God’s Provision in Psalm 103: Rain, Food, and Shelter

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are in Psalm 103, which, as we said, is read as the opening psalm at Vespers in our churches. I think we have reached verse 12, and we are still looking at the creation of the third day. In this psalm, David begins with the first day, moves to the second and then to the third. We have seen what happens on the earth. When we reach verse 19, we will move on to the works of the fourth day. So, verse 13.

“He waters the mountains from His upper chambers; the earth will be filled with the fruit of Your works. He causes grass to grow for the cattle, and plants for the service of man, to bring forth bread from the earth. Wine gladdens the heart of man; oil makes his face shine, and bread strengthens the heart of man. The trees of the plain will be filled, the cedars of Lebanon which You planted. There the birds will make their nests; the heron’s dwelling is highest among them. The high mountains are for the deer, and the rock is a refuge for the hares.” We end with verse 18. That brings us to the end of the works of the third day; from verse 19 onward, we move to the works of the fourth day. Let us look at as many of these verses as we can.

Earlier, in the verses just before these, we spoke about water flowing from springs, from melting snow, and so on. Here the psalm is speaking more about rainwater. “He waters the mountains from His upper chambers.” He waters the mountains with rain falling from those upper chambers, meaning the clouds. The Lord does this; these are the works of the Lord. God arranged things so that clouds form at the proper time, rain falls from them, and the mountains and the whole earth are watered. “He waters the mountains from His upper chambers; the earth will be filled with the fruit of Your works.”

The earth, too, will have its fill of this work of Yours, the rain. Rain falls and waters the mountains, and the whole earth is watered and nourished by this work of God. Then the earth bears fruit. John Chrysostom makes a lovely observation here: “Some think that the fruit of God means the rain.” Yes, some take the fruit of His works, which fills the earth, to mean the rain. “But I say it is not only this.”

It is rain, of course, but I say it is not rain alone. It is also the sun, the air, the changing seasons, and the proper times.

A...

Rain alone does not enable the earth to bear fruit, to receive what it needs and produce a harvest. The sun helps, the air helps, and so does the changing of the seasons. For if the earth is not filled with all these things, it cannot bring its fruit to maturity. So if the earth does not receive its fill and benefit from them all—not only rain, but air, sunlight, and the rest—it will not be able to...

...produce a fitting harvest. So rainwater falls from the clouds and waters the mountains, and this whole work of God nourishes the earth. “He causes grass to grow for the cattle, and plants for the service of man, to bring forth bread from the earth.” Again, it is God who causes grass to grow for the cattle. Once the rain falls, God has arranged for the earth to bring forth grass for the animals to eat. And He brings forth “plants for the service of man, to bring forth bread from the earth.” God causes plants, as well as grass, to grow for the service of man.

As it is written here, “for the service of man” can be understood as referring to the animals that work for people. But it should probably be rendered “for the benefit of man”: God sends plants as food for the animals. I think we can understand it both ways, especially if we know something about farming. The rain God sends really does bring forth grass for the cattle to eat. It also brings forth other plants, perhaps a particular kind of fodder for the animals that work for people. But these plants also grow as...

...wheat, barley, and rye, which nourish us too. “And plants for the service of man, to bring forth bread from the earth.” For, as it says a little later, “bread strengthens the heart of man.” Bread sustains us. You surely know that the bread we eat, bread made from wheat, contains so many nutrients that, in one sense, a person can live on bread alone. I know this from my own experience, and I know many others who lived largely on bread, especially during the years of hunger and occupation. Life was hard even before the occupation. If people had bread, they wanted nothing else, while many did not even have that.

Good. Bread strengthens the heart of man, and that bread comes from these plants. Look at a field sown with wheat: you might call it a lawn, a stretch of green grass. It is the same with rye or barley. Even other plants look like grass when they are small. As they grow, the garden plants and vegetables from which we gather food—all these are...

Later they bear fruit for people, and people live on it. Here the psalm speaks chiefly of bread, though “bread” can also mean, more generally, everything we eat. It speaks especially of the bread that strengthens the human heart. These plants certainly feed the animals as well: oxen, horses, sheep, and the rest. Those animals then serve people. They provide more than meat or milk. In those days, before tractors and such things, they ploughed the earth, threshed the grain, and did all that work. How can I put it? There is such beauty in all this, such beauty. If, for example...

...we had the heart to take on this work one summer—or rather, to begin in the autumn—and found a place to sow some wheat, we could return when the time came and harvest it. If possible, we could sow it ourselves and even plough the ground with animals. There is beauty in that. Machines are useful too. But God arranged life and work on this earth so that these things would have beauty. When life becomes mechanical, it may give you many other things...

...that you can enjoy, but it also dries life out and diminishes it. Suppose we began this autumn—or next year, if you like—and experienced these things firsthand. David knew them, and the Lord knew them too. He often saw people ploughing and sowing. With Joseph, His foster father, He made yokes and ploughs and things like that, so the Lord knew this work firsthand. I do not know whether He ever chose to work the soil Himself; He may well have done so. He must have done all kinds of work. There is beauty in it. Then June comes...

...the month they call the reaper, and we could go and reap. Then July comes, the threshing month, and we could go and thresh, using animals. Yes, some of it may seem unpleasant: you inevitably get mixed up with straw and all the rest. But it has a different beauty when you put your heart into it, and when you do it with something at stake, with a good and earnest concern for the harvest. As we have said before, the farmer sows his field relying on what God will do. He sows in October, or at the latest November, as I remember it. Things may be done a little differently now. Then he waits to reap in June.

He waits with confidence that he will reap. Yet he also has that good concern within him, which leads him to hope in God all the more and to trust Him. Then the time comes. There is beauty in reaping, in feeling the heavy ears of grain and the heavy sheaves in your hands, and then seeing the grain on the threshing floor. Depending on the wheat, it can shine like a gold coin. There was a kind of wheat called Larsino, if I remember rightly, that was a joy to see. The only unpleasant thing was its very long awns, those bristles on the ears of wheat, if one caught you.

I once had a bad experience: an awn got into my mouth. It has little barbs, so the slightest movement can make it go farther in. Thankfully, they got it out at once. Still, it had a large ear and fine, plump grains, and it shone gold on the threshing floor. Olive oil, too, is beautiful to look at when it comes out, not just good to taste. So it was with that wheat. It made lovely soft bread, just as you would want it, and the bread stayed soft all week. Adding a little rye made it very good too.

These things have their own beauty. Whoever wishes to join in can start preparing.

Of course, I do not mean what some people have in mind. I do not know whether such a time will ever come, but for now I do not think we should be preoccupied with buying fields and growing wheat so that we might escape the Antichrist. We will escape the Antichrist if we belong to Christ. I do not think it helps to keep tracking the Antichrist, worrying about whether he has been born or how old he might be.

Let us love Christ and stay with Christ. What Christ said would happen will happen, but we have nothing to fear. “Do not fear,” He says, “those who can harm the body.” They cannot harm our soul. The Lord Himself said it: they can do nothing to the soul.

Neither the Antichrist nor anyone else can harm our soul. They can do all sorts of things to us: kill us, torture us, make us suffer martyrdom, burn us, and so on. But no one can touch our soul unless we surrender it ourselves. And we do not surrender it when we give it to Christ.

And wine gladdens the heart of man—that is, the face, I mean.

So the rain waters the fields. Grass grows for the animals to eat, and the things people sow grow as well. People grow wheat and make bread. They plant vineyards, and the vines produce grapes from which they make wine. Two basic parts of our diet are mentioned here: bread and wine. As the psalm says, “Bread strengthens the heart of man.” Bread sustains us; it gives us life. If you have bread, you have what you need, provided you have not grown accustomed to comforts as we have today. And “wine gladdens the heart of man.” Yes, that too is part of God’s provision. It is good, then...

...for a person to drink a little wine. Fortunately, we never took up drinking, and I think that is a good thing. Personally, I feel that whatever God would give me through wine, He gives me through water. Water is wonderful. But some people may need wine. “Wine gladdens the heart of man.” It is striking: bread sustains a person’s very life, while wine brings gladness. That is how God made things. We may have sinned and, as a result, been sent into exile on this earth, with its thorns and thistles, where a man eats his bread by the sweat of his face and a woman bears children in sorrow. Yet there is also this good side: God arranged things so that people could rejoice as well.

Even bread: when we eat it while hungry, we feel it and enjoy it. We do not take it in as we put diesel or gasoline into a car. We feel it as we eat, and we feel it within us, and so on. That is how God arranged things. Wine gladdens the human heart, and bread strengthens the human heart.

Oil also makes the face cheerful. This does not mean only that we take oil and anoint our faces, as people used to do. As the saying goes, “Anoint your face with oil.” Oil can make the face shine when we apply it, but it also gives us a healthier appearance when we eat it.

It improves how we look and, more broadly, helps us live well. That is how God arranged it. Oil is for us, wine is for us, bread is for us—all these good things. But our weakness is that we misuse them. We overindulge in the ones we find especially tasty, and we begin combining things to please ourselves as much as possible. Then we forget God and stray from His way. “The trees of the plain shall be satisfied, the cedars of Lebanon which You planted.” This means all the trees of the open country and the forests, even the cedars of Lebanon.

All these trees will have their fill of the rain that falls from above and waters them. “Which You planted” refers to the trees that grow on their own, as though God Himself had planted them. It does not refer to trees planted by people, but to the cedars of Lebanon and the other wild trees. “There the birds will make their nests; the heron’s dwelling is highest among them.” The small birds, the sparrows, and birds of every kind will build their nests there and raise their young. And right at the top, in the tallest tree or the highest part of a tree, will be the heron’s nest.

It is a bird called a heron—what do people call it? Perhaps the psalm means the stork. “The high mountains are for the deer; the rocks are a refuge for the hares.” Yes, rain falls on the mountains too, and there is water there. The mountains are a home for the deer. But if we take the Hebrew text into account, the verse may mean wild goats rather than deer, which perhaps fits better. “The rocks are a refuge for the hares.” Rocks shelter the hares, though these may not be exactly the hares we know, which do not usually go among rocks or into their crevices.

But...

...they hide somewhere among the bushes. In the places David has in mind, though, where there are no bushes, they would surely take refuge in the crevices of the rocks. That brings us to the end of verse 18. As we said, verse 19 will take us to the works of the fourth day. Next time, though, we may need to say a little more about the spiritual meaning of these verses.

Είμεθα στον 103ο ψαλμό που, όπως είπαμε, αναγινώσκεται ως προοιμιακός στους εσπερινούς, στους ναούς, και έχουμε φτάσει νομίζω μέχρι και τον 12ο στίχο και είμαστε ακόμη στη δημιουργία της τρίτης ημέρας. Είπαμε ότι σε αυτόν τον ψαλμό ο Δαβίδ αρχίζει από την πρώτη μέρα, στη δεύτερη μέρα, πηγαίνει στην τρίτη, είμαστε ακόμη εδώ στην τρίτη, έχουμε δει αυτά που συμβαίνουν πάνω στην γην και θα περάσουμε έπειτα, όταν φτάσουμε βέβαια στον 19ο στίχο και εξής, μπαίνουμε πλέον στα έργα της Τετάρτης ημέρας. 13ος στίχος λοιπόν.

Ποτίζων όρη εκ των υπερώων αυτού, από καρπού των έργων σου χορτασθήσεται η γη, ο εξανατέλλων χόρτον τοις κτήνεσι και χλόην τη δουλεία των ανθρώπων, του εξαγαγείν άρτον εκ της γης, και οίνος ευφραίνει καρδίαν ανθρώπου, του ιλαρύναι πρόσωπον εν ελαίω, και άρτος καρδίαν ανθρώπου στηρίζει. Χορτασθήσονται τα ξύλα του πεδίου, κέδροι του Λιβάνου ας εφύτευσας, εκεί στρουθία εννοσσεύσουσι, του ερωδιού η κατοικία ηγείται αυτών. Όρη τα υψηλά ταις ελάφοις, πέτρα καταφυγή τοις λαγωοίς. Και τελειώνουμε στον 18ο στίχο, τελειώνουμε τα έργα της τρίτης ημέρας για να περάσουμε από τον 19ο στίχο και έπειτα στα έργα της Τετάρτης ημέρας. Ας δούμε αυτούς τους στίχους, όσους προλάβουμε.

Πιο πάνω, στους αμέσως προηγούμενους στίχους, για τα νερά, για τα νερά που βγαίνουν από τις πηγές, από τα χιόνια κλπ. Εδώ τώρα πιο πολύ αναφέρεται στα νερά της βροχής. Ποτίζων όρη εκ των υπερώων αυτού. Αυτό, ποτίζει τα όρη από τη βροχή που πέφτει από τα υπερώα, που είναι τα νέφη, τα σύννεφα. Ο Κύριος το κάνει αυτό, είναι έργα του Κυρίου. Έφτιαξε έτσι ο Θεός ώστε την κατάλληλη ώρα να σχηματιστούν τα σύννεφα και να πέσει από τα σύννεφα η βροχή και να ποτίσει και τα όρη και να ποτίσει βέβαια και την όλη γη. Ποτίζων όρη εκ των υπερώων αυτού, από καρπού των έργων σου χορτασθήσεται η γη.

Η γη επίσης θα χορτάσει από το έργο σου αυτό, που είναι η βροχή. Θα πέσει η βροχή, θα ποτίσει τα όρη και γενικότερα όλη η γη θα ποτιστεί και θα χορτάσει από το έργο αυτό του Θεού, που είναι η βροχή. Και βέβαια θα χορτάσει η γη και θα καρπίσει η γη κτλ. Και κάνει έτσι μια πολύ ωραία εδώ παρατήρηση ο Ιερός Χρυσόστομος: «Καρπόν του Θεού τινές τον υετόν είναι νομίζουσι». Αυτός ο καρπός εδώ, που από τον καρπό των έργων θα χορτάσει η γη, ναι, τινές λέει νομίζουν ότι είναι ο υετός, είναι η βροχή. «Εγώ δε ου τούτο μόνον φημί».

Είναι η βροχή βέβαια, αλλά εγώ λέγω ότι δεν είναι μόνον αυτό, αλλά και ήλιο και αέρα και τροπάς και ώρας.

Ένα...

Δεν συντελεί μόνον η βροχή ώστε να δώσει καρπούς η γη, να χορτάσει, να πάρει αυτό που θέλει και να δώσει καρπούς, αλλά συντελεί και ο ήλιος, συντελεί και ο αέρας, συντελεί και η εναλλαγή των εποχών κτλ. Αν γαρ μη πάντων τούτων εμπλησθεί η γη, ουκ αν δύναιτο προς ακμήν τους καρπούς αγαγείν. Εάν η γη λοιπόν δεν εμπλησθεί, δεν χορτάσει, δεν επωφεληθεί από όλα αυτά, όχι μόνο από τη βροχή, από τον αέρα, από τον ήλιο και τα λοιπά, δεν θα μπορέσει να...

Εεεε... δώσει ανάλογο καρπό. Η βροχή λοιπόν, τα βρόχινα νερά ποτίζουν τα όρη, πέφτουν τα βρόχινα νερά από τα σύννεφα και επίσης αυτό όλο το έργο του Θεού χορταίνει τη γη. Ο εξανατέλλων χόρτον τοις κτήνεσι και χλόην τη δουλεία των ανθρώπων, του εξαγαγείν άρτον εκ της γης. Ο Θεός πάλι είναι αυτός ο οποίος εξανατέλλει χόρτον τοις κτήνεσι. Δηλαδή, αφού βρέχει και τα λοιπά, τα κανόνισε έτσι ο Θεός ώστε η γη να βγάζει χόρτα και να τρώνε τα ζώα. Και χλόην τη δουλεία των ανθρώπων, του εξαγαγείν άρτον εκ της γης. Και επίσης όχι μόνο εξανατέλλει χόρτον ο Θεός αλλά και χλόην, και χλόη τη δουλεία των ανθρώπων.

Όπως είναι εδώ γραμμένο, μπορεί να ερμηνευτεί ότι την «τη δουλεία» εκλαμβάνουν ως τα δουλεύοντα στον άνθρωπο ζώα. Μάλλον όμως θα πρέπει να αποδοθεί «προς εξυπηρέτηση του ανθρώπου», που ο Θεός στέλνει την χλόην διά τα ζώα των χόρτων. Και έτσι, και έτσι μπορούμε να το πάρουμε νομίζω, όταν έχει κανείς και μια γνώση από αυτά τα πράγματα. Δηλαδή όντως με τη βροχή που στέλνει ο Θεός βγαίνουν τα χόρτα, τρώνε τα κτήνη, βγαίνει και η χλόη, ας πούμε ειδικότερο χόρτο το οποίο είναι πάλι για τα ζώα που θα δουλέψουν για τον άνθρωπο, αλλά επίσης όμως είναι αυτή η χλόη, είναι εκείνη που βγαίνει ως

σιτάρι, ως κριθάρι, ως σίκαλη, που επίσης τρέφεται ο άνθρωπος από αυτήν την χλόη. «Και χλόην τη δουλεία των ανθρώπων, του εξαγαγείν άρτον εκ της γης»· αυτό διότι, όπως θα πει στον πιο κάτω στίχο, «άρτος στηρίζει καρδίαν ανθρώπου». Άρτος στηρίζει τον άνθρωπο. Λοιπόν, θα έχετε ασφαλώς υπόψη σας ότι το ψωμί που τρώμε, το σιταρένιο ψωμί, περιέχει όλα τα συστατικά. Από μια πλευρά δηλαδή, ο άνθρωπος μπορεί να ζήσει μόνο με ψωμί, από μια πλευρά. Τόσο πολλά συστατικά περιέχει. Και εγώ ξέρω και από τον ίδιο τον εαυτό και γνωρίζω για πολλούς άλλους, στα χρόνια προπαντός της πείνας, της κατοχής δύσκολα χρόνια, προπολεμικώς που ζούσαν οι άνθρωποι και πριν έρθει η κατοχή, πάρα πολύ, πάρα πολύ ζούσαν με το ψωμί. Αν είχαν ψωμί δεν ήθελαν τίποτε άλλο, καθώς πολλοί ήταν εκείνοι οι οποίοι δεν είχαν ούτε το ψωμί, τον άρτον.

Ωραία! Ο άρτος στηρίζει καρδίαν ανθρώπου και ο άρτος αυτός βγαίνει από αυτές τις χλόες. Δει κανείς ένα σπαρμένο χωράφι με σιτάρι, είναι ένα γκαζόν θα έλεγε κανείς, χλόη. Το ίδιο αν είναι από σίκαλη, το ίδιο αν είναι από κριθάρι. Ακόμη και τα άλλα φυτά όταν είναι μικρά έτσι μοιάζουν, χλόη, και καθώς μεγαλώνουν, τα άλλα από τα οποία παίρνει καρπούς ο άνθρωπος, καθώς μεγαλώνουν, τα κηπευτικά, τα λαχανικά, αυτά όλα λοιπόν είναι

Ευχαριστώ. Έπειτα δίδουν καρπούς στον άνθρωπο και ζει ο άνθρωπος. Κυρίως όμως εδώ αναφέρεται στον άρτον, ο οποίος άρτος βγαίνει, και γενικότερα βέβαια όλα αυτά τα οποία καταναλίσκει ο άνθρωπος νοούνται εδώ στη λέξη άρτος, αλλά κυρίως όμως το ψωμί, το οποίο στηρίζει την καρδιά του ανθρώπου. Αλλά οπωσδήποτε όμως θα σημαίνει και ότι από την χλόη αυτή τρέφονται τα ζώα, τα βόδια, τα άλογα, τα πρόβατα και τα λοιπά. Και αυτά ύστερα είναι που υπηρετούν τον άνθρωπο, δεν είναι απλώς το κρέας ή το γάλα, αλλά είναι αυτά τα οποία οργώνουν τη γη στην εποχή, δεν ήταν τρακτέρ και τέτοια πράγματα, που οργώνουν τη γη, που αλωνίζουν, που κάνουν όλες αυτές τις δουλειές. Τι να σας πω, έχουν φοβερή χάρη αυτά τα πράγματα, φοβερή χάρη. Εάν δηλαδή...

το κουράγιο έτσι ένα καλοκαίρι να λάβουμε τη φροντίδα, δηλαδή από το φθινόπωρο ακόμη, να σπείρουμε κάπου, να βρούμε κάποιο μέρος, να σπείρουμε λοιπόν σιτάρι, κάποια χωράφια, και να πάμε μετά και να θερίσουμε όταν θα έρθει η ώρα, να θερίσουμε. Αν ήταν δυνατόν να τα σπείρουμε μόνοι μας, έτσι να οργώσουμε ας πούμε τη γη με ζώα. Έχουν χάρη, καλές είναι οι μηχανές κλπ. Ο Θεός δεν έκανε απλώς να κάνουμε τη ζωή και όλα πάνω στη γη, δεν το έκανε απλώς να κάνουμε κάποιες δουλειές, αλλά να έχουν χάρη όλα αυτά τα πράγματα. Άμα γίνει μηχανή η ζωή μπορεί να σου δίδει κάποια άλλα πράγματα σε μεγάλο βαθμό

να το ευχαριστιέσαι, αλλά από την άλλη πλευρά όμως στεγνώνουν αυτά όλα τη ζωή, την ξηραίνουν, την χαντακώνουν. Ας παίρναμε λοιπόν φθινόπωρο, το φετινό φθινόπωρο, του χρόνου αν θέλετε να το κάνουμε και να ζήσουμε από κοντά όλα αυτά τα οποία και ο Δαβίδ τα ξέρει και ο Κύριος τα ήξερε, ο οποίος πολλές φορές και είδε να οργώνουν και είδε να σπέρνουν ας πούμε και εκεί με τον θετό του πατέρα τον Ιωσήφ έκαναν ζυγούς, έκαναν ζεύλες, έκαναν άροτρα και τέτοια πράγματα και ήξερε από κοντά ο Κύριος. Δεν γνωρίζω εάν θέλησε καμιά φορά, δεν αποκλείεται και να σκάλισε και τα λοιπά. Όλες τις δουλειές πρέπει να τις έκανε. Έχουν χάρη, και να έρθει έπειτα λοιπόν ο Ιούνιος

θεριστής όπως τον λένε και να πάμε να θερίσουμε, για να έρθει ο Ιούλιος ο αλωνάρης και να πάμε να αλωνίσουμε. Αλλά έτσι με τα ζώα. Ναι, μπορεί να έχουν από μια πλευρά αυτά όλα κάτι το άχαρο, αναγκαστικά κανείς ανακατεύεται με τα άχυρα, με τα τέτοια κτλ., αλλά έχουν άλλη χάρη όταν τα κάνει κανείς έτσι με την ψυχή του αφενός, αλλά και δεν τα κάνει σαν χόμπι ή σαν σπορ, αλλά τα κάνει με την αγωνία μέσα, την καλή αγωνία. Το σπέρνει ο γεωργός το χωράφι, λέγαμε κι άλλη φορά, και το σπέρνει βασιζόμενος στο τι θα κάνει ο Θεός. Το σπέρνει Οκτώβριο μήνα, το πολύ πολύ το Νοέμβριο, όπως ξέρω εγώ από παλιά, μπορεί τώρα να γίνονται και κάπως διαφορετικά τα πράγματα, και περιμένει τον Ιούνιο να θερίσει.

Περιμένει και έχει μια βεβαιότητα ότι θα θερίσει. Έχει όμως και μια αυτή αγωνία με την καλή έννοια μέσα, για να ελπίζει όλο και περισσότερο στον Θεό, να εμπιστεύεται. Και έρχεται λοιπόν η ώρα εκείνη και έχει χάρη δηλαδή καθώς θερίζει και καθώς νιώθει στο χέρι του βαριά τα στάχυα και τα λοιπά και βαριά τα δεμάτια, και στο αλώνι μετά, που μοιάζει ανάλογα τι σιτάρι έχει κάνει εκεί, που μοιάζει σαν λίρα μερικές φορές, έτσι χρυσίζει. Ήταν ένα σιτάρι που το λέγανε λαρσινό, αν θυμάμαι καλά, το οποίο ήταν χαρά να το βλέπεις. Το μόνο άχαρο ήταν που είχε άγανα πολύ μεγάλα, έτσι τα στάχυα, έτσι και σε έπιανε κανένα από αυτά.

Είχαμε μια κακή εμπειρία, δηλαδή κάποτε μπήκε ένα άγανο μέσα στο στόμα μου και, όπως έχει αυτό δοντάκια, με την παραμικρή κίνηση μπορεί να κατέβει, αλλά ευτυχώς το βγάλανε αμέσως και λοιπά. Λοιπόν, αλλά από εκεί και πέρα όμως μεγάλο στάχυ, πολύ προκομμένο κόκκο και στο αλώνι εκεί χρυσίζει. Είναι πως είναι, βγαίνει το λάδι και στην εμφάνισή του είναι ωραίο, το λάδι, όχι απλώς τη γεύση του, έτσι και εδώ το στάρι. Το δε ψωμί γίνεται έτσι μαλακό, μαλακό δηλαδή έτσι πως το θέλει κανείς και ιδιαίτερα μαλακό όλη την εβδομάδα. Άμα έβαζε κανείς και λίγο σίκαλι μέσα, ήταν πολύ ωραίο.

Τη χάρη τους, όποιος θέλει ας ετοιμάζεται.

Βέβαια με την έννοια που λένε μερικοί, δεν ξέρω αν έρθει η ώρα αυτή κάποια φορά, δεν το ξέρω, αλλά του παρόντος δεν νομίζω ότι πρέπει να έχουμε τέτοιο ενδιαφέρον, να αγοράσουμε χωράφια για να σπέρνουμε σιτάρι, γιατί ξέρω εγώ και τα λοιπά, για να γλιτώσουμε δηλαδή από τον Αντίχριστο. Τον Αντίχριστο θα γλιτώσουμε αν είμαστε του Χριστού. Αντίχριστος. Όχι αν κυνηγούμε τον Αντίχριστο, αν φροντίζουμε για τον Αντίχριστο, αν γεννήθηκε, δεν γεννήθηκε, πόσο είναι, πόσο δεν είναι, δεν νομίζω.

Ευχαριστώ. Τον Χριστό να αγαπάμε, να είμαστε με τον Χριστό και από εκεί και πέρα που τα είπε ο Χριστός ότι θα γίνουν, θα γίνουν, αλλά δεν έχουμε να φοβηθούμε τίποτα. Μην φοβάστε, λέει, αυτούς που μπορούν Ε, μπορούν να κάνουν κακό στο σώμα, την ψυχή μας, τον άνθρωπο δεν μπορούν, ο ίδιος ο Κύριος το είπε, δεν μπορούν όμως να κάνουν τίποτα στην ψυχή.

Ούτε Αντίχριστος μπορεί να κάνει κακό στην ψυχή μας, ούτε κανένας. Ό,τι άλλο μπορούν να το κάνουν. Να μας σφάξουν και να μας βασανίσουν και να μας μαρτυρήσουν και να μας κάψουν κλπ. Αλλά την ψυχή μας, αν δεν την παραδώσουμε εμείς, και δεν την παραδίδουμε εφόσον τη δίνουμε στον Χριστό, κανείς δεν μπορεί να μας πειράξει.

Και οίνος ευφραίνει καρδίαν ανθρώπου, δηλαδή είναι πρόσπον να λέω.

Λοιπόν η βροχή ποτίζει τα χωράφια, βγαίνουν χορταρικά, τρώνε τα κτήνη, βγαίνουν και όλα εκείνα που σπέρνει ο άνθρωπος. Έτσι λοιπόν βγάζει και σίτον ο άνθρωπος και κάνει άρτον, έτσι λοιπόν φυτεύει αμπέλια, γίνονται τα αμπέλια, βγάζει οίνον ο άνθρωπος. Αναφέρονται εδώ δυο βασικά, ας πούμε, της διατροφής του ανθρώπου: ο άρτος και ο οίνος. Ο οίνος, ο άρτος είναι αυτός, όπως λέει, «και άρτος καρδίαν ανθρώπου στηρίζει». Ο άρτος στηρίζει την καρδία του ανθρώπου, στηρίζει δηλαδή τον άνθρωπο, δίνει ζωή. Πάει ψωμί και άμα δεν είσαι καλομαθημένος όπως τώρα, δεν έχεις ανάγκη. Και οίνος ευφραίνει καρδίαν ανθρώπου. Ναι, και αυτό είναι μέσα στην όλη υπόθεση. Είναι καλό, δηλαδή

πίνει κανείς λίγο οίνον. Ευτυχώς δεν μάθαμε να πίνουμε και καλά κάνουμε, δηλαδή προσωπικώς νομίζω ότι ό,τι έχει να μου δώσει ο Θεός με τον οίνο μου το δίνει με το νερό. Είναι πολύ ωραίο. Αλλά μερικοί ίσως να έχουν ανάγκη. Ο οίνος ευφραίνει καρδίαν ανθρώπου, κάνει εντύπωση τώρα. Το ένα στηρίζει τον άνθρωπο, την ίδια τη ζωή και τα λοιπά, και το άλλο ευφραίνει τον άνθρωπο. Έτσι την έκανε ο Θεός. Μπορεί εμείς να αμαρτήσαμε και αναγκαστικά ήρθαμε στην εξορία, στη γη αυτή που έχει ακάνθας και τριβόλους και εν ιδρώτι του προσώπου του κανείς θα φάει τον άρτο του και εν λύπαις τέκνα η γυναίκα κτλ. Αλλά υπάρχει όμως και η καλή πλευρά, ότι ο Θεός τα κανόνισε όλα έτσι ώστε ο άνθρωπος να ευφραίνεται κιόλας.

Και το ψωμί ακόμη, τρώγοντας το κανείς όταν πεινάει, το νιώθει, το χαίρεται, δεν βάζει όπως βάζουμε στο αυτοκίνητο το πετρέλαιο ή τη βενζίνη. Το νιώθουμε όταν τρώμε, το νιώθουμε και μέσα μας και λοιπά. Έτσι τα κανόνισε ο Θεός. Ο οίνος ευφραίνει την καρδία του ανθρώπου και ο άρτος στηρίζει την καρδία του ανθρώπου.

Και επίσης το έλαιο ιλαρύνει. Όχι μόνο με το έλαιο, έχουμε το λάδι και θα αλείψουμε το πρόσωπό μας όπως συνήθιζαν, «άλειψέ σου το πρόσωπό σου», λέει, «εν ελαίω». Όχι μόνο ότι αλείφει κανείς με λάδι το πρόσωπό του, ας πούμε, και λάμπει το πρόσωπό του, αλλά και με την έννοια ότι όταν τρώγει λάδι κανείς έχει καλύτερη έτσι εμφάνιση.

Με την έννοια της εμφάνισης, αλλά έχει καλύτερη ζωή, ας πούμε, έτσι όπως τα κανόνισε ο Θεός. Και το λάδι λοιπόν για μας είναι, και ο οίνος για μας είναι, και ο άρτος για μας είναι, και όλα τα αγαθά. Αλλά όμως η υποσφάλεια του ανθρώπου είναι ότι κάνει κατάχρηση. Και με την έννοια ότι όσα από αυτά είναι πιο γευστικά να κάνει κατάχρηση, αλλά και αρχίζει να κάνει συνδυασμούς και τα λοιπά για να ευχαριστήσει όσο γίνεται περισσότερο τον εαυτό του, ξεχνώντας τον Θεό και φεύγοντας από το δρόμο του Θεού. Χορτασθήσονται τα ξύλα του πεδίου, κέδροι του Λιβάνου, ας εφύτευσας. Όλα τα ξύλα του πεδίου, τα δάση δηλαδή, τα δέντρα που είναι στις πεδιάδες, αλλά ακόμη και κέδροι που είναι στο Λίβανο.

Όλα αυτά θα χορτάσουν από το νερό που πέφτει, με τη βροχή που πέφτει από πάνω, θα τα ποτίσει όλα αυτά, και ας εφύτευσας δηλαδή. Ναι, αναφέρεται εδώ σε εκείνα ακριβώς που μόνα τους, σαν να τα φύτευσε ο Θεός. Δεν αναφέρεται σε εκείνα που φυτεύει ο άνθρωπος, αλλά σε εκείνα που φύτευσε ο Θεός, αυτόφυτα δηλαδή, οι κέδροι του Λιβάνου, τα ξύλα του πεδίου και όλα αυτά. Εκεί στρουθία εννοσσεύσουσι, του ερωδιού η κατοικία ηγείται αυτών. Εκεί λοιπόν τα στρουθία, τα σπουργίτια, όλα τα πουλιά γενικώς θα κάνουν τις φωλιές τους και θα βγάλουν τα πουλάκια τους, και πάνω πάνω, στο πιο ψηλό δέντρο ή στο πιο ψηλό μέρος του δέντρου, ναι, θα είναι η κατοικία, θα είναι η φωλιά του ερωδιού. Ευχαριστώ.

Πτηνό που το λένε τσικνιά, πώς λέγεται; Αλλά πιθανόν όμως να εννοεί εδώ και τον πελαργό. Όρη τα υψηλά ταις ελάφοις, πέτρα καταφυγή τοις λαγωοίς. Ναι, και πάνω στα όρη που πέφτουν και εκεί οι βροχές και υπάρχουν τα νερά λοιπόν, εκεί είναι, τα όρη είναι για τα ελάφια. Πιθανόν όμως, αν λάβουμε υπόψη μας και το εβραϊκό κείμενο και τα λοιπά, να εννοεί τους αιγάγρους και όχι τα ελάφια, που ίσως ταιριάζει πιο πολύ. Πέτρα καταφυγή τοις λαγωοίς. Και οι πέτρες είναι καταφυγή για τους λαγούς, και εδώ ίσως να μην είναι ακριβώς οι λαγοί αυτοί που ξέρουμε, που δεν πολυπηγαίνουν στις πέτρες, στις σχισμές των πετρών ας πούμε.

Αλλά...

Στους θάμνους έτσι, κάπου κρύβονται εκεί και λοιπά. Όμως στα μέρη εκείνα που έχει ο Δαβίδ υπόψη του, καθώς δεν υπάρχουν θάμνοι και καθώς δεν υπάρχουν, οπωσδήποτε θα καταφεύγουν και στις σχισμές των πετρών. Και τελειώνουμε τον 18ο στίχο για να περάσουμε από τον 19ο, όπως είπαμε, στα έργα της Τετάρτης ημέρας. Πλην όμως, πιθανόν την προσεχή φορά, να χρειάζεται να πούμε και λίγα πνευματικότερα, έχοντας υπόψη αυτούς τους στίχους.