Cyril of Alexandria, the Theotokos, and the Council of Ephesus

Saint Cyril of the Church was born in Alexandria, Egypt, around AD 375 or 376. His parents were devout and of noble birth, and he was the nephew of Theophilus, Patriarch of Alexandria, through his sister. He studied both theology and the teachings of the Church, as well as secular subjects. He became highly accomplished in philosophy and virtue, and devoted himself continually to reading and studying the divine Scriptures. Seeing his great wisdom and virtue, his uncle Theophilus ordained him archdeacon.

For a fuller grounding in theology and the moral life, he may also have spent some time among the monks of the desert. In 403, he had the misfortune of accompanying his uncle, Archbishop Theophilus, to Constantinople, where the unjust condemnation of Saint John Chrysostom took place at a synod held outside Chalcedon. In October 412, Cyril was elected Archbishop of Alexandria after his uncle’s death, and he was enthroned three days later. According to the historian Socrates, Saint Cyril was accused of supporting and taking part in the persecution of the schismatic Novatians during the early years of his episcopate, and of closing their churches. But the persecution of the schismatics and the closing of their churches were

the work of the civil authorities, who acted on the emperor’s orders. Cyril, then, was not responsible for the decision of Empress Pulcheria and her brother Theodosius II, whom she guided, to enforce laws against the schismatics. Those laws had spread from Rome to the East and troubled the Church. The saint was also accused of persecuting the Jews: of taking away their synagogues, driving them from the city, and allowing crowds to plunder their homes. But if the Jews were indeed expelled from the city and deprived of their synagogues, those actions too fell under imperial authority. We cannot suppose that

Orestes, the prefect of Alexandria, was acting as Cyril’s agent. For one thing, the Archbishop and the prefect were divided by more than a cool relationship; they were openly at odds. For another, the prefect could take such actions only on the basis of prior imperial orders or instructions. A fierce and bloody uprising against the Jews had indeed occurred, because they had suddenly killed many Christians. If this led to reprisals and looting by the crowds, we know that in such circumstances crowds need no one to incite them, and often even the strictest measures by the authorities cannot restrain them.

The saint was also accused in connection with the murder of the pagan philosopher Hypatia. Here too, one may answer that it is far too hasty to assume Saint Cyril could have prevented the attack on her. For four centuries before this, pagan crowds had attacked Christians with fanatic zeal, sparing neither elderly women nor young ones. It is also known that, after the empire became Christian, some followers of ancient philosophy included fanatical conspirators against the Christian order. Hypatia made the mistake of visiting the home of the prefect Orestes regularly.

Orestes was a bitter enemy of Archbishop Cyril and used various measures to obstruct his work. So some inflamed zealots believed that the prefect’s hostility was being stirred up, or even inspired, by the Neoplatonist philosopher, whom they regarded as hostile to Christianity, and they attacked her. Four centuries of conflict may have played a part, but how was Cyril to blame? Cyril’s years as Archbishop were chiefly marked by his struggle against Nestorianism. This heresy was first taught by two men who shared Nestorius’s views, Bishop Dorotheus and the priest Anastasius. They told the people that no one should call Mary Theotokos, the God-bearer.

When the people heard this, they became troubled. Seeking a fuller explanation, they asked Patriarch Nestorius about it, and he too revealed his heretical belief. Nestorianism denied the hypostatic union of Christ’s two natures, divine and human. It accepted only a dwelling together or an association between them, and therefore considered it blasphemous to give the Most Holy Theotokos the title Theotokos. Saint Cyril, Archbishop of Alexandria, understood the issue thoroughly. He had already protested against this teaching in 420, and he sent Nestorius a letter refuting it and warning him against causing a scandal throughout the Church. Nestorius disregarded the warning.

Cyril then learned from monks in Egypt that Nestorius had written down his teaching and arranged for copies to reach the monks’ hermitages. Cyril sent the Egyptian monks a circular letter refuting the false teaching, and sent copies to Constantinople as well. Nestorius persisted, declaring that the accepted teaching opposed to his own was heretical. Nestorius and Cyril both appealed to Rome. There, in August 430, a synod convened under Pope Celestine condemned Nestorius’s teaching as heresy and called on him to retract it or face anathema. In November of that same year,

a Synod in Alexandria under Cyril set out, in twelve anathemas, the teachings Nestorius was required to reject. That same month, November 430, Theodosius II issued an imperial decree calling for the matter to be examined by an Ecumenical Council, which was to meet in Ephesus on June 7, 431. The opening was postponed for fifteen days because the Archbishop of Antioch and the bishops with him were delayed. They had still not arrived when those fifteen days had passed. So the Council met on June 22, with Cyril presiding. Nestorius did not appear.

The passages from Nestorius’s teaching under examination were read aloud, along with opposing passages from Orthodox Fathers and the letters and rulings against the heresy issued by Celestine of Rome and Cyril of Alexandria. The Council of Ephesus, the Third Ecumenical Council, condemned both the heresy and its chief teacher. The Council then moved on to other matters. After a total delay of twenty days, Archbishop John of Antioch and the bishops with him arrived. Their delay was probably deliberate. They had thought that those who arrived on time would be unable to wait, and that most would leave. When John’s party learned of the condemnation, they were supported by the imperial commissioners

who favored Nestorius. They held their own synod, excommunicated every member of the Orthodox Council that had met, and deposed Cyril and Memnon of Ephesus. Meanwhile, the imperial commissioners required the members of both assemblies to remain in Ephesus. On the basis of the commissioners’ biased reports, an imperial decree led to the imprisonment of the Archbishops of Alexandria and Ephesus in early August. But through the intervention of the devout Orthodox Empress Pulcheria, the emperor’s sister, Theodosius II summoned representatives of both sides before him. He received them at Chalcedon and, after hearing the Orthodox representatives, ordered the acts of the Third Ecumenical Council to be confirmed.

Saint Cyril was released from prison around the middle of October and returned to Alexandria at the end of that month. After his condemnation and deposition, Nestorius was confined to the monastery of Saint Euprepius in Antioch, where he remained for four years. He was then taken to an oasis in Egypt, where he died in 450, it is said, in a manner similar to Arius. Saint Cyril received great honors and privileges from the Third Holy Ecumenical Council. It gave him the title Judge of the Ecumene and the privilege of wearing a fine cloth like a veil on his head when celebrating the Divine Liturgy. The title Judge of the Ecumene signifies

the remarkable judgment the saint made for the whole Christian world, bringing back together in Orthodoxy those whom Nestorius’s heresy had divided. Or it refers to a judgment the saint made between Sergius of Constantinople and Emperor Basil II. The fine cloth signifies the subtlety of the saint’s nous, his spiritual intellect, with which he defined the hypostatic union: the teaching that Christ is one person in two natures. Saint Cyril was also called Pope, perhaps because he held the place of Pope Celestine and represented him at that Third Ecumenical Council. For this reason, all the Patriarchs of Alexandria who succeeded Saint Cyril

came to be called Popes and Judges of the Ecumene as well. When celebrating the Divine Liturgy, they wear a mitre with two peaks and an epitrachelion divided in two from the middle down. After explanations and discussion, John of Antioch and his followers also accepted the decisions of the Third Ecumenical Council. In March 433, Saint Cyril sent John a letter that came to be called the Symbol of Ephesus. In the years that followed, Saint Cyril worked through his writings, letters, and personal efforts to clarify this question and explain the position he had taken.

Saint Cyril died on June 27, 444, after serving as Archbishop for forty-two years. The Church wished to honor together the two great Archbishops of Alexandria: the leading defender against Arianism and the leading defender against Nestorianism. It therefore appointed January 18 as their shared feast day. Anastasius of Sinai called Saint Cyril the seal of the Fathers. The Fourth Ecumenical Council called him a defender of the right and blameless faith. Saint Cyril was also a prolific writer. His works include biblical commentaries, defenses of the faith, doctrinal and polemical writings, and letters. His most highly regarded biblical commentary

is considered to be his commentary on the Gospel according to John, much of which survives. Among his homilies, the one entitled “Praise of Saint Mary the Theotokos,” delivered at Ephesus, is especially renowned. It is regarded as the finest hymn to the Theotokos from the early centuries of the Church.

From the praise of Saint Mary the Theotokos by Saint Cyril, whom we commemorate today, we present a short passage without further explanation, since it is not difficult to understand. It shows the deep devotion he had for the Lady Theotokos, for whom he struggled so greatly. After addressing and praising the fathers of the Third Ecumenical Council, then the city of Ephesus, and afterward John the Evangelist, the saint turned to the Theotokos and said: Rejoice, Mary, Theotokos, Virgin Mother, bearer of light, spotless vessel. Rejoice, Virgin Mary, Mother and servant.

Mother, because the one born of you, a virgin, is your Son; mother, because you held him in your arms and nourished him with your milk. Servant, because he took the form of a servant. For the King entered your city—or rather, your womb—and came forth again as he himself willed, while your gate remained closed. You conceived without seed and gave birth in a manner worthy of God. Rejoice, Mary, unfathomable temple, holy indeed, as the prophet David proclaims: “Your holy temple is wondrous in righteousness.” Rejoice, Mary, treasure of the whole world. Rejoice, Mary, spotless dove. Rejoice, Mary, lamp that never goes out, for from you the Sun of Righteousness was born.

Mary, dwelling place of him whom nothing can contain, you who contained the only begotten Word of God, you who brought forth the unfading ear of grain without ploughing or seed. Rejoice, Mary, Theotokos, through whom the prophets speak and the shepherds give glory, singing with the angels that awe filled hymn: “Glory to God in the highest, and on earth peace, goodwill among men.” Rejoice, Mary, Theotokos, through whom angels dance and archangels leap for joy, sending up hymns of awe. Rejoice, Mary, Theotokos, through whom the Magi worship, guided by a star that bears light. Rejoice, Mary, Theotokos, through whom the twelvefold beauty of the Apostles was chosen. Rejoice, Mary, Theotokos,

for John, while still in his mother’s womb, leapt for joy, and the lamp bowed before the light that never sleeps. Rejoice, Mary, Theotokos, through whom unspeakable grace came forth, the grace of which the Apostle proclaimed: “The grace of God that brings salvation to all people has appeared.” Rejoice, Mary, Theotokos, through whom the true light came forth, our Lord Jesus Christ, who says in the Gospels: “I am the light of the world.” Rejoice, Mary, Theotokos, through whom light shone upon those sitting in darkness and the shadow of death. For it is written: “The people sitting in darkness saw a great light.” What light could that be, if not our Lord Jesus Christ?

The true light that enlightens every person coming into the world. Rejoice, Mary, Theotokos (God-bearer), for through you the Gospels proclaim: “Blessed is He who comes in the name of the Lord.” Through you, Orthodox churches are founded in cities, villages, and islands. Rejoice, Mary, Theotokos, for through you came the conqueror of death and the destroyer of Hades. Rejoice, Mary, Theotokos, for through you came the Maker of the first man, who set right his transgression and guides us to the Kingdom of Heaven. Rejoice, Mary, Theotokos, for through you the beauty of the Resurrection blossomed and shone forth. Rejoice, Mary, Theotokos, for through you the awe-inspiring Baptism of holiness flowed in the waters of the Jordan. Rejoice, Mary, Theotokos, for through you John and the Jordan are sanctified, and the devil is put to shame. Rejoice, Mary, Theotokos, for through you every believer is saved.

της Εκκλησίας Άγιος Κύριλος, γεννήθηκε στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου περί το 375 ή 376 μετά Χριστόν. Οι γονείς του ήταν ευσεβείς και ευγενείς, ήταν δε ανεψιός από αδελφή του Πατριάρχου Αλεξανδρείας Θεοφίλου. Εκπαιδεύτηκε τόσο με τα θεολογικά εκκλησιαστικά μαθήματα, όσο και με τα έξω, τα κοσμικά. Έγινε δοκιμότατος στη φιλοσοφία και την αρετή. Επιδίδονταν δε πάντοτε στην ανάγνωση και μελέτη των θείων γραφών. Ο θείος του Θεόφιλος, βλέποντας την πολλήν του σοφία και αρετή, τον χειροτόνησε αρχιδιάκονο.

Την τελειότερη θεωρητική, θρησκευτική αλλά και ηθική του κατάρτιση, πιθανώς να έζησε για κάποιο χρόνο και μετά. μεταξύ των μοναχών της Ερήμου. Το 403 είχε το ατύχημα να ακολουθήσει το θείο του Αρχιεπίσκοπο Θεόφιλο στην Κωνσταντινούπολη, όπου διαπράχθηκε η μοχθηρή καταδίκη του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου στη σύνοδο που συνήλθε στο προάστειο της Καλκηδόνος. Τον Οκτώβριο του 412 εκλέχτηκε Αρχιεπίσκοπος Αλεξανδρείας, διαδεχόμενος τον αποθανόντα θείο του. Μετά τρεις μέρες έγινε η ενθρόνισή του. Ο Άγιος Κύριλος, με βάση τα όσα γράφτηκαν από τον ιστορικό Σωκράτη, κατηγορήθηκε ότι κατά τα πρώτα έτη της εκλογής του ευνόησε και συνέργησε στην καταδίωξη των σχισματικών Νοβατιανών, των οποίων και έκλεισε τους ναούς. Αλλά η καταδίωξη των σχισματικών και το κλείσιμο των ναών

έργο της πολιτικής εξουσίας, η οποία έπαιρνε διαταγές από τον Αυτοκράτορα. Δεν ευθύνεται λοιπόν ο Κύριλος για το γεγονός ότι η βασίλισσα Πουλχερία και ο από αυτήν καθοδηγούμενος αδελφός της Θεοδόσιος ο Δεύτερος θέλησαν να εφαρμόσουν τους νόμους κατά των σχισματικών, οι οποίοι από τη Ρώμη πέρασαν και στην Ανατολή και τάραξαν την Εκκλησία. Ακόμη κατηγόρησαν τον Άγιο για την καταδίωξη των Ιουδαίων, των οποίων αφαίρεσε τις συναγωγές και τους έδιωξε από την πόλη, επέτρεψε δε να λεηλατηθούν τα σπίτια τους από τα πλήθη. Η εκδίωξη όμως των Ιουδαίων από την πόλη, αν πράγματι έγινε, και η αφαίρεση των συναγωγών τους ήταν επίσης δικαιοδοσία της βασιλικής αρχής και δεν επιτρέπεται να υποτεθεί ότι

ο έπαρχος της Αλεξανδρείας Ορέστης ήταν όργανο του Κυρίλου, αφενός μεν διότι μεταξύ του Αρχιεπισκόπου και του Επάρχου υπήρχε όχι μόνο ψυχρότητα αλλά και ρήξη, αφετέρου διότι σε τέτοιες ενέργειες ο έπαρχος μπορούσε να προβαίνει μόνο επί τη βάσει βασιλικών διαταγών ή οδηγιών εκ των προτέρων. Εξέγερση πράγματι σφοδρή και αιματηρή είχε γίνει κατά των Ιουδαίων, διότι αυτοί αιφνιδιαστικά είχαν φονεύσει πολλούς χριστιανούς. Αν δε συνεπεία αυτού έγιναν αντεκδικήσεις και διαρπαγές από τους όχλους, γνωρίζουμε ότι σε τέτοιες περιστάσεις οι όχλοι δεν έχουν ανάγκη να παρακινηθούν από κανένα και δεν συγκρατούνται πολλές φορές ούτε από τα αυστηρότερα μέτρα των αρχών.

Κατηγόρησαν τον Άγιο και για το φόνο της εθνικής φιλοσόφου Υπατίας. Αλλά κι εδώ μπορεί να αντιταχθεί ότι είναι πολύ επιπόλαια η γνώμη ότι ο Άγιος Κύριλος θα μπορούσε να προλάβει την εναντίον της επίθεση. Είχαν προηγηθεί τέσσερις αιώνες κατά τους οποίους οι ειδωλολατρικοί όχλοι επιτίθενταν φανατικά κατά των χριστιανών, χωρίς να εξαιρούν ούτε τις ηλικιωμένες ούτε τις νέες γυναίκες. Και είναι γνωστό ότι οι διάφοροι αντιπρόσωποι της αρχαίας φιλοσοφίας αριθμούσαν στις τάξεις τους και φανατικούς συνωμότες εναντίον του χριστιανικού καθεστώτος όταν το κράτος έγινε χριστιανικό. Η Υπατία έκανε το λάθος να βρίσκεται τακτικά στο σπίτι του επάρχου Ορέστου

ο οποίος ήταν φανατικότατος εχθρός του Αρχιεπισκόπου Κυρίλου και με διάφορα μέτρα παρεμπόδιζε το έργο του. Ερεθισμένοι λοιπόν φανατικοί πίστευσαν ότι η στάση εκείνη του επάρχου υποδαυλιζόταν ή και εμπνεόταν από την αντιχριστιανική νεοπλατωνική φιλόσοφο και την έπληξαν. Μπορεί να έφταιξαν τέσσερις αιώνες, αλλά τι έφταιξε ο Κύριλος; Την αρχιεπισκοπική ιστορία του Κυρίλου γέμισε κυρίως ο αγώνας του εναντίον του Νεστοριανισμού. Την αίρεση αυτή δίδαξαν πρώτοι οι ομόφρονες του Νεστορίου, ο Επίσκοπος Δωρόθεος και ο Πρεσβύτερος Αναστάσιος, οι οποίοι είπαν στο λαό να μη ονομάζει κανείς Θεοτόκο τη Μαρία.

καθώς άκουσαν το λόγο αυτό, άρχισαν να ταράσσονται Για να πληροφορηθούν περισσότερο, ρώτησαν και τον Πατριάρχη Νεστόριο για το θέμα αυτό, τότε δε εκδήλωσε και αυτός το αιρετικό του φρόνημα. Ο Νεστοριανισμός αρνούνταν την καθ’ υπόστασιν ένωση των δύο φύσεων του Χριστού, της Θείας και της Ανθρωπίνης, δεχόταν δε μόνο την ενοίκησή τους ή τη συνάφειά τους, γι' αυτό και θεωρούσε βλάσφημη την απονομή στην Παναγία της προσωνυμίας Θεοτόκος. Ο Αρχιεπίσκοπος της Αλεξανδρίας Άγιος Κύριλος, τέλειος κάτοχος του θέματος, ήδη είχε διαμαρτυρηθεί εναντίον της δοξασίας αυτής το 420, απέστειλε προς τον Νεστόριο επιστολή αναιρώντας τη διδασκαλία του και εφιστώντας του την προσοχή να μη δημιουργήσει σκάνδαλο οικουμενικό. Ο Νεστόριος καταφρόνησε τη σύσταση.

Ο δε Κύριλος πληροφορήθηκε από μοναχούς της Αιγύπτου ότι ο Νεστόριος, αφού έγραψε τη διδασκαλία του, φρόντισε να φτάσουν χειρόγραφα και στα μοναχικά ησυχαστήρια. Απηύθυνε τότε αναιρετική της κακοδοξίας εγκύκλιο προς τους μοναχούς της Αιγύπτου και αντίγραφα έστειλε και στην Κωνσταντινούπολη. Ο Νεστόριος επέμεινε και διακήρυξε ότι η παραδεδεγμένη πάνω στο θέμα αντίθετη διδασκαλία ήταν αιρετική. Ο Νεστόριος και ο Κύριλος αναφέρθηκαν στη Ρώμη και εκεί, τον Αύγουστο του 430, σύνοδος που συγκροτήθηκε επί του Πάπα Κελεστίνου, καταδίκασε τη διδασκαλία του Νεστορίου ως αιρετική και κάλεσε τον Νεστόριο να την ανακαλέσει επί ποινή αναθέματος. Κατά το ίδιο έτος, το μήνα Νοέμβριο,

Σύνοδος στην Αλεξάνδρεια υπό τον Κύριλο διατύπωσε σε 12 αναθεματισμούς τις διδασκαλίες τις οποίες όφειλε να αποκηρύξει ο Νεστόριος. Κατά τον ίδιο μήνα, δηλαδή το Νοέμβριο του 430, εκδόθηκε αυτοκρατορικό διάταγμα του Θεοδοσίου του Δευτέρου για να εξεταστεί το ζήτημα από Οικουμενική Σύνοδο, η οποία έμελλε να συνέλθει στην Έφεσο στις 7 Ιουνίου του 431. Λόγω καθυστερήσεως του Αρχιεπισκόπου Αντιοχίας και των περί αυτόν επισκόπων έγινε δεκαπενθήμερη αναβολή. Όμως ο Αντιοχίας και οι επίσκοποί του δεν είχαν φτάσει ούτε κατά την εκπνοή του δεκαπενθημέρου. Έτσι στις 22 του μηνός συνήλθε η Σύνοδος υπό την προεδρεία του Κυρίλου. Ο Νεστόριος δεν εμφανίστηκε.

Αναγνώστηκαν τα υπό κατηγορία χωρία της αιρετικής δοξασίας του Νεστορίου, αντίθετα χωρία Ορθοδόξων Πατέρων, οι κατά της αιρέσεως επιστολές και πράξεις του Ρώμης Κελεστίνου και του Αλεξανδρείας Κυρίλου, και η Σύνοδος της Εφέσου, η Τρίτη Οικουμενική, καταδίκασε την αίρεση και τον αιρεσιάρχη. Η Σύνοδος μετά προχώρησε τις εργασίες της σε άλλα θέματα, οπότε μετά συνολική καθυστέρηση 20 ημερών έφτασε και ο Αρχιεπίσκοπος Αντιοχίας Ιωάννης και οι περί αυτόν επίσκοποι. Η καθυστέρηση ήταν πιθανότατα σχεδιασμένη. Είχαν νομίσει ότι εκείνοι που έφτασαν εμπρόθεσμα δεν θα μπορούσαν να περιμένουν και θα έφευγαν οι περισσότεροι. Όταν οι περί τον Αντιοχείας έμαθαν την καταδίκη, υποστηριζόμενοι από τους βασιλικούς επιτρόπους

του Νεστορίου, έκαναν δική τους σύνοδο, αφόρισαν όλα τα μέλη της Ορθοδόξου Συνόδου που είχε συνέλθει και καθαίρεσαν τον Κύριλο και τον Εφέσου Μέμνονα. Εν τω μεταξύ οι βασιλικοί επίτροποι υποχρέωσαν όλα τα μέλη και των δύο συνόδων να παραμείνουν στην Έφεσο. Με αυτοκρατορικό διάταγμα που έγινε βάσει των μεροληπτικών εκθέσεων των βασιλικών επιτρόπων, φυλακίστηκαν αρχές Αυγούστου ο Αλεξανδρείας και ο Εφέσου. Με επέμβαση όμως της ευσεβούς και Ορθοδόξου βασιλίσσης Πουλχερίας, αδελφής του Αυτοκράτορα, ο Θεοδόσιος ο Δεύτερος κάλεσε να εμφανιστούν ενώπιόν του αντιπρόσωποι και των δύο μερίδων. Τους δέχθηκε στη Χαλκηδόνα και καθώς άκουσε τους Ορθοδόξους, διέταξε να επικυρωθούν οι πράξεις της Τρίτης Οικουμενικής Συνόδου.

Ο Άγιος Κύριλος αποφυλακίστηκε κατά τα μέσα του Οκτωβρίου, μπόρεσε δε να επανέλθει στην Αλεξάνδρεια στα τέλη του ιδίου μηνός. Ο δε Νεστόριος μετά την καταδίκη και την καθαίρεσή του περιορίστηκε στο μοναστήρι του Αγίου Ευπρεπείου της Αντιοχίας. Εκεί έμεινε τέσσερα χρόνια. Ακολούθως μεταφέρθηκε σε όαση της Αιγύπτου, όπου και πέθανε, λέγεται κατά παρόμοιο τρόπο με εκείνο του Αρείου, το 450. Ο δε Άγιος Κύριλος έλαβε μεγάλες τιμές και προνόμια από την Τρίτη Αγία και Οικουμενική Σύνοδο. Δηλαδή τον ονόμασε Κριτή της Οικουμένης και να φορά στην κεφαλή όταν λειτουργεί ένα λεπτό ύφασμα σαν μαντήλι. Δηλώνει δε το μεν Κριτής της Οικουμένης

τη θαυμάσια και οικουμενική κρίση που έκανε ο Άγιος ενώνοντας όλη την οικουμένη διά της Ορθοδοξίας, η οποία είχε διασπαστεί από την αίρεση του Νεστορίου, ή την κρίση που έκανε ο Άγιος αυτός μεταξύ του Κωνσταντινουπόλεως Σεργίου και του Αυτοκράτορος Βασιλείου του Δευτέρου. Το δε λεπτό ύφασμα δηλώνει τη λεπτότητα του νοός του Αγίου, με την οποία δογμάτισε την καθ’ υπόστασιν ένωση, όρο με τον οποίο παριστάνεται και το ένα πρόσωπο του Χριστού και οι δύο φύσεις του. Ονομάστηκε δε ο Άγιος Κύριλος και Πάπας, ίσως διότι είχε τον τόπο, αντιπροσώπευε και τον Πάπα Κελεστίνο στην εν λόγω Τρίτη Οικουμενική Σύνοδο. Γι' αυτό και όλοι οι Πατριάρχες Αλεξανδρίας, οι διάδοχοι του Αγίου Κυρίλου,

επικράτησε να ονομάζονται και αυτοί οι πάπες και κριτές της Οικουμένης και να φορούν όταν λειτουργούν μήτρα με δύο κορυφές και επιτραχήλιο το οποίο από τη μέση και κάτω είναι χωρισμένο στα δύο. Ο Αντιοχίας Ιωάννης και εκείνοι που τον ακολουθούσαν, μετά από εξηγήσεις και συνεννοήσεις, δέχθηκαν και αυτοί τις αποφάσεις της Τρίτης Οικουμενικής Συνόδου και τότε ο Άγιος Κύριλος, το Μάρτιο του 433, του έστειλε επιστολή η οποία και ονομάστηκε Σύμβολο της Εφέσου. Μετά ο Άγιος Κύριλος και επί έτη με συγγραφές, με επιστολές και προσωπικώς εργάστηκε κυρίως για τη διαφώτιση του εν λόγω θέματος και για τη δικαίωση της στάσεώς του.

Ο Άγιος Κύριλος τελεύτησε την 27η Ιουνίου του 444 αφού αρχιεράτευσε 42 έτη. Η Εκκλησία, θέλοντας να αδελφώσει τους δύο μεγάλους Αρχιεπισκόπους της Αλεξανδρείας, τον πρωταγωνιστή στον κατά του Αριανισμού αγώνα και τον πρωταγωνιστή του κατά του Νεστοριανισμού, όρισε τον συνεορτασμό τους κατά την 18η Ιανουαρίου. Ο Αναστάσιος ο Σιναΐτης ονόμασε τον Άγιο Κύριλο σφραγίδα των Πατέρων. Η Δ' Οικουμενική Σύνοδος τον αποκάλεσε συνήγορο της ορθής και αμωμήτου πίστεως. Ο Άγιος Κύριλος υπήρξε και πολυγραφότατος. Τα συγγράμματά του είναι ερμηνευτικά, απολογητικά, δογματικά-πολεμικά και επιστολές. Αξιολογότερο ερμηνευτικό έργο του

θεωρείται η ερμηνεία του στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιον, της οποίας σώζεται μεγάλο μέρος. Από τις ομιλίες του περίφημη είναι η επιγραφόμενη «Εγκώμιον εις την Αγίαν Μαρίαν την Θεοτόκον», την οποία εκφώνησε στην Έφεσο. Αποτελεί δε τον υπεροχότερο ύμνο της εκκλησιαστικής αρχαιότητος προς την Θεοτόκον.

Εγκώμιο στην Αγία Μαρία την Θεοτόκον, του σήμερα εορταζομένου Αγίου Κυρίλου, μεταφέρουμε, χωρίς μετάφραση, μια και δεν παρουσιάζει πολλές δυσκολίες, ένα μονομέρος, το οποίο όμως δείχνει την ιδιαίτερη ευλάβεια που έτρεφε για την Κυρία Θεοτόκο, για την οποία και τόσο αγωνίστηκε. Ο Άγιος αφού απευθύνθηκε προς τους πατέρες της Τρίτης Οικουμενικής Συνόδου και τους εγκωμίασε, αφού μετά εγκωμίασε την πόλη της Εφέσου και κατόπιν τον Ευαγγελιστή Ιωάννη, απευθύνθηκε στη Θεοτόκο και είπε: Χαίροις δε και αυτή Μαρία Θεοτόκε, Παρθενομῆτορ, Φωτοφόρε, Σκεῦος Αμίαντον. Χαίροις Παρθένε Μαρία, Μήτηρ και Δούλη.

Μήτηρ μεν διά τον ἐκ σοῦ τῆς παρθένου τεχθέντα, μήτηρ δε διά τον ἐν ἀγκάλαις βασταχθέντα και γάλακτι σῷ τραφέντα. Δούλη διά τον μορφήν δούλου λαβόντα, εἰσῆλθε γάρ ὁ βασιλεύς ἐν τῇ πόλει σου, μάλλον δε ἐν τῇ κοιλίᾳ σου, και πάλιν ἐξῆλθεν ὡς αὐτός ἠθέλησεν και ἡ πύλη σου κέκλεισται. Συνέλαβες γάρ ἀσπόρως, θεοπρεπῶς δε ἐγέννησας. Χαίροις Μαρία, ὁ ἀκατάληπτος ναός, μάλλον δε Άγιος, καθώς βοά ο προφήτης Δαβίδ λέγων: Άγιος ναός σου, θαυμαστός ἐν δικαιοσύνῃ. Χαίροις Μαρία, το κειμήλιο της οικουμένης. Χαίροις Μαρία, η περιστερά, η αμίαντος. Χαίροις Μαρία, η λαμπάς, η άσβεστος. Ἐξ οὗ γάρ ὁ Ἥλιος τῆς Δικαιοσύνης γεγέννηται.

Μαρία, το χωρίον του αχωρήτου, η τον μονογενῆ Θεοῦ Λόγον χωρήσασα, η τον στάχυν ἄνευ ἀρότρου και σπέρματος βλαστήσασα τον ἀμάραντον. Χαίροις Μαρία Θεοτόκε, δι' ἣν προφῆται και λαδοῦσιν, δι' ἣν ποιμένες δοξολογοῦσιν, λέγοντες σὺν ἀγγέλοις τον φοβερόν εκείνον ύμνον: Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ και ἐπὶ γῆς εἰρήνη ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία. Χαίροις Μαρία Θεοτόκε, δι' ἣν άγγελοι χορεύουσιν, αρχάγγελοι σκιρτώσι φρικωδεστάτους ύμνους αναπέμποντες. Χαίροις Μαρία Θεοτόκε, δι' ἣν μάγοι προσκυνοῦσιν, ὑπὸ ἀστέρος λαμπαδούχου ὁδηγούμενοι. Χαίροις Μαρία Θεοτόκε, δι' ἣν το δωδεκάπτυχον κάλλος των Αποστόλων ἐκλέλεκται. Χαίροις Μαρία Θεοτόκε,

Ἰωάννης ἔτι ὢν ἐν τῇ κοιλίᾳ τῆς μητρὸς αὐτοῦ ἐσκίρτησεν και προσεκύνησεν ὁ λύχνος τῷ φωτὶ τῷ ἀκοιμήτῳ. Χαίροις Μαρία Θεοτόκε, δι' ἧς προῆλθεν ἡ χάρις ἡ ἀνεκλάλητος, περὶ ἧς ὁ Ἀπόστολος βοῶν ἔλεγεν: Ἐπεφάνη ἡ χάρις τοῦ Θεοῦ ἡ σωτήριος πᾶσιν ἀνθρώποις. Χαίροις Μαρία Θεοτόκε, δι' ἧς προῆλθε το φῶς το ἀληθινόν, ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός, ὁ λέγων ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις: Ἐγώ εἰμι το φῶς τοῦ κόσμου. Χαίροις Μαρία Θεοτόκε, δι' ἧς ἐπέλαμψε φῶς τοῖς ἐν σκότει και σκιᾷ θανάτου καθημένοις. Ὁ λαός γάρ φησιν, ὁ καθήμενος ἐν σκότει, εἶδε φῶς μέγα. Ποῖον ἄρα φῶς; Ἦ μὴ τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστόν;

φῶς τὸ ἀληθινόν, τὸ φωτίζον πάντα ἄνθρωπον ἐρχόμενον εἰς τὸν κόσμον. Χαίροις Μαρία Θεοτόκε, δι' ἣν ἐν Εὐαγγελίοις κηρύσσεται: Εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου. Δι' ἣν και ἐν πόλεσιν και ἐν κώμαις και ἐν νήσοις ἐκκλησίαι Ὀρθοδόξων τε θεμελιοῦνται. Χαίροις Μαρία Θεοτόκε, δι' ἧς προῆλθεν ὁ τοῦ θανάτου νικητής και τοῦ ᾅδου ὀλοθρευτής. Χαίροις Μαρία Θεοτόκε, δι' ἧς προῆλθεν ὁ τοῦ πρωτοπλάστου πλάστης και τῆς παραβάσεως αὐτοῦ διορθωτής και τῆς ἐν οὐρανῷ βασιλείας ὁδηγός. Χαίροις Μαρία Θεοτόκε, δι' ἧς ἤνθησε και ἐξέλαμψε το τῆς Ἀναστάσεως κάλλος. Χαίροις Μαρία Θεοτόκε, δι' ἧς βάπτισμα ἁγιοσύνης φρικτὸν ἐν τοῖς Ἰορδανικοῖς ἔρρευσεν. Χαίροις Μαρία Θεοτόκε, δι' ἧς ὁ Ἰωάννης και ὁ Ἰορδάνης ἁγιάζονται και διάβολος ἀτιμάζεται. Χαίροις Μαρία Θεοτόκε, δι' ἧς πᾶσα πνοὴ πιστεύουσα σώζεται.