God’s Wisdom in Creation and the Christian Struggle

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are in Psalm 103, which, as we said, is read in the Church at Vespers as the opening psalm. We had reached verse 23 and had also looked briefly at verse 24. From verse 25 onward, the psalm speaks of the creatures made on the fifth and sixth days. In verse 24, the Psalmist says: “How great are Your works, O Lord! In wisdom You have made them all; the earth is filled with Your creation.”

Your works are magnificent, O Lord. You made them all with wisdom, and the earth is full of Your many creatures.

We have heard this psalm at every Vespers since childhood. When the reader, or the one presiding, reaches this verse in the opening psalm, most of us pay closer attention. The person chanting it also tends to say it in a special way. This verse brings us joy, fills our hearts, and fills us with wonder: “How great are Your works, O Lord! In wisdom You have made them all; the earth is filled with Your creation.”

Thank you. Yes, the works of the Lord are magnificent, and He does everything with wisdom.

Where can we turn our eyes, or give our full attention, and fail to see God's wisdom? We can look at the heavens or the earth, at the vastness of creation or its tiniest parts. Above all, when we attend to spiritual things, we say: “How great are Your works, O Lord! In wisdom You have made them all.” And as you remember, we said that God revealed the fullness of His wisdom most of all in the plan He conceived to save the human race. Here the Psalmist sees God's greatness and wisdom in His works, in His creatures, and praises Him for both. As we have said before, that fullness of wisdom is seen in the plan of salvation. God saves the human race through the Incarnation of the Son of God, the Second Person of the Holy Trinity, and carries out this whole work with wisdom. We cannot grasp that wisdom simply by sitting down and thinking through how wisely it was all done. The sweetness

of God's wisdom, of His perfectly wise intervention, comes when we feel these things and live them for ourselves. Before we go on—and perhaps we will go no further today—I would ask you to pay attention to this point.

For many people, the spiritual struggle, spiritual ascesis, the effort to keep God's commandments, to deny oneself and trust in God, to let our old self die and trust Christ to live within us—all this seems burdensome from the outset. It can seem joyless and dry, as though it had no sweetness, if I may put it that way. And yet, and yet...

On our part, we must sincerely entrust ourselves to God, trusting Him to set us on the path He knows and to lead us along it, arranging whatever must happen. When you sincerely surrender yourself to God and trust Him, and God, on His part, takes you into His care, then, as you remember from Psalm 72, the great mysteries of God begin. Things begin to be revealed. The suffering we have spoken of begins too—but it is a sweet suffering.

God reveals this whole mystery, which you could never think up, see, or understand on your own. Just as one goes from grace to grace and from virtue to virtue, one goes from wonder to wonder. More and more, you see God's loving condescension and His love. Even in the most joyless things, you begin to see how wisely God has ordered them, how wise He Himself is, how lovingly He has drawn near to you, and how deeply He understands you.

It is rather like a surgeon who cuts and stitches and does what is needed. There is a great mystery here, and you marvel more and more at God's wisdom. In my humble opinion, if someone is unwilling to see things this way—and some people are—if you stay closed in on yourself and do not place yourself in His hands, your heart does not open, and you cannot understand. For those who do not feel God's continual, wise intervention, full of love and condescension,

things must indeed seem joyless. Look at the Lord Himself: He came to earth, and what did He not suffer? At last He reached the days of His Passion. As we said, the Lord was crucified once and for all, but He was also struck, slapped, spat upon, and much else besides.

If I may say so, things went from bad to worse. From bad to worse. If we look at these events only from the outside, as people in this world usually do, we see them in the life of Christ. Throughout the year, and especially during Great Lent and Holy Week, we have feasts and venerate the Lord's sufferings. But we must not leave ourselves out. As we were saying, it is one thing to have icons, honor the Saints, pray to them, and believe they help you. It is another to enter into their life, imitate them, and do what they did. Likewise, it is one thing to remain outside the whole path and life of Christ and simply pray for His help. It is another to enter into it. And because these things are hard and difficult...

because they weigh so heavily on us, we hold back. We do not want to put ourselves there. Yet God the Father lets His Son pass through all these things. It is not merely that people were wicked and did these things to the Son of God. He could have avoided them. Rather, this is the path each of us must pass through to imitate Christ and be united with Him: to be crucified, so that the old self may die and the new self may live. So a person may dare to undertake this work, to walk this path with Christ, yet do so only outwardly, simply

as people usually think and act. Then it is a very joyless, very dry thing. And as you said, you do not merely find it difficult: you end up stopping. You turn back. You stay outside. You walk alongside the path without entering it.

But when you enter into those sufferings, into the hardships of each day—bearing with yourself, carrying whatever circumstances you face, refraining from grumbling or complaining, resisting the passions rather than being devoured by them, struggling to do God's will—that too is suffering. It is a sacrifice. At times it is like drinking rivers of bitterness, if I may put it that way.

On the one hand, you give your yes; on the other, the Lord takes your whole self into His care. You enter this path, with all its twists and turns, with one thing lunging at you from here and another threatening to tear you apart from there. Above all, the passions surge up from within the soul like wild beasts. Yet through it all, you see how wisely God guides the soul. You feel it, you recognize it, and in the end you come through: “We passed through fire and water, and You brought us out into a place of refreshment.” You come through, but you also see that nothing was accidental. God arranged this for one purpose, and that for another; He arranged it all with perfect wisdom, so that the work needed in your soul—and in another person's soul—could be accomplished, and so that you might finally be saved. And we ourselves begin to sense that, from the time we first existed, whatever wrong turns we took, however we lived, whatever we knew or failed to know or understand, still we can feel and see

and recognize—we live it—that God took us by the hand. We passed through one thing and then another; we faced danger here and danger there, and at one point nearly perished. The wild beasts within us rose up. Though all these things seemed ready to tear the soul apart, they all served, in the best possible way, to bring the soul to holiness: to suffer, to be cleansed, to learn good sense, to come down to earth, to know itself well, to know its Creator well, and to trust Him, through those very sufferings. Then a person can truly say: “Lord, You have surpassed my expectations, and I will sing of Your mercy.”

Each of us has our own expectations, our own ideas of how things will turn out, our own hopes. But things do not happen that way. They happen as God arranges them. You become free of your own thoughts and of the way you had planned and imagined things. You let that go and entrust yourself to God's wisdom and His divine uncreated energies. God has taken you by the hand and is leading you. As we said, you pass from grace to grace and from virtue to virtue; here, you pass from wonder to wonder, marveling at God's wisdom and majesty. It is not simply that something happens. It happens in a way that truly draws you in and wins your heart, until, yes, you belong to God.

You no longer belong to yourself or let your own impulses carry you here and there. God leads you toward salvation, and you marvel and say: “Lord, You have surpassed my expectations, and I will sing of Your mercy.” That is all for today.

Είμαστε λοιπόν στον 103ο ψαλμό, ο οποίος, όπως είπαμε, αναγινώσκεται στην εκκλησία στους Εσπερινούς ως προοιμιακός, και είχαμε φτάσει μέχρι τον 23ο στίχο και επίσης είδαμε λίγο και τον 24ο. Από τον 25ο στίχο και εξής, όσα λέγονται έχουν σχέση με τα δημιουργήματα της 5ης και 6ης ημέρας. Στον 24ο στίχο λέγει λοιπόν ο Ψαλμωδός: «Ως εμεγαλύνθη τα έργα σου, Κύριε, πάντα εν σοφία εποίησας, επληρώθη η γη της κτίσεώς σου».

Μεγαλειώδη είναι τα έργα σου, Κύριε, όλα τα έκανες με σοφία, η γη είναι γεμάτη από τα πολυάριθμα κτίσματά σου.

Από μικρά παιδιά που ακούμε αυτόν τον ψαλμό, σε κάθε εσπερινό, όταν φτάνει ο αναγνώστης που λέγει αυτόν τον, ή ο προεστώς που λέγει τον προοιμιακό στον εσπερινό, όταν φτάνει σε αυτόν τον στίχο, λίγο πολύ όλοι προσέχουμε περισσότερο. Συνηθίζει και ο αναγινώσκων των ψαλμών αυτών, ο απαγγέλλων των ψαλμών αυτών, να λέει αυτόν τον στίχο κατά έναν ιδιαίτερο τρόπο. Και λίγο πολύ ο στίχος αυτός όλους μας χαροποιεί, μας γεμίζει, μας εντυπωσιάζει. «Ως εμεγαλύνθη τα έργα σου, Κύριε, πάντα εν σοφία εποίησας, επληρώθη η γη της κτίσεώς σου».

Ευχαριστώ. Ναι, είναι μεγαλειώδη τα έργα του Κυρίου και όλα τα κάνει εν σοφία.

Θα στρέψει κανείς τα μάτια του ή την όλη προσοχή του, λοιπόν, και δεν θα διαπιστώσει αυτή τη σοφία του Θεού, είτε κοιτάξει προς τον ουρανό είτε κοιτάξει προς τη γη είτε κοιτάξει στον μακρόκοσμο είτε κοιτάξει στον μικρόκοσμο; Λοιπόν, κυρίως αν προσέξει κανείς τα πνευματικά, θα πει ακριβώς αυτό: «Ως εμεγαλύνθη τα έργα σου, Κύριε, πάντα εν σοφία εποίησας». Και όπως ενθυμείστε, λέγαμε, κυρίως, κυρίως ο Θεός εφανέρωσε την πανσοφία Του, την όλη σοφία Του, την εφανέρωσε στο σχέδιο που συνέλαβε να σώσει το ανθρώπινο γένος. Και ο Ψαλμωδός εδώ, μέσα από τα έργα, τα κτίσματα ας πούμε, τη μεγαλοσύνη του Θεού και βλέπει τη σοφία του Θεού και υμνεί αυτόν, υμνεί το μεγαλείο του Θεού και υμνεί την πανσοφία του Θεού, η οποία, αυτή η πανσοφία του Θεού, φαίνεται, όπως λέγαμε και άλλη φορά, εις το σχέδιο αυτό της σωτηρίας. Όχι δηλαδή μόνο ότι σώζει ο Θεός αυτό το ανθρώπινο γένος διά της ενανθρωπήσεως του Υιού του Θεού, διά της ενανθρωπήσεως του Δευτέρου Προσώπου της Αγίας Τριάδας, αλλά όλο αυτό το έργο γίνεται έτσι με σοφία. Το θέμα με σοφία δεν είναι έτσι απλώς κανείς να καθίσει κάτω να το μελετήσει με το μυαλό του, ας πούμε, και να δει με τι σοφό τρόπο έγιναν όλα αυτά. Η γλύκα, ας πούμε,

της σοφίας του Θεού, της πλήρους σοφίας επεμβάσεως του Θεού, ναι, είναι όταν τα αισθάνεται κανείς αυτά, τα ζει ως βίωμα. Και σε αυτό το σημείο, πριν προχωρήσουμε, και ίσως δεν θα προχωρήσουμε πιο κάτω, σε αυτό το σημείο έτσι θα παρακαλούσα να προσέξουμε.

Για πολλούς, έτσι, ο αγώνας, ο πνευματικός, η άσκηση πνευματική, η προσπάθεια να κάνει κανείς τις εντολές του Θεού, η προσπάθεια να απαρνηθεί κανείς τον εαυτό του, η προσπάθεια να εμπιστευτεί στον Θεό, η προσπάθεια έτσι να πεθάνει ο εαυτός μας και να εμπιστευτούμε να ζήσει μέσα μας ο Χριστός, ευθύς εξαρχής έτσι μοιάζει βαρύ έργο, να είναι βαρύ έργο, να είναι άχαρο έργο, να είναι μερικές φορές, ας πούμε, σαν να είναι ένα ξηρό πράγμα, σαν να μην έχει έτσι, αν μου επιτρέπεται να πω, μια γλύκα. Και όμως, και όμως.

Εεε... Από το ένα μέρος, από την πλευρά του ανθρώπου, ειλικρινά παραδοθείς έτσι με εμπιστοσύνη στον Θεό, να σε βάλει στον δρόμο που Εκείνος ξέρει και να σε οδηγήσει στον δρόμο αυτό, για να οικονομήσει ο Θεός να συμβεί ό,τι θα συμβεί. Όταν από το ένα μέρος λοιπόν έτσι ειλικρινά παραδίδεσαι στον Θεό, ειλικρινά εμπιστεύεσαι στον Θεό, και από το άλλο μέρος ο Θεός σε ανέλαβε, από εκεί και πέρα, όπως λέγει και ο εβδομηκοστός δεύτερος ψαλμός, ενθυμείστε, από εκεί και πέρα, ναι, αρχίζουν τα μυστήρια, τα μεγάλα μυστήρια του Θεού. Αρχίζουν οι αποκαλύψεις, αρχίζει το μαρτύριο που έχουμε πει, αλλά το γλυκό μαρτύριο αρχίζει έτσι.

Όλο αυτό το μυστήριο που όμως το φανερώνει ο Θεός, δεν μπορείς ούτε να το σκεφτείς ούτε να το δεις ούτε να το καταλάβεις, το φανερώνει ο Θεός. Όπως λέγει ότι προχωρεί κανείς από χάρη εις χάρη, όπως λέγει ότι προχωρεί κανείς από αρετή εις αρετή, έτσι προχωρεί κανείς από θαυμασμό σε θαυμασμό. Όλο και περισσότερο κανείς έτσι βλέπει τη συγκατάβαση του Θεού, όλο και περισσότερο βλέπει την αγάπη του Θεού, όλο και περισσότερο βλέπει μέσα στα πιο άχαρα πράγματα, βλέπει κανείς πόσο σοφά σκέφτηκε ο Θεός, πόσο σοφός είναι ο ίδιος ο Θεός, με τι αγάπη σε πλησίασε ο Θεός, πόσο σε καταλαβαίνει ο Θεός.

Απλώς κάνει, όπως ξέρω εγώ, ένας χειρουργός εκεί, κόβει, ράβει, κάνει και τα λοιπά. Εδώ είναι μεγάλο μυστήριο και θαυμάζει κανείς συνεχώς, όλο και περισσότερο, θαυμάζει τη σοφία του Θεού. Έχω την ταπεινή γνώμη ότι όποιος δεν έχει διάθεση να τα δει έτσι τα πράγματα, και μερικοί δεν έχουν διάθεση, άμα είσαι πολύ κλεισμένος στον εαυτό σου και δεν παραδοθείς στα χέρια Του, δεν ανοίγει η καρδιά σου και δεν μπορείς να καταλάβεις. Όσοι λοιπόν δεν αισθάνονται αυτήν τη σοφή επέμβαση, τη συνεχή σοφή επέμβαση του Θεού με αγάπη και με συγκατάβαση,

πρέπει να είναι άχαρα όντως τα πράγματα. Διότι, όπως βλέπουμε εδώ στην περίπτωση του ίδιου του Κυρίου, ο οποίος ήρθε στη γη, λοιπόν, και τι δεν έπαθε. Και τελικά έφτασε και στις ημέρες του πάθους και, όπως είπαμε, ο Κύριος σταυρώθη, μία και έξω, αλλά και κολαφίστηκε, ραπίστηκε, εμπτύστηκε, τα λοιπά και τα λοιπά.

Ευχαριστώ. Αν επιτρέπετε να πούμε, γινόταν χειρότερα. Γινόταν χειρότερα. Εάν τα δει κανείς έτσι εξωτερικά αυτά, αν τα δει έτσι όπως συνηθίζουμε να τα βλέπουμε οι άνθρωποι σε αυτόν τον κόσμο, του κόσμου, τα βλέπουμε στο πρόσωπο του Χριστού και φυσικά έχουμε όλο τον χρόνο γιορτές, ειδικότερα τη Μεγάλη Σαρακοστή και τη Μεγάλη Εβδομάδα και τα λοιπά, και προσκυνούμε τα πάθη του Κυρίου. Αλλά δεν βγάζει κανείς τον εαυτό του απ' έξω. Πώς λέγαμε, άλλο είναι να έχεις εικόνες και να τιμάς τους Αγίους και να προσεύχεσαι και να πιστεύεις ότι σε βοηθούν, και άλλο είναι να θέλεις να μπεις στη ζωή των Αγίων και να τους μιμηθείς και να κάνεις και εσύ ό,τι έκαναν εκείνοι. Έτσι και εδώ, άλλο είναι να κρατάς απ' έξω τον εαυτό σου από την όλη πορεία του Χριστού, από την όλη ζωή του Χριστού, και απλώς να προσεύχεσαι να σε βοηθήσει. Και άλλο είναι να μπεις μέσα. Και επειδή ακριβώς είναι σκληρά τα πράγματα και δύσκολα τα πράγματα και...

πόσο βαριά είναι, απέχει κανείς. Δεν θα ήθελε να βάλει τον εαυτό του εκεί μέσα. Κι όμως ο Θεός Πατήρ αφήνει τον Υιό Του να περάσει μέσα από όλα αυτά. Όχι μόνο με την έννοια που λέγαμε ότι είναι κακοί οι άνθρωποι και αυτά έκαναν εις τον Υιόν του Θεού. Μπορούσε να τα αποφύγει. Όχι, είναι ο δρόμος αυτός μέσα από τον οποίο ο καθένας θα περάσει για να μιμηθεί τον Χριστό, για να ενωθεί με τον Χριστό, για να σταυρωθεί, να πεθάνει ο παλιός άνθρωπος και να ζήσει ο νέος άνθρωπος. Ωραία λοιπόν, τολμήσει κανείς να κάνει αυτό το έργο, να κάνει αυτή την πορεία, αυτή τη συμπόρευση με τον Χριστό, και το κάνει εξωτερικά και το κάνει απλώς

όπως νομίζουν οι άνθρωποι και όπως σκέπτονται οι άνθρωποι, είναι πολύ άχαρο, πολύ ξηρό πράγμα, και όπως είπατε όχι απλώς δυσκολεύει, αλλά αναγκάζεσαι και σταματάς. Αναγκάζεσαι και πας πίσω. Μένεις απ' έξω. Πλάι πλάι πηγαίνεις, δεν μπαίνεις μέσα.

Όμως, όταν μπει κανείς εκεί μέσα, στα παθήματα αυτά, όλα αυτά τα καθημερινά παθήματα που έχουμε, το να ανεχόμαστε τον εαυτό μας, το να σηκώνουμε τις όποιες καταστάσεις μας, το να μην μεμψιμοιρήσουμε, το να μην παραπονηθούμε, το να μην παρασυρθούμε από τα πάθη μας, να μην γίνουμε βορά των παθών μας, τροφή των παθών μας, αλλά να αντιστεκόμεθα και τα λοιπά, να αγωνιζόμεθα, να κάνουμε το θέλημα του Θεού, και αυτό είναι μαρτύριο και αυτό είναι θυσία και αυτό είναι μερικές φορές σαν να πίνει κανείς ποτάμια πίκρας, ας το πω έτσι.

Λοιπόν, από το ένα μέρος κανείς λέει το ναι του, από το άλλο μέρος τον αναλαμβάνει ο Κύριος όλον, μπαίνει κανείς σε αυτόν τον δρόμο, τότε μέσα σε όλη αυτή τη δαιδαλώδη κατάσταση, μέσα σε όλα αυτά τα πράγματα που άλλο ορμά από εδώ να σε φάει, άλλο ορμά από εκεί να σε κατασπαράξει, που ξεσηκώνονται κυρίως μέσα από την ψυχή, τα πάθη, τα θηρία, τα στοιχεία, όλα, λοιπόν, βλέπει κανείς πόσο σοφά οδηγεί ο Θεός την ψυχή μέσα από όλα αυτά και όχι μόνο νιώθει κανείς, αισθάνεται κανείς, διαπιστώνει κανείς, Ξεγλιτώνει τελικά. Βρίσκομεν διαπηρός κίδατος και ἐξήγαγες ἡμᾶς εἰς ἀναψυχήν». Ξεγλιτώνει τελικά, αλλά βλέπει ότι δεν ήταν τίποτα τυχαίο, τίποτα δεν ήταν τυχαίο. Και αυτό το οικονόμησε ο Θεός γι' αυτόν τον λόγο, και αυτό το οικονόμησε ο Θεός γι' αυτόν τον λόγο, και το άλλο από εκεί και το άλλο, τα οικονόμησε ο Θεός όλα, όλα τα οικονόμησε κατά πάνσοφο τρόπο, ακριβώς για να γίνει όλο το έργο αυτό που πρέπει να γίνει στην ψυχή τη δική σου, στον άλλο για τη δική του ψυχή και τα λοιπά, και να σωθείς τελικά. Κι εμείς οι οποίοι λίγο πολύ θα αρχίσουμε να αισθανόμαστε ότι από τότε που υπάρχουμε, άσχετα τι στραβοτιμονιές κάναμε, άσχετα πώς ζήσαμε, άσχετα τι ξέραμε, τι δεν ξέραμε, τι καταλαβαίναμε, τι δεν καταλαβαίναμε, όμως αισθάνεται, βλέπει και

διαπιστώνει, το νιώθει, το ζει, ότι σαν να τον πήρε από το χέρι ο Θεός και πέρασαν από εδώ και πέρασαν από εκεί και κινδύνεψε εδώ και κινδύνεψε εκεί και παραλίγο να χαθεί στην άλλη περίπτωση και φούντωσαν τα θηρία από μέσα, και ενώ όλα αυτά ήταν εκείνα που ήθελαν να κατασπαράξουν την ψυχή, απ' το άλλο μέρος όλα υπηρέτησαν κατά τον καλύτερο τρόπο, όλα υπηρέτησαν για να αγιαστεί η ψυχή, να μαρτυρήσει, να καθαριστεί, να συνετιστεί, να προσγειωθεί, να γνωρίσει καλά τον εαυτό της, να γνωρίσει καλά τον Δημιουργό, να εμπιστευτεί στον Δημιουργό και τελικά ακριβώς μέσα από τα άλλα παθήματα. Και τότε να αισθανθεί κανείς αυτό ακριβώς που λέει: «Κύριε, υπερέβης τας προσδοκίας μου και εγώ θα ψάλλω το έλεός Σου».

Ο καθένας τα προσδοκά, πώς ο καθένας τα περιμένει, πώς ο καθένας τα νομίζει, τα ελπίζει. Και αυτά δεν έρχονται καθόλου έτσι, όχι, έρχονται όπως τα οικονομεί ο Θεός. Αλλά ξεκολλάς πια, απαγκιστρώνεσαι πια από τη δική σου σκέψη, απαγκιστρώνεσαι πια από το πώς εσύ τα λογάριαζες, τα νόμιζες. Πάει πια αυτό και αφήνεσαι στη σκέψη του Θεού, στην ενέργεια του Θεού, στο ότι σε πήρε από το χέρι ο Θεός και σε οδηγεί και περνάς, όπως είπαμε, από χάρη σε χάρη, από αρετή σε αρετή, εδώ περνάς από θαυμασμό σε θαυμασμό, από το να θαυμάζεις δηλαδή τη σοφία του Θεού, να θαυμάζεις τη μεγαλοπρέπεια του Θεού. Όχι εδώ απλώς γίνεται κάτι, αλλά γίνεται κατά τέτοιο τρόπο που σε ελκύει κυριολεκτικά, κατά τέτοιο τρόπο που σε σκλαβώνει κυριολεκτικά και, ναι, είσαι του Θεού πια.

Έπαυσες να ανήκεις στον εαυτό σου και να είσαι του εαυτού σου και να άγεσαι και να φέρεσαι από τα του εαυτού σου. Σε οδηγεί ο Θεός και σε οδηγεί στη σωτηρία και εσύ θαυμάζεις και λες ακριβώς: «Κύριε, υπερέβης τας προσδοκίας μου και εγώ θα ψάλλω το έλεός Σου». Αυτά για σήμερα.