God’s Wisdom in Creation and Each Person’s Life

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Let us return to Psalm 103, which is read as the opening psalm at Vespers. We have reached verse 24. As we said, verses 24 through 30 speak of some of the works of the fifth and sixth days of Creation. Verse 24 is both a conclusion to what came before and a beginning to what follows: “How great are Your works, O Lord! In wisdom You have made them all; the earth is filled with Your creation.” We spoke about this at some length last time.

I cannot bring myself to move on. Let us stay here a little longer.

These words move me deeply: “In wisdom You have made them all.” In wisdom You have made them all. Even here, at this very moment, if one does not feel very strongly that...

Well, it was not simply my own idea to do this, something I studied and planned out myself. No. One senses that God is doing it.

From one point of view, then, it is not at all difficult. I think we ought to feel this and say so. On the human side, there is all human imperfection, all the human... Whatever we do as human beings is imperfect; it is not as God wants it to be. That is why we must set ourselves aside and simply let God use us as His instruments. And by His instruments, I do not mean only someone speaking to others. No, no. Each of us is an instrument of God. Nor do I mean only that each of us bears witness to those around us, at home and elsewhere.

Each person is God’s instrument. Think of musical instruments: one here, another there, each a different instrument. In the hands of someone who knows how to play, an instrument can bring forth a marvelous melody.

I think Blessed Augustine says that the Church is Christ continuing through the ages. He also says that the one Christ dwells in each person in a distinct way. It is the same Christ in one person and in another. He does not turn us into robots or make us all alike. Each of us has our own personality and makeup. Christ does not erase the person or the creation He has made. Every person is different from every other. Yet it is Christ who dwells in each one.

He is within each person, as though Christ were the very heart of each one. So each person is an instrument that God plays. An ordinary musical instrument has no life of its own, yet it can carry a melody so beautiful that we cannot put it into words. We hear it and feel it. In this way God works through each person. If we see ourselves as His instruments, we see that He uses each of us so that His Holy Name may be glorified. This does not mean that God exploits us.

As God is glorified through us, we too shall be glorified with Him. That is how each person is glorified. But when does this happen? When you are God’s instrument and He uses you. It is not that you, as a human being, make good and beautiful things and simply call on God to reward them. You offer yourself to God, and He uses you. In this work one sees God’s perfect wisdom and cries out again and again, “In wisdom You have made them all.” The stars bring this to mind, as does all creation—the macrocosm, the microcosm, everything. But in the end, this is where the thought leads.

It may sound surprising, but think of this very moment. God has enlightened each of us, taken each of us by the hand, taught us, and worked in our lives so that we now sit here listening to His Word. We hear and learn His will. More than that, we can stand open before Him and receive His grace. If we reflect on this even briefly, we will say, “My God, how wisely You have worked!”

And You are still at work. You have brought me this far—that is, You have done in my soul all that You have done up to this day. Whatever you are, whatever we might be, whatever we might think or do, God found a way. He found a way, however unruly you may be, however self-absorbed you may have been, or whatever else—I don't know what else. He found a way. God acted wisely and took you into His hand to sanctify you, fill you with grace, and glorify you.

If the soul is not saved. Now, of course, starting from this, as we were saying the other day—and I think we said it on another recent occasion—yes, if one pays attention to everything we find in the Church’s books, first in Holy Scripture, but also in the other books we use in worship and in the hymns, every word and every phrase deserves attention. But one must not attend to them merely as literature or, so to speak, in a merely magical way, and so on. For it is one thing for a good scholar of language and a good writer simply to use words to compose a...

The writer may enjoy it, and others may enjoy reading it. But there is something more: in every word and every phrase we can discover God, His power, His grace, and His love. All of this is given for our sake, so that God may give us His love, grace, and mercy. This is why Holy Scripture was written, why the Church exists, and why everything in the Church is there: so that people may be saved and filled with grace. We need to turn our attention to these things. If our mind and heart are elsewhere, we remember them only now and then.

When God begins this work in the soul, He draws it to Himself and makes it His own. The soul belongs to the Lord, and you come to know that God has taken you into His hands. In Psalm 72, the psalmist says, “I was like a beast before You.” He was wrestling with a great question: Why do the ungodly, those who disregard God and His will, seem to prosper? And why do the devout suffer? This happens in the Old Testament and the New Testament alike. “All who desire to live a godly life will be persecuted.” Those words were not spoken without reason.

The devil, on the other hand, says, “Come with me, and everything will go well for you.” This troubled the psalmist deeply. He searched for an answer to the question, “Why does the way of the ungodly prosper?” The prophet Jeremiah asks it too, and it appears elsewhere in the Old Testament. Yet human reasoning cannot settle it. So the psalmist says, “I was like a beast before You.” In other words, “What do I know, my God? I am like a little creature before You.” He admits his limits before God. Then he says, “And You took me by the hand.”

Or perhaps the words are, “You took me with Your hand.”

Whether it is “You took me by my hand” or “You grasped me with Your own hand,” the meaning is clear. As soon as a person humbles himself, God takes him and guides him. He may lead you nowhere extraordinary. You remain in ordinary daily life, but something within it is different: God’s grace is there; God Himself is there. You remember who you were and what you might have become, and you say, “My God, my God, in wisdom You have made them all!” You go from one surprise to another, from one moment of wonder to the next. And, if I may put it this way, God desires this too, so that He may bless His child and fill him with still more grace. And as things continue in this way...

At times it seems more than a person can bear. God gives one gift and then another. He gives more grace and makes the person able to receive more grace, and to desire still more. This has no end, either in this world or in the world to come. There, all will be well. Here, we must always take care, above all to remain humble, or we risk losing everything. Yet God Himself watches over the person who holds firmly to His hand and does not abandon him. Let us stop here today. We will continue next time.

Πάλι λοιπόν να πούμε ότι είμαστε στον 103ο ψαλμό που αναγιγνώσκεται ως προοιμιακός στους Εσπερινούς. Έχουμε φτάσει στον 24ο στίχο και είπαμε από τον 24ο στίχο στον 30ό στίχο γίνεται λόγος για τα έργα της 5ης, για κάποια έργα της 5ης και της 6ης ημέρας της Δημιουργίας. Ο εικοστός τέταρτος στίχος είναι τρόπον τινά σαν κατάληξη των προηγουμένων στίχων και σαν αρχή των επόμενων στίχων, καθώς λέγει «Ως εμεγαλύνθη τα έργα σου, Κύριε, πάντα εν σοφία εποίησας, επληρώθη η γη της κτίσεώς σου». Είπαμε αρκετά την περασμένη φορά.

Δεν μου κάνει καρδιά να προχωρήσω, να σταματήσουμε λίγο ακόμη εδώ.

Πάρα πολύ με συγκινούν έτσι αυτά τα λόγια. Πάντα εν σοφία εποίησας. Πάντα εν σοφία εποίησας. Και αυτή την ώρα τώρα εδώ έτσι, εάν κανείς δεν πολύ αισθάνεται ότι

Εεε... Μόνος του σκέφτηκε να κάνει αυτό το πράγμα και το μελέτησε έτσι και το προγραμμάτισε έτσι και το... Όχι. Αλλά το αισθάνεται κανείς ότι το κάνει ο Θεός.

Από μια πλευρά, λοιπόν, δεν είναι καθόλου δύσκολο, νομίζω πρέπει να το νιώθουμε, να το πούμε. Από την ανθρώπινη πλευρά υπάρχει όλη η ανθρώπινη ατέλεια, όλοι οι ανθρώπινοι. Ό,τι και να κάνουμε ως άνθρωποι είναι ατελές, είναι όχι έτσι πως το θέλει ο Θεός. Και φυσικά γι' αυτό πρέπει να παραιτούμε τον εαυτόν μας, απλώς να μας χρησιμοποιεί ο Θεός ως όργανά του. Και ως όργανά του όχι μόνο με την έννοια να κάποιος ομιλεί στους άλλους. Όχι, όχι. Καθένας, ας πούμε, είναι όργανο του Θεού. Όχι μόνο με την έννοια ότι καθένας μας δίνουμε μαρτυρία στους γύρω μας μέσα στο σπίτι κλπ.

Είναι όργανο του Θεού καθένας, διότι, διότι, να, όπως είναι ένα όργανο, ένα όργανο είναι ένα όργανο εδώ, ένα όργανο εκεί, ένα όργανο εκεί και τα λοιπά, ναι, όργανο, όργανο. Λοιπόν, και εκείνος που ξέρει να παίζει το όργανο, λοιπόν, το όργανο είναι όργανο και εκείνος το παίζει έτσι και παρουσιάζει μια μελωδία ας πούμε, φοβερή.

Νομίζω λέγει ο Ιερός Αυγουστίνος ότι πέρα από αυτό που λέω ότι η Εκκλησία είναι ο συνεχιζόμενος Χριστός εις τους αιώνας, λέγει επίσης ότι ο Χριστός, ο ένας Χριστός, είναι κατά ένα διαφορετικότερο τρόπο μέσα στην ύπαρξη του καθενός. Ο ίδιος ο Χριστός στον ένα, ο ίδιος ο Χριστός στον άλλο, όχι με την έννοια να μας κάνει ρομπότ, και όχι με την έννοια να μας κάνει ίδιους, αλλά καθένας με την όποια προσωπικότητα και ψυχοσύνθεση έχουμε. Δεν καταργεί τον άνθρωπο ο Χριστός, δεν καταργεί τη δημιουργία του, που ο καθένας είναι εντελώς διαφορετικότερος από τον άλλον. Δεν υπάρχει κανείς που μοιάζει με τον άλλον. Είναι ο Χριστός όμως.

Είναι μέσα στον καθένα, σαν να είναι η καρδιά του καθενός και πάλι εκεί ο Χριστός. Έτσι λοιπόν ο καθένας είναι ένα όργανο, όργανο που το παίζει ο Θεός το όργανο αυτό. Και το όργανο αυτό, ενώ είναι στα όργανα τα άψυχα, είναι άψυχα όργανα, λοιπόν, αλλά αν έτσι μεταδίδουν μια τόσο καλή μελωδία που πολλές φορές δεν μπορεί και να την εκφράσει, δεν μπορεί να την περιγράψει, τη νιώθει, την ακούει. Ναι, έτσι ο Θεός φτιάχνει με τον καθένα, χρησιμοποιεί τον καθένα, αν το δούμε έτσι το πράγμα ότι ο καθένας είναι όργανο του Θεού, χρησιμοποιεί τον καθένα για να δοξάζεται το Άγιο Όνομά Του. Όχι με την έννοια ότι μας εκμεταλλεύεται ο Θεός

Αλλά με αυτήν την έννοια: καθώς δοξάζεται ο Θεός δι’ ημών, δοξασόμεθα και εμείς με τον Θεό. Έτσι δοξάζεται ο καθένας. Αλλά πότε γίνεται αυτό; Όταν είσαι όργανο του Θεού. Σε χρησιμοποιεί ο Θεός. Όχι, τα φτιάχνεις εσύ τα καλά και ωραία σαν άνθρωπος και απλώς καλείς τον Θεό να τα επιβραβεύσει. Εσύ προσφέρεσαι εις τον Θεό και ο Θεός σε χρησιμοποιεί. Και βλέπει κανείς ακριβώς αυτή την εργασία, βλέπει την πανσοφία του Θεού και αναφωνεί κάθε τόσο: «Πάντα εν σοφία εποίησας». Παίρνει αφορμή βέβαια από τα άστρα, παίρνει αφορμή από την όλη κτίση, παίρνει αφορμή από τον μακρόκοσμο, από τον μικρόκοσμο, από τα πάντα, αλλά τελικά καταλήγει σε αυτό.

Λοιπόν, και αν φαίνεται παράδοξο και αυτήν την ώρα, λοιπόν, αν το δούμε έτσι το θέμα, πώς ο Θεός φώτισε τον καθένα μας, πώς ο Θεός ας πούμε πήρε από το χέρι τον καθένα μας, πώς ο Θεός ας πούμε δίδαξε τον καθένα μας, πώς ο Θεός εργάστηκε όπως εργάστηκε και αυτήν την ώρα καθόμαστε και ακούμε τον Λόγο Του. Καθόμαστε και ακούμε, πληροφορούμαστε για το θέλημά Του. Την ώρα όχι μόνο αυτό, αλλά να μπορούμε να είμαστε ανοιχτοί ενώπιόν Του και να μας δίνει τη χάρη Του. Για λίγο έτσι αν το δει κανείς, θα πει: πόσο σοφά, Θεέ μου, ενήργησες

Και ενεργείς και με έφερες ως εδώ που με έφερες, με την έννοια δηλαδή έκανες στην ψυχή μου ό,τι έκανες μέχρι σήμερα. Και ότι τι είσαι, τι θα είμαστε, τι θα σκεπτόμαστε, τι θα κάναμε, και ο Θεός βρήκε τρόπο. Βρήκε, όσο ατίθασος κι αν είσαι, όσο εγωλάτρης κι αν ήσουν, όσο δεν ξέρω τι, βρήκε. Και ο τρόπος, ο Θεός κατά σοφό, έτσι, τρόπο λοιπόν ενήργησε ο Θεός και σε έβαλε στο χέρι του, με την έννοια για να σε αγιάσει, με την έννοια για να σε χαριτώσει, με την έννοια για να σε δοξάσει.

Αν δεν σωθεί η ψυχή. Βέβαια τώρα, ξεκινώντας από αυτό, όπως λέγαμε κάποια μέρα και νομίζω σε μια προηγούμενη λέγαμε αυτές τις μέρες, ναι, αν προσέξει κανείς έτσι όλα αυτά που βρίσκουμε μέσα στα βιβλία της Εκκλησίας, στην Αγία Γραφή πρώτα, αλλά και στα άλλα βιβλία που χρησιμοποιούμε στη λατρεία και τα λοιπά, στους ύμνους, κάθε λέξη, κάθε φράση, αλλά πρέπει να την προσέξει κανείς, μην την προσέξει απλώς φιλολογικά ή, ας πούμε, απλώς μαγικά και τα λοιπά, διότι άλλο πράγμα είναι ένας καλός φιλόλογος και ένας καλός λογοτέχνης χρησιμοποιεί απλώς τις λέξεις και να φτιάξει ένα.

ωραίο κείμενο ας πούμε, το ευχαριστήθηκε και ο ίδιος, το ευχαριστηθούν και οι άλλοι σαν κείμενο. Και άλλο είναι μέσα στην κάθε λέξη, μέσα στην κάθε φράση να ανακαλύπτουμε τον Θεό, να ανακαλύπτουμε τη δύναμη του Θεού, να ανακαλύπτουμε τη χάρη του Θεού, την αγάπη του Θεού. Διότι όλα αυτά γίνονται για μας, για να μας δώσει ο Θεός την αγάπη Του, να μας δώσει τη χάρη Του, να μας δώσει το έλεός Του. Και η Αγία Γραφή γι' αυτό γράφει, και η Εκκλησία γι' αυτό υπάρχει, και όλα μέσα στην Εκκλησία για να σωθεί ο άνθρωπος, για να χαριτωθεί ο άνθρωπος. Πρέπει να σκεφτεί κανείς όλα αυτά έτσι. Αλλά πρέπει να σκεφτεί, πρέπει να στραφεί κάπου. Αν, ας πούμε, κάπου αλλού είναι το μυαλό του ανθρώπου, κάπου αλλού είναι η καρδιά του. Και θυμάται πού και πού και αυτά.

Όταν αρχίσει ο Θεός να κάνει αυτό το έργο στην ψυχή, να αιχμαλωτίζει με την καλή έννοια την ψυχή, να την κάνει δική Του με την καλή έννοια, η ψυχή είναι του Κυρίου και να ξέρεις πια σε έβαλε στα χέρια ο Θεός, όπως λέει και ο εβδομηκοστός δεύτερος Ψαλμός, τη στιγμή που είπε ο υμνωδός εκεί, ο ψαλμωδός λένε ο Δαβίδ ή άλλος που είπε «κτηνῶδες ἐγενόμην παρὰ σοί». Είχε μεγάλο πρόβλημα, μεγάλο θέμα. Γιατί οι ασεβείς, όλοι εκείνοι οι οποίοι καθόλου δεν είναι σωστοί με τον Θεό, με το θέλημα του Θεού, όλοι εκείνοι περνούν καλά. Και οι ευσεβείς, όχι, συμβαίνει αυτό, όχι μόνο στην Παλαιά Διαθήκη, στην Καινή Διαθήκη. Οι θέλοντες ευσεβώς ζην διωχθήσονται, δεν το λέει τυχαία ο Κύριος.

Αλλιώς δηλαδή ο διάβολος λέει, έλα με μένα, θα έχεις όλο επιτυχίες. Μεγάλο πρόβλημα για τον ψαλμωδό και προσπαθεί να βρει λύση, να βρει απάντηση στο ερώτημα, «τί ὅτι ὁδὸς ἀσεβῶν εὐοδοῦται;» Το λέει ο προφήτης Ιερεμίας ακόμη και υπάρχει και αλλού στην Παλαιά Διαθήκη αυτά. Και τίποτε, καμιά απάντηση, καμιά αυτή, δεν γίνεται, δεν μπορείς να βρεις άκρη με το μυαλό το ανθρώπινο. Οπότε λέει «κτηνῶδες ἐγενόμην παρὰ σοί», τι είμαι εγώ, Θεέ μου, ένα ζωάκι, τι ξέρω εγώ, και παραδοχή έτσι στον Θεό. Και γι' αυτό λέει στη συνέχεια «και με έλαβες δια της χειρός μου»,

Ή... ή μπορεί να λέει δια της χειρός σου.

Ή με πήρες από το χέρι το δικό μου, ή με πήρες με το δικό σου χέρι, με έπιασες. Έτσι από εκεί και πέρα, μόλις ταπεινωθεί ο άνθρωπος, τον παίρνει ο Θεός και τον οδηγεί εκείνος. Ίσως δεν τον πάει πουθενά ας πούμε, δεν σε κάνει έναν φανταστικό κόσμο, μέσα στην ίδια την καθημερινή πραγματικότητα, αλλά έχει μέσα άλλο πράγμα, έχει τη χάρη του Θεού μέσα, έχει μέσα τον Θεό. Ο άνθρωπος θυμάται ποιος ήταν και τι μπορούσε να ήταν και τα λοιπά, Θεέ μου, Θεέ μου, πάντα εν σοφία εποίησας και πέφτει από έκπληξη σε έκπληξη, από θαυμασμό σε θαυμασμό και φυσικά, αν επιτρέπεται να πω, αυτό θέλει και ο Θεός για να ευλογήσει ακόμη περισσότερο τον άνθρωπό Του, να τον χαριτώσει ακόμη περισσότερο. Και ενώ ας πούμε τα πράγματα προχωρούν έτσι που...

Κατά κάποιο τρόπο δεν αντέχει ο άνθρωπος, πού αντέχει ας πούμε σε τέτοιες καταστάσεις. Λέει ο Θεός δίνει το ένα, δίνει και το άλλο. Δίνει δηλαδή περισσότερη χάρη και κάνει τον άνθρωπο να αντέχει περισσότερη χάρη. Και τον κάνει τον άνθρωπο να επιθυμεί ακόμα περισσότερη χάρη. Και δεν έχει τελείωμα αυτό το πράγμα, όχι μόνο στον κόσμο αυτόν αλλά και στον άλλο κόσμο. Μόνο εκεί που θα είναι όλα ωραία και καλά, ενώ εδώ πάντοτε υπάρχει ο κίνδυνος και πρέπει να προσέχει κανείς, κυρίως να είναι ταπεινός, αλλιώς κινδυνεύει να τα χάσει όλα. Αλλά ο ίδιος ο Θεός παρακολουθεί τον άνθρωπο και δεν τον αφήνει εάν κρατάει κανείς καλά το χέρι του Θεού. Ας τελειώσουμε σήμερα εδώ και θα συνεχίσουμε την προσεχή φορά.