Repentance, Ingratitude, and Trust in Psalm 105

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

In Psalm 105, we looked at the first five verses, which serve as an introduction to the whole psalm. We had said we would go into them more deeply. That is all right; let us move on to verse six. Let us say once more that Psalm 105 resembles the preceding Psalm 104. But Psalm 104 praises God’s blessings, while this one speaks of the people’s ingratitude. Repentance runs through this psalm; praise and gratitude run through the previous one. From verse six onward: “We have sinned with our fathers; we have acted lawlessly; we have done wrong.” If you remember, the verbs follow one after another like that. If I remember rightly, Saint Andrew of Crete also uses these words in the Great Canon: “We have sinned with our fathers; we have acted lawlessly; we have done wrong.” Here the psalmist sees himself this way and calls the whole community to pray this way, to say these things to God. Because of their ancestors, they see themselves as sharing in the sins, lawless deeds, and wrongs committed by

their fathers...

Here, more specifically, the Jews, the Hebrews, see themselves as sharing in the sins their fathers committed. The psalm refers especially to those who came out of Egypt and crossed the Red Sea. But in a sense, we know that all of us sinned together with Adam. Adam sinned in Paradise; Adam and Eve sinned, and we sinned with them. Whoever accepts the Church’s teaching and believes this will, as he struggles, as he...

as he tries to follow and obey God’s will and Christ’s commandments, and to walk the path God has set before him, see something in his own life. A person is burdened, but not simply because Adam and Eve sinned and sin entered the world as a sickness. Each of us also has a will, a free will, as Adam and Eve did. We discover that we were not merely born into a world marked by sin, with sin as a sickness within us. We also find wickedness within ourselves, and we misuse our will.

We sin, and we bear responsibility for it. A person feels as though he had been there with Adam and Eve and had done what they did, or worse. So he sees himself as a sinner alongside every sinner, all the way back to Adam. He repents and waits for redemption and salvation. “We have sinned with our fathers; we have acted lawlessly; we have done wrong. Our fathers in Egypt did not understand Your wonders; they did not remember Your abundant mercy, but provoked You as they went up toward the Red Sea.” You can see the Hebrews clearly here. Moses, the man of God, appears before them. God Himself makes Moses known to them

as His servant. God sends him, stands behind him, helps him, and works so many wonders. Yet they take none of it to heart. “Stiff-necked and uncircumcised in heart,” as Saint Stephen the First Martyr would call them much later. Stiff-necked and uncircumcised in heart. If we look more closely, we will see that we are all like this, some more and some less. Blessed is the one who sees it as soon as possible and sees it in its full depth: how distorted a human being can become. Sin is not only a sickness within him. With his whole will, his whole disposition, his whole being, he chooses sin over God. He chooses self-love, that root passion, and his own ego. He chooses...

whatever the sin within him tells him to do, instead of what God says. So the psalm says, “Our fathers in Egypt did not understand Your wonders.” The psalmist is praying to God. He says “our fathers,” speaking for them all. There in Egypt they did not understand God’s wonders, nor did they remember His abundant mercy. They did not remember at all the great mercy God had shown them. “They provoked You as they went up toward the Red Sea.” By their whole attitude, their grumbling, and all their murmuring, they provoked God and grieved Him.

The psalm is speaking of a particular place and particular days: the very days when they came out of Egypt—or rather, left the city where they had been living, the capital where Pharaoh was. Moses led them toward the Red Sea so that they might cross it. How they murmured, complained, grumbled, and protested! And these were the very people who had seen all those wonders in Egypt. Had they not seen the ten plagues? Had they not seen the terrible calamity that could not have come about by any other means? God brought it about.

The firstborn of the Egyptians were struck down, and the Israelites, who had been forbidden to leave, went away completely free. Yet they neither remembered nor reflected on what had happened. They understood none of it. God could have said, “I know what you are like. What you are like will become clear later too,” and left them there to suffer, to be tormented and killed. Yet He showed them His mercy and love. He set them free and brought them out. Still they murmured as they went up toward the Red Sea, and so they grieved God. “Our fathers in Egypt did not understand Your wonders; they did not remember Your abundant mercy, but provoked You as they went up toward the Red Sea.” This happened as they traveled toward the Red Sea, before they reached it.

Does that mean the Hebrews were justified? They were in danger, and soon they learned that Pharaoh and his soldiers were pursuing them. But does God not know what He is doing? Was it not God who brought them out? Was it not God who made them promises? Had He not worked so many wonders before their eyes to show that He could bring them to what He had promised? They, for their part, had to choose to trust Him. That is why He allows certain things to happen: to reveal whether they trust Him. How often we see Christians who seem faithful when life is easy, when God has not arranged for dangers or difficulties to come. They thank God and pray to Him. But as soon as trouble comes, they change and even turn against God

and complain, feeling that they have been treated unjustly, and so on. May God protect us from acting like that. Yet, sadly...

I do not know whether it would be good to say something here, since this concerns precisely the Hebrews’ departure. They would cross the Red Sea and enter the wilderness, and God would lead them to Canaan, the Promised Land. He was constantly with them, making Himself known and doing so much for them. He gave them manna so they would not go hungry at all, and water and quail and so on. Yet they remained as they were. Very few, very few, exceedingly few rose a little above, so to speak, the sinking and bogging down that everyone experienced; they rose above it and remained faithful to God. Moses and a few others had true communion with God. The rest

understood nothing.

This should trouble us. We can be Christians, know all about Christianity and our Christian duties, and still fail to enter the path of communion with Christ, the path that leads to salvation. When that path opens before us, whatever happens will no longer shake us or turn us back. Instead, we will love God more and trust Him more, because we will feel His love more deeply and offer Him our love in return.

Look at the condition of most Christians today, if I may say so. They believe, and yet they do not quite believe that God truly exists, that He truly loves and saves His own, that whatever happens He fears nothing, and that He has the power to cleanse, sanctify, and save those who believe in Him. They have doubts. They may not say so, but their lives show it. Once you truly grasp and believe these things, you cannot go on living as before, as though you did not understand, as though you had no desire to move forward or to love God. You would gladly give yourself to Him and trust in His love, whatever God allows and arranges. We cannot have a different...

a different spirit from the Christians of the time of persecution, who were wholeheartedly ready to bear witness to God’s love, even at the cost of their lives. Was the spirit different then from what it should be now? It was the same Christian spirit then, and it must be the same now. If that spirit does not enter our souls and hold us, we should seriously ask ourselves whether we are true Christians. But perhaps we should stop here and continue from verse eight next time.

Στον εκατοστό πέμπτο ψαλμό, είχαμε δει τους πρώτους πέντε στίχους, που είναι ως πρόλογος του όλου ψαλμού. Είχαμε πει θα βαθύνουμε περισσότερο σε αυτούς τους πέντε στίχους. Δεν πειράζει, ας προχωρήσουμε. Από τον έκτο και εξής στίχο. Λέμε όμως ακόμη μία φορά ότι ο 105ος ψαλμός ομοιάζει με τον προηγούμενο 104ο ψαλμό, αλλά ο 104ος ψαλμός εξαίρει τις ευεργεσίες του Θεού, ενώ εδώ έχει τις αχαριστίες του λαού. Στον παρόντα ψαλμό κυριαρχεί η μετάνοια, εις τον προηγούμενο ο ύμνος και η ευγνωμοσύνη. Έκτος στίχος και εξής. Ημάρτομεν μετά των πατέρων ημών, ηνομήσαμεν, ηδικήσαμεν. Αν ενθυμείστε, έτσι το ένα κατόπιν το άλλο τα ρήματα αυτά τα παραθέτει. Αν θυμάμαι κι εγώ καλά, εις τον Μέγα Κανόνα ο Άγιος Ανδρέας Κρήτης: ημάρτομεν μετά των πατέρων ημών, ηνομήσαμεν, ηδικήσαμεν. Ναι, θεωρεί εδώ ο Ψαλμωδός και μαζί του καλεί και όλη την αδελφότητα έτσι να προσευχηθούν, έτσι να τα πουν στον Θεό. Θεωρούν, ένεκα των προγόνων, θεωρούν ότι είναι συμμέτοχοι στις αμαρτίες και στις ανομίες και στις αδικίες που έκαναν

πατέρες των...

Εδώ ειδικότερα οι Ιουδαίοι, οι Εβραίοι, θεωρούν ότι συμμετείχαν στις αμαρτίες που έκαναν οι πατέρες των. Και εδώ αναφέρεται ειδικότερα σε αυτούς οι οποίοι βγήκαν από την Αίγυπτο και πέρασαν την Ερυθρά Θάλασσα. Αλλά όμως από κάποια πλευρά το ξέρουμε ότι όλοι μας, μαζί με τον Αδάμ — ο Αδάμ ημάρτησε μέσα στον Παράδεισο, ο Αδάμ και η Εύα ημάρτησαν — αλλά μαζί τους κι εμείς αμαρτήσαμε. Και όποιος δεχθεί έτσι τη διδασκαλία της Εκκλησίας και πιστέψει έτσι τα πράγματα, στην πορεία λοιπόν, καθώς αγωνίζεται, καθώς...

καθώς προσπαθεί να ακολουθήσει, να υπακούσει στο θέλημα του Θεού, στις εντολές του Χριστού, να ακολουθήσει τον δρόμο στον οποίο τον έβαλε ο Θεός, βλέπει εκεί στην πράξη ότι ο άνθρωπος δεν είναι βεβαρημένος απλώς διότι αμάρτησε ο Αδάμ και η Εύα και πέρασε ως αμαρτία, ως ασθένεια πέρασε η αμαρτία εις τον κόσμο, αλλά καθένας, καθώς έχουμε βούληση και εμείς, ελευθέρα βούληση όπως είχε ο Αδάμ και η Εύα, διαπιστώνουμε ότι όχι απλώς γεννηθήκαμε αμαρτωλοί και έχουμε μέσα μας την αμαρτία ως ασθένεια, αλλά διαπιστώνουμε ότι και εμείς έχουμε μέσα μας πονηρίες και κάνουμε κακή χρήση της βουλήσεως.

Αμαρτάνουμε και έχουμε ευθύνη, ευθύνη, και το νιώθει κανείς σαν να ήταν μαζί εκεί με τον Αδάμ και την Εύα και έκανε κανείς το ίδιο που έκανε ο Αδάμ και η Εύα και χειρότερα. Και έτσι νιώθει κανείς τον εαυτό του αμαρτωλό με όλους τους αμαρτωλούς μέχρι και τον Αδάμ και μετανοεί ανάλογα και περιμένει τη λύτρωση και τη σωτηρία. Ημάρτομεν μετά των πατέρων ημών, ηνομήσαμεν, ηδικήσαμεν. Οι πατέρες ημών εν Αιγύπτω ου συνήκαν τα θαυμάσιά σου, ουκ εμνήσθησαν του πλήθους του ελέους σου και παρεπίκραναν αναβαίνοντες εν τη Ερυθρά Θαλάσση. Το βλέπει καθαρά εκεί κανείς τους Εβραίους, ενώ φανίζεται ο άνθρωπος του Θεού, ο Μωυσής, και φανερώνεται έτσι ενώπιόν των, τον φανερώνει δηλαδή ο Θεός έτσι τον Μωυσή ενώπιόν των,

άνθρωπο του Θεού, και ο Θεός τον στέλνει και ο Θεός είναι πίσω και ο Θεός τον βοηθάει και ο Θεός κάνει τόσα θαυμαστά, κι αυτοί τίποτε, τίποτε. Σκληροτράχηλοι και απερίτμητοι την καρδία, που θα τους πει πολύ αργότερα ο Άγιος Πρωτομάρτυς Στέφανος. Σκληροτράχηλοι και απερίτμητοι την καρδία. Και αν προσέξει κανείς καλύτερα θα δει ότι έτσι είμαστε όλοι. Άλλος περισσότερο, άλλος λιγότερο. Μακάριος εκείνος ο οποίος θα το δει όσο γίνεται γρηγορότερα και θα το δει αυτό στο όλο βάθος του. Πόσο, ας πούμε, ο άνθρωπος έτσι είναι διαστρεβλωμένος. Όχι απλώς έχει μέσα την αμαρτία ως ασθένεια, αλλά έτσι με την όλη βούλησή του και με την όλη διάθεσή του και με το όλο του είναι προτιμάει την αμαρτία από τον Θεό, προτιμάει τη φιλαυτία του, προτιμάει τον εγωισμό του, προτιμάει...

ό,τι υπαγορεύει η αμαρτία που έχει μέσα του και όχι ό,τι λέγει ο Θεός. Οι πατέρες λοιπόν στην Αίγυπτο ου συνήκαν τα θαυμάσιά σου. Απευθύνεται στον Θεό ο Ψαλμωδός, προσευχόμενος. Οι πατέρες μας, στον πληθυντικό λέγει. Εκεί στην Αίγυπτο δεν κατάλαβαν τα θαυμάσια του Θεού και ούτε εμνήσθησαν του πλήθους του ελέους. Και καθόλου, καθόλου δεν θυμήθηκαν το πολύ, πολύ έλεος που παρέσχε σε αυτούς ο Θεός και παρεπίκραναν αναβαίνοντες εν τη Ερυθρά Θαλάσση. Και με την όλη στάση τους και με την όλη διάθεσή τους και με την όλη γκρίνια τους και με όλα τα μουρμουρητά τους και τα λοιπά επίκραναν, ελύπησαν τον Θεό.

Και αναφέρεται εδώ σε συγκεκριμένο τόπο και σε συγκεκριμένες ημέρες. Ακριβώς εκείνες τις ημέρες που βγήκαν από την Αίγυπτο ή καλύτερα από την πόλη όπου κατοικούσαν και που ήταν η πρωτεύουσα και ήταν ο Φαραώ, βγήκαν από εκεί και ο Μωυσής τους οδήγησε λοιπόν εκεί στην Ερυθρά Θάλασσα, να περάσουν την Ερυθρά Θάλασσα. Και αν δεν μουρμούρησαν και αν δεν παραπονέθηκαν και αν δεν γκρίνιαξαν και αν δεν διαμαρτυρήθηκαν! Εξελίλωσαν λοιπόν αυτοί οι οποίοι είχαν δει όλα και τα θαυμαστά στην Αίγυπτο. Δεν είδαν λίγο πολύ τις δέκα πληγές; Δεν είδανε τι φοβερό κακό έγινε που δεν μπορούσε να γίνει με τίποτε άλλο; Ο Θεός το έκανε.

Κακό έγινε στα πρωτότοκα των Αιγυπτίων και αυτοί έφυγαν λοιπόν εντελώς ελεύθεροι, που δεν τους άφηναν να φύγουν, και ούτε τα θυμήθηκαν, ούτε τα σκέφτηκαν, ούτε τα κατάλαβαν, ούτε τίποτε. Διότι ο Θεός θα μπορούσε να πει «σας ξέρω εγώ ποιοι είστε και σας ξέρω εγώ, θα φανεί και αργότερα, ποιοι είστε λοιπόν» και να τους αφήσει εκεί να τυραννιούνται, να βασανίζονται, να θανατωθούν εκεί. Και όμως έδειξε το έλεος, έδειξε την αγάπη του και τους ελευθερώνει, τους βγάζει από εκεί. Και γογγύζουν λοιπόν ανεβαίνοντας στην Ερυθρά Θάλασσα και λύπησαν έτσι τον Θεό. Οι πατέρες ημών εν Αιγύπτω ου συνήκαν τα θαυμάσιά σου και ουκ εμνήσθησαν του πλήθους του ελέους σου και παρεπίκραναν αναβαίνοντες εν τη Ερυθρά Θαλάσση. Καθώς ανέβαιναν λοιπόν και έως ότου να φτάσουν στην Ερυθρά Θάλασσα.

Να πούμε δηλαδή ότι ήταν δικαιολογημένοι τώρα οι Εβραίοι; Όσο και αν διέτρεχαν κίνδυνο, που σε λίγο μαθεύτηκε ότι τρέχει πίσω τους ο Φαραώ με τους στρατιώτες. Λοιπόν, δεν ξέρει ο Θεός τι κάνει; Ο Θεός δεν τους βγάζει από εκεί; Ο Θεός δεν είναι που τους υπόσχεται; Ο Θεός δεν είναι που έκανε μπροστά τους τόσα θαυμαστά, να δείξει δηλαδή ότι μπορεί να τους πάει στις επαγγελίες; Αλλά η θέληση και η εμπιστοσύνη είναι εκ μέρους των. Και γι' αυτό επιτρέπει να συμβούν κάποια πράγματα για να φανεί αν Τον εμπιστεύονται ή δεν Τον εμπιστεύονται. Πόσες φορές βλέπουμε ανθρώπους, έτσι, χριστιανούς, οι οποίοι όταν δεν ζορίζονται, όταν δεν οικονομήσει ο Θεός έτσι τα πράγματα να έρθουν κάποιοι κίνδυνοι, κάποιες δυσκολίες, φαίνεται ότι είναι πιστοί, ευγνωμονούν τον Θεό, προσεύχονται στον Θεό, και μόλις παρουσιαστούν κάποια πράγματα αμέσως αλλάζουν και φτάνουν στο σημείο να τα βάλουν με τον Θεό,

να παραπονεθούν, να θεωρήσουν τον εαυτό τους αδικημένο κτλ. Ο Θεός να μας φυλάξει από μια τέτοια τακτική, αλλά αντιστοίχως... Δυστυχώς.

Δεν ξέρω αν θα ήταν καλό να πούμε τώρα σε αυτό το σημείο, καθώς αναφέρεται ακριβώς στην έξοδο των Εβραίων, και θα περάσουν και την Ερυθρά Θάλασσα και θα μπουν στην έρημο και ο Θεός τους οδηγεί στη γη Χαναάν, στη γη της Επαγγελίας, και τόσο είναι μαζί και τόσο φανερώνεται ο Θεός και τόσα κάνει για χάρη τους, και το μάννα που τους δίνει και δεν πεινούν καθόλου, και όλα, και νερό και ορτύκια και λοιπά. Και αυτοί εξακολουθούν να είναι αυτό που είναι. Ελάχιστοι, ελάχιστοι, ελαχιστότατοι ήταν αυτοί που βγήκαν λίγο πιο πάνω, ας πούμε, από όλο αυτό το βούλιαγμα, αυτό το βάλτωμα που πάθαιναν όλοι, βγήκαν πιο πάνω και έμειναν πιστοί στον Θεό. Ήταν ο Μωυσής και μερικοί ακόμα, λοιπόν, οι οποίοι είχαν αληθινή κοινωνία με τον Θεό. Οι άλλοι

δεν καταλάβαιναν τίποτε.

Να ανησυχήσουμε. Μπορεί να είμαστε χριστιανοί και να ξέρουμε όλα τα χριστιανικά πράγματα και τα χριστιανικά καθήκοντα και λοιπά, για να μην ανοίξει ο δρόμος, ο δρόμος αυτός που έχουμε κοινωνία με τον Χριστό και που μας οδηγεί εκεί στη σωτηρία. Και όχι μόνο, ό,τι και αν μας συμβαίνει, όταν ανοίξει ο δρόμος αυτός, όχι μόνο δεν μας ταράσσει και δεν μας γυρίζει πίσω, αλλά εμείς ακόμη πιο πολύ αγαπούμε τον Θεό και ακόμη πιο πολύ εμπιστευόμαστε, γιατί ακόμη πιο πολύ νιώθουμε την αγάπη Του και Του δίνουμε την αγάπη μας.

Αυτό... Αυτή όλη η κατάσταση στην οποία βρίσκονται οι περισσότεροι χριστιανοί, αν επιτρέπεται, πού κατήντησαν στις μέρες μας οι χριστιανοί, και πιστεύουν και δεν πιστεύουν, ας πούμε, τελικά πράγματι υπάρχει ο Θεός και πράγματι ο Θεός αγαπά τους δικούς Του και πράγματι ο Θεός σώζει τους δικούς Του και πράγματι ο Θεός, ό,τι και αν συμβεί, δεν φοβάται από τίποτε και είναι δυνατός και καθαρίζει αυτούς που θα Τον πιστεύσουν και τους αγιάζει, τους σώζει. Αμφιβάλλουν. Μπορεί να μην το λένε, αλλά έτσι δείχνει η ζωή τους. Γιατί μόλις συνειδητοποιήσεις ότι έτσι έχουν τα πράγματα και τα πιστέψεις, έτσι είναι αδύνατο μετά να μένεις έτσι όπως μένεις. Σαν να μην καταλαβαίνεις, σαν να μην έχεις διάθεση να προχωρήσεις, σαν να μην έχεις διάθεση να αγαπήσεις τον Θεό, ευχαρίστως να δώσεις τον εαυτό σου και να εμπιστευτείς στην αγάπη του Θεού και ό,τι επιτρέψει ο Θεός και το οικονομήσει. Δεν μπορούμε εμείς να έχουμε διαφορετικό...

διαφορετικότερο πνεύμα από αυτό που είχαν, παραδείγματος χάρη, οι χριστιανοί στα χρόνια των διωγμών, που ολοπρόθυμοι να μαρτυρήσουν για την αγάπη του Θεού. Είναι άλλο πνεύμα τότε και άλλο πνεύμα τώρα; Το ίδιο χριστιανικό πνεύμα ήταν και τότε, το ίδιο πρέπει να είναι και τώρα. Εάν δεν περνάει ένα τέτοιο πνεύμα στην ψυχή μας και αν δεν μας συνέχει ένα τέτοιο πνεύμα, ναι, πολύ να προβληματιστούμε αν είμαστε αληθινοί χριστιανοί. Αλλά μάλλον να σταματήσουμε εδώ και να συνεχίσουμε από τον 8ο στίχο και εξής.