Daniel’s Faithfulness in Babylon and God’s Deliverance

Toward the end of the seventh and the beginning of the sixth century BC. He was of royal descent and belonged to the tribe of Judah. He was among the captives taken to Babylon in 605 or 606 BC, after Nebuchadnezzar captured Jerusalem. He was probably fourteen years old at the time. The Assyrians and Babylonians used to have children from the peoples they had conquered live in the palace and study at the imperial school. They tried to instill their own outlook in them, then use them to govern their subjugated fellow countrymen. This happened to Daniel and to three other young Hebrews: Hananiah,

Azariah, and Mishael, who likewise descended from the house of David. They excelled in their studies and conduct, and won Nebuchadnezzar’s respect and affection. The following event gave Daniel a distinguished place at the imperial court. The king had a dream, but by morning he had forgotten it. He remembered only that it was very important. Unable to recall it and deeply troubled, he summoned the wise Chaldeans in Babylon and asked them to tell him what he had dreamed. They were at a loss. Together they told the king that no one in his empire,

or anywhere on earth, could reveal such a thing. Nebuchadnezzar refused to accept their answer and ordered all the wise men in Babylon to be executed. Daniel asked for more time. He gathered with Hananiah, Azariah, and Mishael, and they prayed at length to God, asking Him to reveal the mystery. The Lord revealed it to Daniel in a vision that night. Filled with joy, Daniel rose and blessed God: “Blessed be the name of God from age to age, for wisdom and understanding are His. To You, God of my fathers, I give thanks and praise.

You have given me wisdom and strength. You have made known to me what we asked of You, and You have shown me the king’s vision.” Word soon reached the king that Daniel would tell him his dream, and he immediately ordered the young Judean brought before him. Daniel entered and was asked whether he could truly tell and explain the dream. He answered: “God has revealed to the king what is to come. You, O king, saw a great statue. Its head was of gold; its chest and arms were of silver; its belly and thighs were of bronze; its legs were of iron; and its feet were partly iron and partly clay.

You watched as a stone was cut from a mountain without human hands. It struck the statue on its feet of iron and clay, and the whole statue was crushed to dust. A strong wind carried the dust away until nothing remained. But the stone that struck the statue became a great mountain and filled the whole earth.” Nebuchadnezzar was astonished to hear his dream revealed. Daniel had described it exactly, and the king was eager to hear its meaning. Daniel continued: “The dream means this: The God of heaven has given you a great and powerful kingdom, O king. He has made you ruler over many. You are the head of gold.

After you will come a lesser kingdom, then a third, the kingdom of bronze, which will rule over all the earth. A fourth kingdom will be strong as iron. The feet of iron and clay signify a divided kingdom. In the days of those kings, the God of heaven will establish a kingdom that will endure forever and prevail over every other kingdom.” Hearing this, Nebuchadnezzar became convinced that the true God had revealed both the dream and its meaning to Daniel. The mighty, proud king bowed down before the captive Judean. “Truly,” he said, “your God is the God of gods,

the King of kings, and the revealer of mysteries, for He has revealed this mystery.” The king rewarded Daniel by appointing him chief governor over all the provinces of Babylon. In 579 BC, following the custom of pagan kings, Nebuchadnezzar made an enormous golden image of himself. All the officials of the state were summoned to its unveiling and ordered to bow before it as soon as they heard the trumpet and the other instruments. Anyone who disobeyed was to be thrown into a blazing furnace. Daniel happened to be absent from the ceremony, perhaps because he was attending to an important matter of state.

Hananiah, Azariah, and Mishael, as faithful Jews, obeyed God’s law and refused the king’s command. Because they would not bow before his image, they were judged to have defied him and faced the appointed punishment. Nebuchadnezzar ordered the furnace heated seven times hotter, and the three were led to it bound. No one had to throw them into the flames: they hurried in willingly, singing hymns and blessing God. They walked inside the furnace, untouched and unharmed by the fire. Instead, they felt a cool breeze, while flames burst outward and consumed the king’s servants

who were trying to make that dreadful furnace burn even hotter. At the sight, Nebuchadnezzar was shaken and filled with wonder. He heard hymns coming from within the furnace. When the flames subsided, he drew near and saw four men walking in the fire. Who was the fourth? As the flames died down further, he approached in humility, called them servants of the Most High God, and told them to come out. They emerged shining. Not a hair on their heads had been singed, nor had their clothing been harmed in the slightest. The king asked about the fourth figure. The young men told him it was an angel of the Lord; according to the Fathers and the hymnology of our Church, however, it was

the Son and Word (Logos) of God, who appeared in the form of an angel and protected and delivered His servants. Nebuchadnezzar proclaimed, “There is no other God who can deliver like this.” He then gave the three young men higher offices than they had held before. Daniel also explained the famous vision of Belshazzar, king of Babylon. At a great feast for a thousand nobles, Belshazzar used as drinking cups the silver and gold vessels of the Jerusalem Temple, the Temple of the Lord, which Nebuchadnezzar had taken when he captured Jerusalem. This irreverence provoked God’s wrath. At the height of the revelry,

as they drank from the sacred vessels, Belshazzar saw a strange and terrifying vision. The fingers of a human hand, though no person was visible, wrote the words “Mene, Tekel, Peres” on the wall opposite the king. The sight terrified him. Daniel was summoned, and he boldly told Belshazzar that, because he had treated the vessels of the Lord’s Temple irreverently and held this unholy feast, God was declaring what would happen next. Mene meant that God had weighed his kingdom; Tekel, that He had found it wanting; and Peres, that He had dissolved it. That same night, in 538 BC, Cyrus, king of the Persians,

entered Babylon and killed Belshazzar, but treated Daniel with great honor. King Darius also honored Daniel. After dividing his kingdom into 120 provinces, he appointed three senior officials to oversee them, and Daniel was one of the three. But many nobles envied this distinguished Judean, who had been honored by so many kings. They persuaded Darius to issue a decree forbidding personal prayer for thirty days. Anyone who disobeyed would be thrown into the lions’ den. Daniel remained faithful to God’s law and would not set aside God’s will for the will of any man.

He continued his regular daily prayer. So they reported him, and Darius, to his great sorrow, ordered him thrown into the lions’ den. But God protected His faithful servant, who had kept His law. Daniel remained there and came out unharmed; the beasts had not touched him. The Lord also brought deliverance to the devout and beautiful Susanna, whom lustful men had caught in a wicked plot. He inspired Daniel, who was still only a boy at the time.

Daniel proposed questioning the two false accusers separately. Their contradictory answers exposed their slander, and from then on he became renowned among the Jewish people. Daniel is the fourth of those known as the major prophets. The year of his death is not known exactly. He probably died in Susa. Saint Helen brought his holy relic with her to Constantinople when she returned from Jerusalem.

God is wondrous in His Saints. God’s wondrous divine uncreated energy is especially evident in the lives of the Saints and through them. The Holy Triune God acts both in the time of the Old Testament and in the time of the New Testament. In the Old Testament, God appears through the Word (Logos) of God, the second Person of the Holy Trinity, before He took flesh. In the New Testament, He appears in the flesh, in the Person of Jesus Christ. In both Testaments, it is the same Person, God the Word (Logos). Our Church expresses this in the hymn: “He who delivered the youths from the furnace became man and suffered as a mortal.”

In the Old Testament, He acts to teach and prepare us. In the New Testament, He carries out the central work of our salvation. So there is no justification for belittling the Old Testament, much less setting it aside. That is my response to those who attack it. Beyond this, what stands out in both the three holy youths and the prophet Daniel is their unwavering devotion to God’s will, without compromise or retreat, despite the difficult circumstances around them.

They chose God above everything else, and God saved them from mortal danger and brought them honor. Yet even if He had not saved them from those dangers, even if He had allowed them to die, the imperishable treasure of their love for God and His priceless grace would have been more than enough for them. Indeed, as we see in the holy martyrs, the gain in such a case is greater. Having given everything, even their lives, their reward from God would be greater still, if we may put it that way.

Κατά το τέλος του εβδόμου και τις αρχές του έκτου π.Χ. αιώνος. Ήταν από γένος βασιλικό και ανήκε στη φυλή του Ιούδα. Ήταν από τους αιχμαλώτους οι οποίοι οδηγήθηκαν στη Βαβυλώνα το 605 ή το 606 π.Χ. μετά την άλωση της Ιερουσαλήμ από τον Ναβουχοδονόσορα. Τότε ήταν πιθανότατα 14 ετών. Οι Ασσύριοι και οι Βαβυλόνοι συνήθιζαν να μένουν στο παλάτι και να σπουδάζουν στην αυτοκρατορική σχολή παιδιά των λαών που είχαν κατακτηθεί από αυτούς. Προσπαθούσαν δε να τα εμποτίσουν με το δικό τους πνεύμα και μετά να τα χρησιμοποιήσουν στη διοίκηση των ομοφύλων τους που είχαν υποταχθεί. Αυτό συνέβη και με τον Δανιήλ και με άλλους τρεις Εβραίους νέους, τον Ανανία, τον

Αζαρία και τον Μισαήλ, οι οποίοι κατάγονταν παρόμοια από το γένος του Δαβίδ. Η πρόοδος στις σπουδές τους και το ήθος τους υπήρξαν εξαιρετικά, κέρδισαν δε την εκτίμηση και τη συμπάθεια του Ναβουχοδονόσορος. Το ακόλουθο περιστατικό συνετέλεσε να αποκτήσει ο Δανιήλ εξαιρετική θέση στην αυτοκρατορική αυλή. Ο βασιλέας είδε κάποιο όνειρο, το οποίο το πρωί το είχε ξεχάσει. Το μόνο δε το οποίο θυμόταν ήταν ότι ήταν πολύ σπουδαίο. Αφού μάταια προσπάθησε να το θυμηθεί, ανήσυχος κάλεσε τους σοφούς Χαλδαίους που ήταν στη Βαβυλώνα και ζήτησε από αυτούς να του πουν αυτό το όνειρο. Εκείνοι καταλήφθηκαν από αμηχανία, δήλωσαν δε ομόφωνα στον βασιλέα ότι όχι μόνο στην αυτοκρατορία του, αλλά

ούτε σε όλη τη γη θα βρισκόταν άνθρωπος ικανός να κάνει τέτοια αποκάλυψη. Ο Ναβουχοδονόσορ δεν θέλησε να αναγνωρίσει το ορθό της απαντήσεως. Διέταξε δε να εκτελεστούν στη Βαβυλώνα όλοι οι σοφοί του κράτους. Ο Δανιήλ παρακάλεσε να του δοθεί προθεσμία. Κλείστηκε δε με τον Ανανία, τον Αζαρία και τον Μισαήλ και έκανε μακρά προσευχή προς τον Θεό, παρακαλώντας Τον να αποκαλύψει σε αυτόν το μυστήριο. Ο Κύριος του το αποκάλυψε με νυχτερινό όραμα. Ο Δανιήλ, γεμάτος χαρά, σηκώθηκε και ευλόγησε τον Θεό. Είη το όνομα του Θεού ευλογημένον από του αιώνος και έως του αιώνος, ότι η σοφία και η σύνεσις αυτού εστίν. Σοι, ο Θεός των Πατέρων μου, εξομολογούμαι και αινώ,

σοφίαν και δύναμιν δέδωκάς μοι, και εγνώρισάς μοι α ηξιώσαμεν παρά σου, και το όραμα του βασιλέως εγνώρισάς μοι. Αμέσως έγινε γνωστό στον βασιλέα ότι ο Δανιήλ ανελάμβανε να του πει το όνειρό του, και εκείνος αμέσως διέταξε να του φέρουν τον νεαρό Ιουδαίο. Μπήκε ο Δανιήλ και ρωτήθηκε εάν πράγματι μπορούσε να πει και να εξηγήσει το όνειρο. Εκείνος απάντησε: «Ο Θεός απεκάλυψε στον βασιλέα αυτά που πρόκειται να ακολουθήσουν. Εσύ, βασιλέα, είδες μια μεγάλη εικόνα, της οποίας η κεφαλή ήταν από χρυσάφι, τα χέρια και το στήθος από άργυρο, η κοιλιά και οι μηροί από χαλκό, οι κνήμες σιδερένιες, τα πόδια μερικώς σιδερένια και μερικώς οστράκινα.

Έβλεπες μέχρι που μια πέτρα αποκόπηκε χωρίς χέρια από βουνό και κτύπησε την εικόνα στα πόδια που ήταν μερικώς σιδερένια και μερικώς οστράκινα και όλη η εικόνα συντρίφτηκε και έγινε σκόνη. Την πήρε δυνατός άνεμος και την εξαφάνισε. Ο λίθος δε που συνέτριψε την εικόνα έγινε όρος μέγα και γέμισε όλη τη γη». Έκπληκτος ο Ναβουχοδονόσορ άκουσε την αποκάλυψη του ονείρου του. Η φανέρωση ήταν κατά πάντα ακριβής και είχε τώρα σφοδρή την επιθυμία να ακούσει την εξήγηση. Ο Δανιήλ εξακολούθησε: «Το ενύπνιο σημαίνει τα εξής: Ο Θεός του ουρανού, βασιλέα, σου έδωσε βασιλεία μεγάλη και δυνατή. Σε έκανε κύριο πολλών, συ είσαι η χρυσή κεφαλή.

Από εσένα θα ακολουθήσει βασιλεία μικρότερη και μετά τρίτη που είναι ο χαλκός, που θα κυριέψει όλη τη γη, και βασιλεία τετάρτη δυνατή σαν το σίδερο. Τα πόδια που ήταν από σίδερο και όστρακο θα είναι βασιλεία διηρημένη. Κατά τις μέρες εκείνων των βασιλέων, ο Θεός του ουρανού θα αναστήσει βασιλεία, η οποία θα παραμείνει στους αιώνες και θα υπερισχύσει όλων των βασιλειών». Καθώς άκουσε αυτά ο Ναβουχοδονόσορ, πείστηκε ότι πράγματι ο αληθινός Θεός απεκάλυψε στον Δανιήλ το όνειρο και την εξήγησή του. Έσκυψε και προσκύνησε ο ισχυρός και αγέρωχος βασιλέας τον εν αιχμαλωσία Ιουδαίο. «Αληθινά», είπε, «ο Θεός σας είναι Θεός Θεών,

Βασιλέας Βασιλέων, που αποκαλύπτει μυστήρια, διότι μπόρεσε να αποκαλύψει το μυστήριο τούτο». Αμείβοντας ο βασιλέας τον Δανιήλ, τον έκανε γενικό επίτροπο σε όλες τις επαρχίες της Βαβυλώνας. Το 579 ο Ναβουχοδονόσορ, κατά τις συνήθειες των ειδωλολατρών βασιλέων, έκανε δική του χρυσή εικόνα τεραστίων διαστάσεων. Στα αποκαλυπτήριά της, κλήθηκαν να παραστούν όλοι οι αξιωματούχοι του κράτους για να την προσκυνήσουν αμέσως μόλις θα άκουγαν τη φωνή της σάλπιγγας και των άλλων μουσικών οργάνων. Τους παραβάτες ορίστηκε να τους ρίξουν σε πυρωμένη κάμινο. Ο Δανιήλ συνέβη να λείπει από την τελετή, ίσως λόγω κάποιας σπουδαίας υποθέσεως του κράτους.

Οι Ανανίας, Αζαρίας και Μισαήλ, ως πιστοί Ιουδαίοι, κατά τον νόμο δεν υπήκουσαν στο βασιλικό πρόσταγμα. Καθώς δεν προσκύνησαν την εικόνα του βασιλέα, θεωρήθηκε ότι ασέβησαν και έπρεπε να υποστούν την ποινή που ορίστηκε. Ο Ναβουχοδονόσορ πρόσταξε να πυρωθεί επταπλασίως η κάμινος και οι Ανανίας, Αζαρίας και Μισαήλ οδηγήθηκαν δέσμιοι σε αυτή. Δεν χρειάστηκε να τους ρίξουν στις φλόγες, διότι μόνοι τους και με πολλή προθυμία έσπευσαν και εισήλθαν σε αυτή, υμνώντας και ευλογώντας τον Θεό. Περπατούσαν μέσα στην κάμινο, χωρίς να τους αγγίξει και χωρίς να τους παρενοχλήσει καθόλου η φωτιά. Αντίθετα, αισθάνονταν δροσιά, ενώ οι φλόγες ξεχύθηκαν προς τα έξω και κατέκαυσαν τους βασιλικούς υπηρέτες

οι οποίοι προσπαθούσαν να υπερπυρώσουν το φοβερό εκείνο καμίνι. Βλέποντας αυτά, ο Ναβουχοδονόσορ καταθορυβήθηκε και τον κατέλαβε θαυμασμός. Άκουσε μέσα στο καμίνι ύμνους. Όταν η φλόγα ελαττώθηκε, πλησίασε και είδε μέσα στη φωτιά να περπατούν τέσσερις άνδρες. Ποιος να ήταν ο τέταρτος; Όταν η φλόγα έπεσε περισσότερο, πήγε και με πολλή ταπεινοσύνη, αποκαλώντας τους δούλους του Θεού του Υψίστου, τους είπε να βγουν έξω. Εκείνοι βγήκαν λάμποντας, χωρίς να έχει καεί τρίχα της κεφαλής, χωρίς να έχει πάθει το παραμικρό η ενδυμασία τους. Ο βασιλέας ζήτησε και τον τέταρτο, αλλά οι νέοι του είπαν ότι ήταν άγγελος Κυρίου, κατά τους Πατέρες δε και την υμνολογία της Εκκλησίας μας,

ο Υιός και Λόγος του Θεού, ο οποίος υπό μορφή Αγγέλου φύλαξε και λύτρωσε τους δούλους του. Ο Ναβουχοδονόσορ διεκήρυξε ότι «Οὐκ ἔστι Θεὸς ἕτερος, ὅστις δυνήσεται ῥύσασθαι οὕτως». Τους έδωσε δε αξίωμα μεγαλύτερο από εκείνο το οποίο προηγουμένως είχαν. Ο Δανιήλ εξήγησε και την περίφημη όραση του βασιλέα της Βαβυλώνας Βαλτάσσαρ. Παραθέτοντας εκείνος μεγάλο δείπνο σε χίλιους μεγιστάνες, χρησιμοποίησε ως ποτήρια τα αργυρά και χρυσά σκεύη του ναού της Ιερουσαλήμ, του ναού του Κυρίου, τα οποία ο Ναβουχοδονόσορ είχε πάρει κατά την άλωση της Ιερουσαλήμ. Η ασέβεια αυτή προκάλεσε την οργή του Θεού. Κατά την κορύφωση της ευθυμίας εκείνης,

ενώ έπιναν από τα ιερά ποτήρια, μπρος στα μάτια του Βαλτάσσαρ φάνηκε όραση παράδοξη και φοβερή. Δάκτυλοι ανθρώπινου χεριού, χωρίς να φαίνεται άνθρωπος, έγραψαν στον απέναντι του βασιλέα τοίχο τις λέξεις «Μανή, Θεκέλ, Φαρές». Η όραση κατατρόμαξε τον βασιλέα. Κλήθηκε ο Δανιήλ, ο οποίος είπε με θάρρος στον Βαλτάσσαρ ότι για την ασεβή μεταχείριση των ποτηριών του ναού του Κυρίου και το ανόσιο συμπόσιο, ο Θεός δήλωνε σ' αυτόν τα μέλλοντα να συμβούν. Μανή σήμαινε ότι ο Θεός ζύγισε τη βασιλεία του. Θεκέλ, ότι την βρήκε ελλιπή, και Φαρές, ότι την διέλυσε. Την ίδια νύχτα του 538 π.Χ. ο βασιλέας των Περσών Κύρος

εισέβαλε στη Βαβυλώνα και φόνευσε τον Βαλτάσσαρ, ενώ τον Δανιήλ τον περιέβαλε με πολλή τιμή. Αλλά και ο βασιλέας Δαρείος, ο οποίος διήρησε το βασίλειό του σε εκατόν είκοσι σατραπείες, διόρισε εφόρους και ελεγκτές τρεις ανώτερους άρχοντες, ένας από τους οποίους ήταν ο Δανιήλ. Όμως πολλοί από τους μεγιστάνες, κινούμενοι από φθόνο προς τον διακεκριμένο Ιουδαίο, ο οποίος τιμόταν από τόσους βασιλείς, παρέπεισαν τον Δαρείο να εκδώσει διάταγμα που παρεμπόδιζε την ιδιαίτερη προσευχή επί τριάντα μέρες. Ο παραβάτης απειλούνταν να ριχθεί στο λάκκο των λεόντων. Ο Δανιήλ, πιστός στον νόμο του Θεού και μη καταπατώντας το θέλημά του χάριν του θελήματος οιουδήποτε ανθρώπου,

εξακολούθησε την τακτική του καθημερινή προσευχή. Τον κατήγγειλαν λοιπόν και ο Δαρείος με πολλή του λύπη διέταξε να τον ρίξουν στο λάκκο με τα λιοντάρια. Αλλά ο Θεός προστάτεψε τον πιστό του δούλο, τον τηρητή του νόμου του. Ο Δανιήλ παρέμεινε και εξήλθε αβλαβής χωρίς να τον θίξουν καθόλου τα θηρία. Αλλά και στην περίπτωση της ευσεβούς και περικαλλούς Σωσάννης, την οποία έμπλεξαν σε σατανική πλεκτάνη ασελγείς άνθρωποι, ο Κύριος έφερε τη σωτηρία, εμπνέοντας τον Δανιήλ που ήταν τότε παιδάριο ακόμη.

Αυτός σύστησε τη χωριστή ανάκριση των δύο συκοφαντών και με τις αντιφάσεις στις οποίες έπεσαν κατέδειξε τη συκοφαντία και από τότε έγινε ευφημισμένος μεταξύ του Ιουδαϊκού λαού. Ο Δανιήλ είναι... ο τέταρτος των μεγάλων λεγομένων προφητών. Το έτος του θανάτου του δεν είναι ακριβώς γνωστό. Πιθανώς πέθανε στα Σούσα. Το ιερό του λείψανο έφερε μαζί της στην Κωνσταντινούπολη η Αγία Ελένη κατά την επάνοδό της από τα Ιεροσόλυμα.

Ο Θεός εν τοις Αγίοις αυτού. Η θαυμαστή ενέργεια του Θεού εκδηλώνεται ιδιαίτερα στη ζωή των Αγίων και διά των Αγίων. Ο Άγιος Τριαδικός Θεός ενεργεί τόσο στους χρόνους της Παλαιάς Διαθήκης όσο και στους χρόνους της Καινής Διαθήκης. Στην Παλαιά Διαθήκη οι φανερώσεις του Θεού είναι οι χωρίς σάρκα φανερώσεις του Λόγου του Θεού, του Δευτέρου Προσώπου της Αγίας Τριάδος, ενώ στην Καινή Διαθήκη έχουμε την ενσαρκή φανέρωση, την στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού φανέρωσή του. Και στην Παλαιά και στην Καινή Διαθήκη έχουμε το ίδιο πρόσωπο του Θεού Λόγου. Αυτό εκφράζεται με τον ύμνο της Εκκλησίας μας «Ο Παίδας εκ καμίνου ρυσάμενος, γενόμενος άνθρωπος, πάσχει ως θνητός».

Στην Παλαιά Διαθήκη δρα παιδαγωγικώς και εισαγωγικώς. Στη δε Καινή Διαθήκη κάνει το κύριο και καθ' αυτό έργο της σωτηρίας μας. Επομένως, ουδεμία υποτίμηση και πολύ περισσότερο αθέτηση της Παλαιάς Διαθήκης δικαιολογείται. Αυτά σχετικά με τις βολές ορισμένων κατά της Παλαιάς Διαθήκης. Πέρα από αυτό, ιδιαίτερη εντύπωση κάνει τόσο στην περίπτωση των Αγίων Τριών Παίδων όσο και σε εκείνη του προφήτου Δανιήλ η χωρίς συμβιβασμούς και υποχωρήσεις, η παρά τις δύσκολες εξωτερικές συνθήκες εμμονή στο θέλημα του Θεού.

Προτίμησαν τον Θεό από οτιδήποτε άλλο και ο Θεός τους γλίτωσε από τους θανάσιμους κινδύνους και τους δόξασε. Αλλά και αν ακόμη δεν τους γλίτωνε από τους κινδύνους εκείνους και επέτρεπε τότε να πεθάνουν, θα ήταν για αυτούς υπεραρκετός ο άφθαρτος θησαυρός της αγάπης προς τον Θεό και η ανεκτίμητη χάρη Του. Μάλιστα, στην περίπτωση αυτή που τη βλέπουμε στους Αγίους Μάρτυρες, το κέρδος είναι μεγαλύτερο, διότι έχοντας δώσει τα πάντα και τη ζωή τους, ο μισθός που θα δικαιούνταν από τον Θεό, ας το πούμε έτσι, θα ήταν ακόμη μεγαλύτερος.