλώσσας. Συνέστησε επίσης το όπως ονομάστηκε «Κιβώτιο του Ελέους», στο οποίο κατέβαλαν αρκετά ποσά αρχιερείς, μεγιστάνες και πλούσιοι ομογενείς για τους πτωχούς και δεινοπαθούντες χριστιανούς. Διορίστηκε δε και επιτροπή, η οποία επιστατούσε στη συλλογή των εράνων και στην διανομή τους σε εκείνους που είχαν ανάγκη από βοήθεια, έκτακτα μεν όσες φορές παρουσιαζόταν τέτοια ανάγκη, τακτικά δε κατά τις παραμονές των δύο μεγάλων εορτών του έτους, των Χριστουγέννων και του Πάσχα. Κατά το έτος 1820 αναδιοργάνωσε το Πατριαρχικό Τυπογραφείο.

Τα πολιτικά γεγονότα που ακολούθησαν τον ανάγκασαν να διακόψει την φιλάνθρωπη και χριστιανική του δράση και να βαδίσει γαλήνιος και ατάραχος μέχρι την τελευταία στιγμή την οδό του μοναδικού και πρωτοφανούς του μαρτυρίου.

Το Φεβρουάριο του 1821 εισήλθε ο Υψηλάντης στη Μολδαβία, κλήθηκαν από το Μεγάλο Βεζίρη ο Πατριάρχης με τον Διερμηνέα Μουρούζη και ρωτήθηκαν φιλικά εάν γνώριζαν κάτι για την φημιζόμενη ως μέλλουσα να εκραγεί στην Πελοπόννησο επανάσταση, και οι δυο όμως αρνήθηκαν κάτι τέτοιο. Κατά τις αρχές του Μαρτίου συνελήφθηκε και φυλακίστηκε ο Μητροπολίτης Εφέσου Διονύσιος.

Την επόμενη δε αποκεφαλίστηκαν όλοι οι ευγενείς που ήταν στην Κωνσταντινούπολη και είχαν συγγενείς στη Μολδοβλαχία. Την τρίτη εβδομάδα των νηστειών φυλακίστηκαν άλλοι δύο από τους συνοδικούς αρχιερείς, ο Νικομηδείας Αθανάσιος και ο Δέρκων Γρηγόριος. Ο Πατριάρχης διαμαρτυρήθηκε προς την Υψηλή Πύλη για την αθωότητα των τριών ιεραρχών, αλλά αντί άλλης απαντήσεως έμαθε ότι συνελήφθηκε και ο Αγχιάλου Ευγένιος.

Άρχισαν να έρχονται στο φως από μερικούς προδότες τα της Φιλικής Εταιρείας. Η Υψηλή Πύλη υποχρέωσε τον Πατριάρχη να εκδώσει αφορισμό εναντίον του Υψηλάντου και αυτών που ήταν μαζί του, υποσχόταν δε η Υψηλή Πύλη να αμνηστεύσει όλους εκείνους που ανήκαν στη Φιλική Εταιρεία και επανέρχονταν στην προηγούμενή τους υπακοή.

Αυτός αναγνώστηκε από τον άμβωνα την 23η Μαρτίου. Υπογράφτηκε πάνω στην Αγία Τράπεζα από τους Πατριάρχες Γρηγόριο Κωνσταντινουπόλεως και Ιεροσολύμων Πολύκαρπο και από τους υπολοίπους παρόντες αρχιερείς. Την 31η Μαρτίου αναγγέλθηκε στην Υψηλή Πύλη η έκρηξη της ελληνικής επαναστάσεως στην Πελοπόννησο και το πρωί της Μεγάλης Δευτέρας, 2 Απριλίου, αποκεφαλίστηκε ο Μέγας Διερμηνεύς Κωνσταντίνος Μουρούζης, σφάγηκαν δε ή απαγχονίστηκαν και μερικοί άλλοι επίσημοι, ιδίως οι καταγόμενοι από την Πελοπόννησο. Το Μέγα Σάββατο έλαβε ο Πατριάρχης διαταγή να παραγγείλει στους χριστιανούς να προσέλθουν στην εκκλησία κατά την ημέρα του Πάσχα, να προσευχηθούν και κατόπιν να αναχωρήσουν καθένας στο σπίτι του χωρίς τους συνηθισμένους χαιρετισμούς και επισκέψεις.

Ο Άγιος Γρηγόριος στράφηκε σε κάποιο από τους παρακαθήμενους αρχιερείς και είπε: «Πληρούται και εφ' ημάς το προφητικόν: και μεταστρέψω τας εορτάς υμών εις πένθος». Παρόλα αυτά, ο μακάριος Γρηγόριος παρέμεινε μέχρι της τελευταίας του στιγμής απτόητος και ανδρείος, προβλέποντας δε τον επικείμενο κίνδυνο, ρωτούσε κατά τις παραμονές: «Ποιος θάνατος είναι προτιμότερος, ο διά καρατομήσεως ή ο δι' αγχόνης;» Απέκρουε δε έντονα κάθε φορά τις επανειλημμένες συστάσεις της Ρωσικής Πρεσβείας και των προκρίτων Ομογενών να διαφύγει με ασφάλεια και να σωθεί, κλαίγοντας: «Μη με παρακινείτε σε φυγή. Πώς θα εγκαταλείψω το ποίμνιό μου; Είμαι πατριάρχης για να σώσω το λαό μου, όχι για να τον ρίξω στα μαχαίρια των γενιτσάρων.

Ο θάνατός μου θα χρησιμεύσει περισσότερο παρά η ζωή μου. Οι ξένοι χριστιανοί ηγεμόνες δεν θα δουν με αδιαφορία την στο πρόσωπό μου ύβρη της πίστεώς τους. Από δε τους Έλληνες οι άνδρες των όπλων θα μάχονται με απελπισία, η οποία συχνά χαρίζει την νίκη. Όχι, δεν θα γίνω περίγελος του κόσμου, δεν θα ανεχθώ περνώντας από τους δρόμους της Οδησσού ή της Κερκύρας ή της Αγκόνας να με δακτυλοδεικτούν και να λέγουν: «Να ο φονιάς Πατριάρχης». Πηγαίνω όπου με καλεί η μεγάλη μοίρα του έθνους μου και ο Πανάγαθος Θεός, ο έφορος των θείων και των ανθρωπίνων πραγμάτων». Ό,τι προέβλεπε ο Γρηγόριος αυτό και έγινε με πρωτοφανή αγριότητα και θηριωδία. Στις 10 Απριλίου, ημέρα του Πάσχα, κατέβηκε στον Πατριαρχικό Ναό

τέλεσε τη Θεία Λειτουργία με αταραξία και μεγαλειώδη ηρεμία, την οποία διέκοπτε μόνο η συγκίνηση και τα δάκρυα. Καθώς δε ψαλλόταν το «Αγαπήσω σε Κύριε ισχύς μου», έδωσε τον τελευταίο ασπασμό στους οκτώ αρχιερείς που συλλειτουργούσαν μαζί του. Μετά το τέλος της Θείας Λειτουργίας αποσύρθηκε για να ησυχάσει. Εκεί ήρθε κάποιος από τους οικείους του και του ανήγγειλε ότι οι επιβάτες ενός νησιωτικού πλοίου που προέρχονταν από την Πελοπόννησο επιβεβαίωσαν την είδηση περί εξεγέρσεως των Ελλήνων και ρώτησε: «Και τώρα τι έχει να γίνει;» Ο δε Πατριάρχης ατάραχος απάντησε: «Και τώρα και πάντοτε το θέλημα του Κυρίου γενέσθω». Κατά τις δέκα πριν το μεσημέρι, του ανήγγειλαν ότι ήλθαν στα Πατριαρχεία και τον ζητούσαν

ο Μέγας Διερμηνέας και ο Τούρκος Γενικός Γραμματέας του Υπουργείου των Εξωτερικών, νομίζοντας δε ο Άγιος ότι ήλθαν για επίσκεψη για την εορτή του Πάσχα, σηκώθηκε και περίμενε. Αλλά ο Διερμηνέας πήγε στην αίθουσα των συνεδριάσεων της Ιεράς Συνόδου και αφού προσκάλεσε εσπευσμένα τους αρχιερείς, ανάγνωσε το σουλτανικό φιρμάνι με το οποίο ο Πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄ παυόταν ως ανάξιος του Πατριαρχικού θρόνου, αγνώμων προς την Υψηλή Πύλη και άπιστος. Ο έκπτωτος Πατριάρχης συνελήφθηκε αμέσως από τους παρεσταμένους γενιτσάρους και οδηγήθηκε στις φυλακές Μποσταντζήμπαση, όπου υποβλήθηκε σε διαφόρους βασανισμούς και εμπαικτικές ερωτήσεις, τήρησε δε αξιοθαύμαστη σιωπή, την οποία διέκοψε μόνο μια φορά.

Στις προτροπές των βασανιστών να εξομόσει την πίστη του στον Χριστό και έτσι να σωθεί, λέγοντας: «Ο Πατριάρχης των Χριστιανών, Χριστιανός αποθνήσκει». Μετά από μερικές ώρες οδηγήθηκε στην αποβάθρα του Φαναρίου, νομίζοντας δε ότι εκεί ήταν ο τόπος της εκτελέσεώς του, σήκωσε τα μάτια προς τον ουρανό, έκανε το σημείο του σταυρού, γονάτισε και έκλινε τον αυχένα για να αποκεφαλιστεί. Σηκώθηκε όμως και πάλι από εκεί συρόμενος από τους δημίους, οι οποίοι τον περνούσαν μέσα από το πολυάριθμο τουρκικό πλήθος μέχρι τα Πατριαρχεία, όπου και τον κρέμασαν στη μεσαία τους πύλη. Από τότε η πύλη αυτή παραμένει κλειστή. Κατά την τελευταία προ του απαγχονισμού του στιγμή

σήκωσε ο μακάριος εκείνος Πατριάρχης τα χέρια του, ευλόγησε όλους τους πιστούς και είπε: «Κύριε Ιησού Χριστέ, δέξε το πνεύμα μου». Ο Τούρκος φρούραρχος ήλθε και στο κρεμασμένο σώμα του Αγίου Γρηγορίου ανάρτησε χαρτί στο οποίο αναγραφόταν διά μακρών η αιτία της καταδίκης του. Το νεκρό σώμα του Γρηγορίου παρέμεινε στην αγχόνη τρεις μέρες. Εις μάτην δε ο νέος Πατριάρχης Ευγένιος προσπάθησε να το αγοράσει για να το ενταφιάσει. Στις 13 Απριλίου οι Εβραίοι, αφού αγόρασαν για 800 γρόσια το θείο λείψανο του Αγίου Γρηγορίου, το έσυραν αλαλάζοντας πάνω στα λιθόστρωτα στενά του Φαναρίου, μέχρι που απέκαμαν και το έριξαν βρίζοντας στη θάλασσα. Τότε ο δήμιος, ανεβασμένος πάνω σε μια βάρκα,

με σχοινί το Άγιο Λείψανο μέχρι το μέσο του Κερατίου Κόλπου και εκεί, αφού έδεσε μεγάλη πέτρα στο λαιμό του και τρύπησε επανειλημμένα το σώμα με μαχαίρι για να καταβυθιστεί, το άφησε και αναχώρησε. Όμως, θέλοντας ο Στεφανοδότης Χριστός να δοξάσει και νεκρό τον Άγιο, χαρίτωσε τόσο το ιερό του λείψανο, ώστε, αφού αναδύθηκε από το βυθό της θάλασσας, παρά το βάρος του δεμένου λίθου, σπρώχτηκε από τα κύματα και προσέγγισε σε κάποιο ελληνικό πλοίο υπό ρωσική σημαία. Αναγνωρίστηκε τότε από τους ναύτες, ανασύρθηκε κρυφά τη νύχτα και με πολλή σπουδή μεταφέρθηκε από τον Κεφαλονίτη Πλοίαρχο Μαρίνο Σκλάβο στην Οδησσό της Ρωσίας. Εκεί, άσηπτο και άοσμο διατηρούμενο επί πολλές μέρες,

ενταφιάστηκε με αυτοκρατορική μεγαλοπρέπεια στην ελληνική εκκλησία της Αγίας Τριάδος, με βαθύτατη συγκίνηση όλης της Ορθοδόξου Ρωσίας. Κατά δε το έτος 1871, κατά την εορτή της πεντηκονταετηρίδος του υπέρ της απελευθερώσεως της Ελλάδος Αγώνος, ανακομίσθηκε το Ιερό του Αγίου αυτού Πατριάρχου Γρηγορίου του 5ου Λείψανο από την Οδησσό στην Αθήνα με βασιλική πομπή και μεγαλοπρέπεια και κατατέθηκε στον Ιερό Ναό της Μητροπόλεως των Αθηνών.

απολέσει την ψυχήν αυτού, ένεκεν εμού και του Ευαγγελίου, σώση αυτήν. Οι λόγοι αυτοί του Κυρίου βρίσκουν την πλήρη εφαρμογή τους στο σήμερα εορταζόμενο Άγιο Γρηγόριο, τον Πατριάρχη του γένους των Ορθοδόξων Χριστιανών. Είδαμε ότι θα μπορούσε να διαφύγει με ασφάλεια τον κίνδυνο που πλησίαζε ή ακόμη, όταν του προτάθηκε να αρνηθεί την πίστη του και έτσι να ξεφύγει το θάνατο και να γλιτώσει τη ζωή του. Όμως αυτός, ως χριστιανός, αντί της φθαρτής ζωής προτίμησε την αιώνιο που είναι ο Χριστός. Ο ποιμένας έμεινε στη θέση του, πιστός στο καθήκον του, προτίμησε να θυσιαστεί χάριν του Ποιμνίου, ακολουθώντας το παράδειγμα του Αρχιποίμενος Χριστού.

ο οποίος θυσιάστηκε για τη σωτηρία του ανθρώπου. Γίνου πιστός άχρι θανάτου και δώσω σοι τον στέφανον της ζωής. Η πίστη στον Χριστό ζυγίζεται, μετράται με τη δύναμη των πειρασμών που την αντιστρατεύονται, που τείνουν να μας απομακρύνουν από τον Κύριο. Και αυτοί είναι είτε ηδονικοί, ευχάριστοι, όπως οι σαρκικές ηδονές, τα χρήματα, τα κτήματα, οι επίγειες δόξες, είτε επώδυνοι: ο κόπος, ο πόνος, ο φόβος, η περιφρόνηση, ο χλευασμός και τα παρόμοια. Η δύναμη με την οποία πέφτουνε πάνω μας ρυθμίζεται και αντιρροπείται άνωθεν. Πιστός δε ο Θεός, ος ουκ εάσει υμάς πειρασθήναι υπέρ ο δύνασθε.

Αλλά ποιήσει συν τω πειρασμώ και την έκβασιν του δύνασθαι υπενεγκείν. Εάν πέφτουμε, η ευθύνη είναι δική μας. Η πίστη του Αγίου Γρηγορίου ζυγίστηκε και αποδείχθηκε μεγαλύτερη από το μεγαλύτερο πειρασμό που είναι ο θάνατος. Γι' αυτό και φάνηκε άξιος της μέγιστης ευλογίας του Στεφάνου της Ζωής. Η δική μας η πίστη πόσο αντέχει; Πέρα από ποιο σημείο εγκαταλείπουμε το Χριστό; Μπορούμε να πούμε ότι μένουμε πιστοί άχρι θανάτου; Να το θερμόμετρο της πνευματικής, της χριστιανικής μας ζωής.