God’s Wisdom in the Rhythms of Creation

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Let us turn for a little while to our third subject, the Psalter. Ordinarily, we should now return to the verses we looked at last time.

We should look at them a little more deeply in a spiritual way. But I think it is better to move further on today and consider all of that together later. We said quite a bit at the beginning, and with that in mind we can understand and take to heart what we saw afterward. We had reached verse 18 of Psalm 103.

Yes, we had reached verse 18.

Verses 19 through 23 speak of the works of the fourth day: the creation of the heavenly bodies. “He made the moon to mark the seasons; the sun knows its setting. You appointed darkness, and it became night; in it all the beasts of the forest move about. The young lions roar for their prey and seek their food from God. The sun rises, and they gather together and lie down in their dens. Man goes out to his work and to his labor until evening. How great are Your works, O Lord! In wisdom You made them all; the earth is filled with Your creation.” So God, the Creator and Maker of the universe, made the moon to mark the seasons.

The moon, and the starry heavens in general, belong to the fourth day of creation, as we said. “The sun knows its setting.” The Hebrews reckoned their months by the phases of the moon. So He made the moon to mark the seasons, to distinguish the months and, indeed, the seasons of the year. “The sun knows its setting.” Yes, God made the sun in such a way that it knows when to set. David takes notice of these things.

Anyone who pays attention to the sun and the moon, or to the heavenly bodies more generally, notices how precisely they move. Of course, today we could say much more about them and marvel at them. We have even greater reason to marvel at the precision of their movements. From the time the moon came into being, through David’s day and down to our own, it has continued its work. It goes round; it follows its course. As we said another time...

In general, things without life, including the heavenly bodies, move as God appointed them to move. The sun has never grown tired of going around the earth. Of course, we know that the earth turns on its axis, making it seem to us that the sun goes around the earth. In any case, the sun stays on its appointed course. It does not depart from the path God gave it or, if you like, from God’s will. Only rational creatures proved disobedient to God: first some of the angels, and then human beings. One order of angels fell: Lucifer and the angels with him, who became demons. And among human beings, sadly, both of the first two fell.

They departed from God’s will and became disobedient. The sun, then, knows its setting. It has never forgotten to set, and it always sets where it is meant to. As we have said before, it rises, for example, in the southeast, then little by little appears farther north, toward due east, and nearly reaches the northeast on the longest day of the year. After that it turns back, making the same change in reverse. Of course, this change comes from the earth’s movement. It only appears that the sun is farther south at one time and then...

Farther north, and so on. The same thing happens at sunset. The sun does not always rise or set at exactly the same point, but year after year it follows this pattern: farther south when the days are short, then gradually farther north along the eastern or western horizon. If we study these things, we are studying more than the heavenly bodies themselves, more than lifeless things. In them we find the works of God; we find His nous, His divine mind. God has given these things His care. Where, then, should we turn? Could we be somewhere apart from Him?

God is there, and so are we. Since God saw fit to create all these things, we receive them, praise Him, and give Him thanks. We marvel at them, and through them we marvel at God’s greatness. “You appointed darkness, and it became night; in it all the beasts of the field, of the forest, move about.” God ordained that darkness should come. After sunset, dusk begins little by little, and night follows. Night does not arrive all at once. The darkness begins and gradually spreads everywhere. Thus it becomes night. “In it all the beasts of the forest move about.”

God arranged for us to have both day and night for many reasons. Here, in particular, the darkness of night serves the wild animals, which come out to find food. As we all know, many animals leave their dens and hiding places at night, when they face less danger from their enemies, and go in search of food. “In it all the beasts of the forest move about.” By “beasts of the forest,” he means wild animals. Even domestic animals, such as sheep and goats, sometimes graze better at night, depending on the season.

Cattle, too, may graze better at night. Even when they are kept inside, they eat their food during the night. “The young lions roar for their prey and seek their food from God.” Here David moves from wild animals in general to the young lions in particular. Nowadays people can see wild animals on television, whereas in the past, when people heard me speak of them...

They knew wild animals existed, but now everyone can see how they live by day and by night. They can see the young and how their mothers teach them to hunt, find food, and catch prey. But here David speaks particularly of the young lions: “The young lions roar for their prey and seek their food from God.” Wild animals make their cries, and the lion in particular roars. So the young lions also roar as they spring upon their prey, just as their mother has taught them.

Once they have grown a little, they can catch prey for themselves. Or their mother brings them prey, and they rush toward it to eat, roaring as they go. They are small, so it is the roar of a young lion. Yet the verse says, “The young lions roar for their prey and seek their food from God.” At the very moment they go after food, they rush to seize it lest it escape. Yet they “seek their food from God.” It is from God, in a sense, that they receive their food. And notice how the verse puts it: “The young lions roar...”

“For their prey and seek their food from God.” In a way, this means that all the young lions do—their movements, their roars as they hurry to seize the food God provides—is like praise offered to God.

The young lion behaves as God has provided for it to behave, though things were probably different in the beginning. God has provided for it to behave as it does now, and that behavior is a hymn to Him, a kind of prayer to God. “The sun rises, and they gather together and lie down in their dens.” All this takes place at night. But then the sun comes up, the night ends, and day arrives. “The sun rises, and they gather together and lie down in their dens.” As soon as dawn begins to break, even before the sun appears, they gather in. So “the sun rises” means that sunrise is approaching. The wild animals do not wait until the sun itself appears; it is already daylight before then.

First comes the early light, then dawn grows brighter, and finally the sun rises fully. Throughout the night, in the darkness, these animals can seek out their food, find it, and eat. But as the light comes, they gather and return to their dens and caves, to their hiding places—each to its own shelter. There they sleep and rest from the night’s exertions, hidden from their enemies.

“Man goes out to his work and to his labor until evening.” Once day breaks, it is the human being’s turn. As a rule, people in those days did not work at night, especially when their work was in the fields. There were, of course, some tasks they did at night. In summer, for example...

In July, when the heat was intense, farmers began threshing early so they could finish in time. Before dawn, they prepared the threshing floor and started threshing with the animals. Later the sun would rise and scorch the stalks...

The straw would dry, and the ears of grain would be rubbed and broken down. They finished fairly early. If they had waited for daylight before starting, they would have finished much later and might not even have had time to winnow the grain.

This evening, at Vespers for the Prodigal Son—tomorrow is the Sunday of the Prodigal Son—we heard a very beautiful hymn sung after the resurrectional hymns at “Lord, I have cried.”

The first of these hymns is repeated. It speaks of a field, a harvest, and sheaves. The Prodigal Son says these are all the fruits of his sin. In the end, he begs God to winnow him as he returns to God in metanoia, in repentance. He has done nothing else, nothing good. He asks God to bring it all to the threshing floor of repentance: to accept his repentance and his return. Let the chaff be blown away, and, as the hymn says, “Gather me in as wheat,” just as a farmer gathers wheat into the storehouse.

It is a great thing for a person to repent. He may have done nothing good in his life, but he can repent. “A tear that falls is equal to the washing,” says Saint Gregory the Theologian. Yes, when tears fall from one’s eyes, yes, it is like a washing—that is, like the washing of Baptism; it is a second Baptism. A person is reborn, forgiven, healed, sanctified, saved, and brought to theosis. So people do this kind of work at night too. They start very early so that they can finish the threshing in time, then winnow in the evening, carry the wheat to the storehouse at home, and continue the next day. As a rule, though, a person works during the day.

A man will go out from his work and from his labor until evening.

Until evening. That was how people worked. The sun would rise, and they would go straight to their work, finishing in the evening.

Sometimes they worked fifteen hours—fifteen hours! Only when the sun had set would they return home, exhausted. Yet, strange as it may seem, they were joyful too: exhausted, but joyful. They had been working in the fields, which are God’s fields, and God gives their fruit as a reward for human labor. “Until evening.” In one respect, it may be good that people today have come to work the hours they do in other kinds of work.

But freedom, whatever form it takes, is not always good for us. Having everything at our disposal is not always good. We must remember that we are exiles in this world. Paradise is not here. The Lord comes and makes our life like Paradise when He dwells within us, but we must always take care lest we stray. This is not the Paradise people expect. It is a place of exile, a place where we are to repent, undertake ascesis—ascetic discipline—and struggle as we must. Through that struggle and a life of repentance, we taste Paradise; and when our life comes to an end, we enter the Kingdom of God.

Until the Second Coming and unto the ages. “A man goes out to his work and to his labor until evening. How great are Your works, O Lord! In wisdom You have made them all; the earth is filled with Your creation.” How magnificent are Your works, O Lord! You made everything with wisdom. The earth is filled with Your creation; the earth is filled with Your works. This verse serves as a conclusion to the verses we have just read and also as an introduction to those that follow. If we take verse 24 as the introduction to what comes next, then from there through verse 30 we have the works, or some of the works, of nature.

So next time we will look at this verse again. Today I have only touched on it briefly, so that we can continue interpreting the remaining verses. That is all for today.

Να περάσουμε και στο τρίτο θέμα, που είναι το Ψαλτήρι, για λίγη ώρα και από εκεί. Κανονικά βέβαια έπρεπε τώρα, κανονικά, να αναφερθούμε στους στίχους που είχαμε δει την πρώτη, την τελευταία φορά.

Να τους δούμε έτσι λίγο πνευματικότερα. Όμως νομίζω ότι είναι καλύτερο να προχωρήσουμε σήμερα πιο κάτω και να τα δούμε αργότερα αυτά όλα μαζί. Δεδομένου ότι στην αρχή είπαμε αρκετά και έχοντας υπόψη εκείνα εκεί, μπορούμε και όσα είδαμε έπειτα να τα καταλάβουμε έτσι και να νιώσουμε έτσι. Είχαμε φτάσει μέχρι τον 18ο στίχο, ήμεθα στον 103ο ψαλμό.

Και είχαμε φτάσει μέχρι τον 18ο στίχο.

Από τον 19ο στίχο μέχρι και τον 23ο, οι στίχοι αυτοί αναφέρονται στα έργα της τετάρτης ημέρας, που είναι η δημιουργία των αστέρων. Εποίησε σελήνην εις καιρούς, ο ήλιος έγνω την δύσιν αυτού. Έθου σκότος και εγένετο νύξ, εν αυτή διελεύσονται πάντα τα θηρία του δρυμού. Σκύμνοι ωρυόμενοι του αρπάσαι και ζητήσαι παρά τω Θεώ βρώσιν αυτοίς. Ανέτειλεν ο ήλιος και συνήχθησαν και εις τας μάνδρας αυτών κοιτασθήσονται. Εξελεύσεται άνθρωπος επί το έργον αυτού και επί την εργασίαν αυτού έως εσπέρας. Ως εμεγαλύνθη τα έργα σου, Κύριε, πάντα εν σοφία εποίησας, επληρώθη η γη της κτίσεώς σου. Εποίησε λοιπόν ο Θεός, ο Δημιουργός, ο Πλάστης, Δημιουργός του σύμπαντος, σελήνην εις καιρούς.

Σελήνη και γενικώς ο έναστρος ουρανός αναφέρονται την τέταρτη ημέρα της δημιουργίας, όπως είπαμε. Ο ήλιος έγνω την δύσιν αυτού. Οι Εβραίοι κανόνισαν τους μήνες σύμφωνα με τις φάσεις της σελήνης. Και γι' αυτό λοιπόν εποίησε την σελήνην εις καιρούς, για να διακρίνονται οι καιροί, οι μήνες, αλλά γιατί όχι, προσδιορίζονται και οι εποχές. Ο ήλιος έγνω την δύσιν αυτού. Ο ήλιος, ναι, φτιάχτηκε έτσι από τον Θεό που γνωρίζει τη δύσιν αυτού. Τα προσέχει αυτά εδώ ο Δαβίδ.

Και δεν υπάρχει κανείς ο οποίος έτσι ή αλλιώς ασχολείται με αυτά τα δύο ουράνια σώματα, τον ήλιο και τη σελήνη, αλλά και γενικότερα με τα ουράνια σώματα, και δεν προσέχει, ας πούμε, αυτή την ακρίβεια. Φυσικά εμείς σήμερα θα μπορούσαμε να πούμε πολλά πράγματα και να θαυμάσουμε. Εμείς σήμερα έχουμε τη δυνατότητα να θαυμάσουμε ακόμη περισσότερο την ακρίβεια με την οποία λειτουργούν, ας πούμε, κινούνται τα ουράνια σώματα. Η σελήνη, από τότε που υπάρχει και μέχρι τα χρόνια του Δαβίδ και έπειτα και μέχρι σήμερα, κάνει λοιπόν το έργο της. Γυρίζει, τρέχει στον δρόμο της. Ελέγαμε και άλλη φορά ότι...

Γενικώς τα άψυχα και τα ουράνια σώματα κινούνται όπως τα όρισε ο Θεός. Εκεί ο ήλιος δεν κουράστηκε να γυρίζει γύρω από την γη. Βέβαια εμείς ξέρουμε ότι η γη γυρίζει γύρω από τον εαυτό της και νιώθουμε ότι γυρίζει εκεί ο ήλιος γύρω από την γη, αλλά, εν πάση περιπτώσει. Εκεί μένει σταθερός, δεν βγαίνει από την τροχιά που του έδωσε ο Θεός, δεν βγαίνει, αν θέλετε, από το θέλημα του Θεού. Μόνο τα λογικά πλάσματα, πρώτα οι άγγελοι και έπειτα και οι άνθρωποι, απεδείχθησαν ανυπάκουα, τα πλάσματα αυτά τα λογικά, εις τον Θεό. Ορισμένοι άγγελοι, ένα τάγμα, ο Εωσφόρος με όλους τους δαίμονες, τους αγγέλους του που έγιναν δαίμονες. Και στην περίπτωση των ανθρώπων, δυστυχώς, δύο άνθρωποι και οι δύο έπεσαν.

Από το θέλημα του Θεού, έγιναν ανυπάκουοι. Ο ήλιος λοιπόν γνωρίζει την δύση, δεν ξέχασε να δύσει ποτέ και πάντοτε δύει εκεί που έχει κανονιστεί. Όπως λέγαμε και άλλη φορά, ο ήλιος ανατέλλει, ας πούμε, νοτιοανατολικά και σιγά σιγά έρχεται όλο προς βορράν. Δηλαδή προς το κέντρο της Ανατολής και κοντεύει να πάει βορειοανατολικά στην πιο μεγάλη ημέρα του έτους. Και ύστερα πάλι ξαναγυρίζει στο ίδιο αυτό, κάνει κατά αντίστοιχο τρόπο την ίδια αλλαγή. Φυσικά η αλλαγή γίνεται από μέρους της Γης και φαίνεται ότι ο ήλιος μια είναι νοτιότερα και ύστερα είναι...

Βορειότερα και τα λοιπά. Το ίδιο κάνει και στη Δύση. Δεν βγαίνει πάντοτε στο ίδιο σημείο, αλλά όλα τα χρόνια όμως κάνει αυτή την διακύμανση. Νοτιότερα, ας πούμε, όταν είναι μικρές οι ημέρες και όλο βορειότερα, αν πάρουμε τη Δύση ή την Ανατολή σαν μια γραμμή που ξεκινάει από το νότο προς το βορρά ή από το βορρά προς το νότο. Τώρα βέβαια, αν τα μελετήσει κανείς αυτά τα πράγματα, και πάλι και εδώ δεν είναι ότι να ασχολούμαστε τώρα απλώς με τα ουράνια σώματα, ασχολούμαστε απλώς με αυτά τα άψυχα. Ναι, εκεί όμως βρίσκουμε τον νουν του Θεού, εκεί βρίσκουμε τα έργα του Θεού, εκεί βρίσκουμε την... Ναι, ασχολείται ο Θεός με αυτά και εμείς πού πάμε; Δηλαδή εμείς αλλού θα είμαστε;

Όπου ο Θεός και εμείς εκεί, αφού ο Θεός έκρινε ότι χρειαζόταν να τα δημιουργήσει όλα αυτά, λοιπόν τα δεχόμεθα και υμνούμε και τον Θεό και ευχαριστούμε τον Θεό, αλλά θαυμάζουμε όλα αυτά και δι' αυτό θαυμάζουμε το μεγαλείο του Θεού. Έθου σκότος και εγένετο νύξ, εν αυτή διελεύσονται πάντα τα θηρία του αγρού, του δρυμού. Ο Θεός πάλι όρισε να γίνει το σκοτάδι, δηλαδή αρχίζει μετά τη δύση του ηλίου, αρχίζει λίγο λίγο να σουρουπώνει και έρχεται η νύκτα. Δεν έρχεται αμέσως η νύκτα, αρχίζει το σκοτάδι και σιγά σιγά απλώνεται πλήρως, ας πούμε, σε όλη την αυτήν το σκότος και έτσι γίνεται η νύκτα. Εν αυτή διελεύσονται πάντα τα θηρία του δρυμού.

Για πολλούς και διαφόρους λόγους ο Θεός έκανε έτσι τα πράγματα, ώστε να έχουμε μέρα, να έχουμε και νύχτα. Αυτός τα κανόνισε έτσι, αλλά να, εδώ ιδιαίτερα η νύχτα, το σκοτάδι, χρειάζεται για τα άγρια θηρία, τα οποία θα βγουν τη νύχτα για να βρουν την τροφή τους. Ως γνωρίζουμε λίγο πολύ όλοι μας, πάρα πολλά είναι τα ζώα εκείνα τα οποία βγαίνουν από τις φωλιές τους, βγαίνουν από τις κρυψώνες τους, τις κρυψώνες τους, βγαίνουν τη νύχτα που κινδυνεύουν λιγότερο από τους εχθρούς για να βρουν την τροφή τους. Εν αυτή διελεύσονται πάντα τα θηρία του δρυμού. Του δρυμού δηλαδή εδώ εννοεί τα άγρια θηρία. Ακόμη και τα κατοικίδια καμιά φορά τη νύχτα βόσκουν καλύτερα, τα πρόβατα, τα κατσίκια, ανάλογα με την εποχή.

Αν θέλετε, τα αγελάδια και λοιπά βόσκουν καλύτερα τη νύχτα. Ακόμη και όταν κανείς τα έχει σε κλειστό χώρο, τη νύχτα τρώνε δηλαδή την τροφή τους. Σκύμνοι ωρυόμενοι του αρπάσαι και ζητήσαι παρά τω Θεώ βρώσιν αυτοίς. Και εδώ ο Δαβίδ ας πούμε αφήνει έτσι γενικά γενικά τα άγρια θηρία και αναφέρεται ειδικότερα στους σκύμνους, στα λιονταράκια, τα μικρά των λεόντων, τα λιονταράκια λοιπόν, τα οποία καθώς τώρα βέβαια οι άνθρωποι έχουν τη δυνατότητα μέσα από τις τηλεοράσεις να δούνε άγρια θηρία, ενώ πρώτα που με ακούγαν πως...

Υπάρχουν τα άγρια θηρία, αλλά όλοι τώρα βλέπουν πώς ζουν τα άγρια θηρία και τις νύχτες και τις ημέρες και τα μικρά και πώς μαθαίνουν οι μητέρες κυρίως, πώς μαθαίνουν γενικότερα όλες οι μητέρες των ζώων και τα πουλιά και τα λοιπά, μαθαίνουν πώς να κυνηγούν, πώς να βρίσκουν την τροφή, να συλλαμβάνουν τα θηράματα αυτά. Αλλά ειδικότερα εδώ τα λιονταράκια. Σκύμνοι ωρυόμενοι του αρπάσαι και ζητήσαι παρά τω Θεώ βρώσιν αυτοίς. Ναι, ιδιαίτερα όλα τα άγρια θηρία, αλλά ιδιαίτερα το λιοντάρι βρυχάται και επομένως και τα μικρά λιονταράκια βγάζουν βρυχηθμούς όταν ορμούν στο θύμα τους, καθώς τα εκπαιδεύει η μητέρα τους.

Έχουν μεγαλώσει λίγο περισσότερο και κατορθώνουν μόνα τους να συλλαμβάνουν το θύμα, ή που τους παραδίδει έτοιμο η μητέρα το θύμα και ορμούν εκεί λοιπόν για να φάνε, βρυχόμενα. Μικρά είναι, ο βρυχηθμός λοιπόν είναι βρυχηθμός ενός μικρού λιονταριού. Όμως λέει εδώ «σκύμνοι ωρυόμενοι», βρυχόμενοι ας πούμε, τα λιονταράκια βρυχόμενα, «του αρπάσαι», στην ώρα ακριβώς που πάνε να βρουν την τροφή, «και ζητήσαι παρά τω Θεώ βρώσιν αυτοίς». Σαν άγρια κι αυτά τρέχουν λοιπόν να αρπάξουν, μην τυχόν τους ξεφύγει το θήραμα, «ζητήσαι παρά τω Θεώ βρώσιν αυτοίς». Όμως είναι, ας πούμε, ότι την τροφή την παίρνουν από τον Θεό. Και μάλιστα εδώ, έτσι όπως το λέει, «σκύμνοι ωρυόμενοι»...

«Αρπάσαι και ζητήσαι», «ωρυόμενοι του αρπάσαι και ζητήσαι παρά τω Θεώ βρώσιν αυτοίς», έχει την έννοια, τρόπον τινά, ότι, να, ναι, όλες αυτές οι εκδηλώσεις των μικρών λιονταριών και οι βρυχηθμοί τους και τα λοιπά, που καθώς σπεύδουν να πάρουν, τρέχουν να αρπάσουν την τροφή αυτή που ο Θεός τους παρέχει, είναι σαν να υμνούν τον Θεό.

Να εκδηλώνεται το λιονταράκι όπως οικονόμησε ο Θεός τελικά, διότι αρχικά δεν πρέπει να ήταν έτσι. Λοιπόν, το να εκδηλώνεται όπως εκδηλώνεται το λιονταράκι, το οικονόμησε έτσι ο Θεός και αυτό είναι ένας ύμνος στον Θεό, είναι ας πούμε μια προσευχή στον Θεό. Ανέτειλεν ο ήλιος και συνήχθησαν και εις τας μάνδρας αυτών κοιτασθήσονται. Βγαίνει ο ήλιος, όλα αυτά γίνονται τη νύχτα. Βγαίνει όμως ο ήλιος, τελειώνει η νύχτα, έρχεται η μέρα, βγαίνει ο ήλιος και συνήχθησαν και εις τας μάνδρας αυτών κοιτασθήσονται. Αμέσως λοιπόν μόλις γλυκοχαράζει κιόλας, πριν καν βγει ο ήλιος, και επομένως το «βγαίνει ο ήλιος», «ανέτειλεν ο ήλιος», έχει την έννοια αυτή: πλησιάζει να βγει ο ήλιος, διότι δεν μένουν τα άγρια ώσπου να βγει ο ήλιος. Διότι πριν ακόμη βγει ο ήλιος, ήδη έγινε η μέρα.

Με την βαθιά χαραυγή και λίγο λίγο με την γλυκοχαραυγή και βγαίνει εντελώς ο ήλιος. Κατά το διάστημα αυτό λοιπόν, καθώς αυτά μπορούν άνετα να ζητούν την τροφή τους και να βρίσκουν την τροφή τους και να απολαμβάνουν την τροφή τους κατά τη διάρκεια της νύχτας, κατά τη διάρκεια του σκότους, τώρα που έρχεται λοιπόν το φως, μαζεύονται όλα και πηγαίνουν στις μάνδρες, πηγαίνουν στις σπηλιές τους, πηγαίνουν στις κρυψώνες τους, πηγαίνουν τέλος πάντων το καθένα στη φωλιά του, όπου συνηθίζει να κρύβεται, για να πάει εκεί να κοιμηθεί, να καταφύγει, να ξεκουραστεί από τον όλο κόπο της νύχτας, να κρυφτεί για να μην κινδυνεύσει από τους εχθρούς αλλά και να κοιμηθεί γενικότερα, λοιπόν, με τον ύπνο να ξεκουραστεί.

Εξελεύσεται άνθρωπος επί το έργον αυτού και επί την εργασίαν αυτού έως εσπέρας. Και μόλις γίνεται μέρα είναι πλέον η ώρα του ανθρώπου. Τώρα λοιπόν που έγινε η μέρα, κατά κανόνα δηλαδή, οι άνθρωποι δεν εργάζονταν τη νύχτα όπως ήταν τότε και την εποχή που εργαζόταν στην εξοχή. Υπήρχαν βέβαια και κάποιες δουλειές που γινόταν τη νύχτα. Το καλοκαίρι, παραδείγματος χάρη...

Ήτανε τον Ιούλιο μήνα που ήτανε μεγάλη ζέστη και λοιπά. Προκειμένου να προλάβουν οι γεωργοί το αλώνισμα, όπως γινόταν τότε, άρχιζαν από νωρίς, πριν ακόμη χαράξει, έστρωναν το αλώνι και άρχιζαν λοιπόν να αλωνίζουν με τα ζώα, οπότε έβγαινε ο ήλιος μετά και κατάκαιγε τα καλάμια.

Άχυρα και τριβόταν λοιπόν και τα στάχυα και τα λοιπά και αρκετά νωρίς τελείωναν, ενώ αλλιώς αν περίμεναν να αυγίσει και μετά να άρχιζαν, θα αργούσαν αρκετά και ίσως δεν θα προλάβαιναν να λιχνίσουν κιόλας.

Ακούσαμε απόψε στον εσπερινό του Ασώτου Υιού, αύριο είναι η Κυριακή του Ασώτου Υιού, και υπάρχει αυτό το πολύ πολύ ωραίο τροπάριο που ψάλλεται μετά από τα κεκραγάρια, τα αναστάσιμα.

Και το πρώτο αυτό, το οποίο επαναλαμβάνεται και κάνει λόγο για χωράφι, για θερισμό, για δράγματα. Που είναι όλα πράξεις αμαρτίας, όπως λέγει ο Άσωτος Υιός, και παρακαλεί στο τέλος τον Θεό να τον λιχνίσει, ας πούμε έτσι, να λιχνίσει αυτόν που επιστρέφει στον Θεό, που μετανοεί. Άλλο τίποτε δεν έκανε, τίποτε άλλο. Αλλά όλα αυτά να τα βάλει στο αλώνι της μετανοίας. Να δεχθεί ο Θεός τη μετάνοιά του, να δεχθεί ο Θεός τη στροφή του. Να λιχνίσει λοιπόν όλο αυτό το... Και να φύγει το άχυρο και να «σιτάρχησον», λέει, «σιτάρχησον», να με μαζέψεις ως άλλο σιτάρι, όπως ο γεωργός μαζεύει το σιτάρι στην αποθήκη.

Είναι μεγάλο θέμα ο άνθρωπος να μετανοήσει. Μπορεί να μην έχει κάνει τίποτα καλό στη ζωή του, αλλά να μετανοήσει. Και δάκρυο στάξαν ισοδυναμεί τω λουτρώ, λέγει ο Άγιος Γρηγόρος ο Θεολόγος. Ναι, άμα στάξουν τα μάτια δάκρυα, ναι, είναι σαν λουτρό, είναι δηλαδή όπως το λουτρό του βαπτίσματος, είναι το δεύτερο βάπτισμα. Αναγεννάται ο άνθρωπος, συγχωριέται ο άνθρωπος, θεραπεύεται, αγιάζεται, σώζεται, θεώνεται. Έτσι λοιπόν ένα τέτοιο έργο το κάνουν και τη νύχτα οι άνθρωποι, τα αρχίζουν πολύ νωρίς για να εγκαίρως να τελειώσουν το αλώνισμα και μετά να λιχνίσουν στο βράδυ, να μεταφέρουν κιόλας το σιτάρι στην αποθήκη του σπιτιού και να συνεχίσουν την άλλη μέρα. Κατά κανόνα όμως ο άνθρωπος εργάζεται την ημέρα.

Εξελεύσεται άνθρωπος από το έργον αυτού και από την εργασίαν αυτού έως εσπέρας.

Έως εσπέρας. Έτσι εργάζονταν οι άνθρωποι. Ανέτελε ο ήλιος και αμέσως πήγαιναν στις δουλειές και τελείωναν το εσπέρας.

Φορές, δεκαπέντε ώρες εργασία, δεκαπέντε ώρες, μόλις έδυε ο ήλιος, και τότε κατάκοποι, αλλά όσο και αν φανεί παράδοξο, χαρούμενοι, κατάκοποι αλλά χαρούμενοι, επέστρεφαν στα σπίτια τους οι εργαζόμενοι εις τους αγρούς, που είναι οι αγροί του Θεού και που δίνει ο Θεός τους καρπούς, αμείβοντας τους κόπους των ανθρώπων. Έως εσπέρας. Από μια πλευρά μπορεί να είναι καλό το ότι οι άνθρωποι έφτασαν σήμερα σε ένα σημείο που εργάζονται όσες ώρες εργάζονται για τις άλλες.

Γενικότερα η ελευθερία, η όποια ελευθερία, δεν είναι πάντα καλό. Αυτό το να τα έχει κανείς όλα στη διάθεσή του δεν είναι πάντα καλό. Μην ξεχνούμε ότι, μη λησμονούμε ότι, σε αυτόν τον κόσμο είμαστε εξόριστοι. Δεν είναι εδώ ο παράδεισος. Έρχεται ο Κύριος και κάνει παραδείσια τη ζωή μας, όταν εκείνος κατοικεί μέσα μας, αλλά πάντοτε όμως εμείς πρέπει να έχουμε την έγνοια, τη φροντίδα μήπως παρεκκλίνουμε. Δεν είναι λοιπόν εδώ ο Παράδεισος όπως τον περιμένουν οι άνθρωποι, εδώ είναι τόπος εξορίας και τόπος που ο άνθρωπος θα μετανοήσει, ο άνθρωπος θα ασκηθεί, ο άνθρωπος θα κάνει τον αγώνα που χρειάζεται να κάνει και κάνοντας αυτόν τον αγώνα και ζώντας τη μετάνοια γεύεται του Παραδείσου και τελικά, καθώς τελειώνει η ζωή του, εισέρχεται στη Βασιλεία του Θεού.

Μέχρι τη Δευτέρα Παρουσία και επί τα Ιωνίους. Εξελεύσεται άνθρωπος επί το έργον αυτού και επί την εργασίαν αυτού, έως εσπέρας. Ως εμεγαλύνθη τα έργα σου, Κύριε, πάντα εν σοφία εποίησας, επληρώθη η γη της κτίσεώς σου. Πόσο μεγαλειώδη είναι τα έργα σου, Κύριε, όλα τα έκανες με σοφία. Επληρώθη η γη της κτίσεώς σου, γέμισε η γη με τα έργα σου. Αυτός εδώ ο στίχος είναι σαν επίλογος των στίχων που διαβάσαμε τώρα μόλις και είναι και σαν ένας πρόλογος των στίχων που ακολουθούν και που από εκεί και κάτω, ας πούμε από τον 24ο στίχο, αν τον πάρουμε ως προοίμιο, πρόλογο για τα παρακάτω, έως και τον 30ο στίχο, έχουμε τα έργα ή κάποια έργα της φύσης.

Ημέρας. Γι' αυτό την προσεχή φορά θα τον ξαναδούμε αυτόν τον στίχο, τώρα απλώς έτσι λίγο τον δείξαμε για να συνεχίσουμε να ερμηνεύουμε και τους υπόλοιπους στίχους. Αυτά για σήμερα.