Psalm 103, Creation, and the Life of Faith

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

So we are in Psalm 103, which, as we said, is read at Vespers as the opening psalm. It is a remarkable psalm, and there is great richness in looking deeply into its phrases, verses, words, and meanings. Last time we began with the tenth verse: “He sends forth springs into the valleys; waters will flow among the mountains.”

The Lord, whom David urges his soul to bless and glorify, sends forth springs into the valleys. Yes, God has ordered things this way:

water comes out of the mountains and runs through the ravines and gorges. This certainly also refers to the beginning, when water covered everything and gradually flowed through the gorges into the sea. But he also means

especially those that spring up high in the mountains, on the plateaus and peaks.

They flow down through the gorges and, of course, eventually reach the sea. “Waters will flow among the mountains”: they pass between the mountains and make their way to the sea.

Last time we said how striking it is that David gives us such beautiful images. You do not often find scenes like these in Palestine, though perhaps there were some in his day. But here in our own country, and elsewhere in Europe, we have seen such places ourselves, and that helps us understand his words.

What a joy it is to be in the mountains and hear the streams babbling! Clear water springs up, not merely cool but cold as if it had come from a refrigerator. It rises high up and flows through the gorges. From above you can see the ravines and the valleys formed between the mountains, with rivers running through them.

Of course, as we said last time, a Christian does not stop at the beauty of nature, or merely at the fact that God made these things beautiful, good, and lovely for us to enjoy. God would never have made them so that a person would stop there, but so that one would pass through them and find the Creator. If what the Creator, the Fashioner, the Maker has made is so beautiful, if it captivates and carries you away so completely, what must the Creator be like? What must the Fashioner be like?

I should mention people of science, too. Let us step into their laboratories for a moment. Through their microscopes they see the astonishing wonders of the tiny world. If they are devout people, with God’s grace and light within them, they cannot contain themselves. Right there in the laboratory they kneel and pray with tears. They thank God and glorify Him: “Bless the Lord, O my soul.” They can do nothing else. And yet, when someone has such an experience, the first thing he feels is his own sinfulness. He says, “Forgive me, my God.” He feels that he is a sinner, as the Apostle Peter did when he said, “Depart from me.”

Peter had seen the miracle the Lord worked with the fish in the boat in Galilee. Yet a person also hastens to praise and thank God. With spiritual eyes, one sees these things, rejoices in them, and delights in them: the flowers of the wilderness, often more beautiful than anything made by human hands, and fragrant too. But one cannot be content with those things alone. Anyone who stops there misses so much and does himself a great wrong. He runs to the Maker, to the One who formed them. Thank you.

“They give drink to all the wild beasts of the field; the wild asses will satisfy their thirst.” So these river waters rise on the mountain slopes, run down through the gorges and into the valleys between the mountains, and sustain the animals there. David of old gives us another beautiful image. I think he was in exile at the time. You remember: “Deep calls to deep.” “Deep calls to deep.”

Well...

This must have been by the Jabbok River, which flows from the east into the Jordan. David was in exile, and he says much in that psalm. He sits on the riverbank and watches the water rush past. The ground must be such that the water does not flow gently; it tumbles like a waterfall. “Deep calls to deep”: before one surge of water has fallen, another follows it. The great mass of water that has already plunged from above seems to call the next one down, and that one calls the next. So “deep calls to deep.” Of course, when we explained that psalm, we said that

some interpreters and scholars...

Scholars of the Psalms, for example, understand this a little differently. “Deep calls to deep”: the fathomless human soul calls upon the fathomless depth of God, which is far, far greater than the depth of the human soul. But if you want the sense of the image itself, it is probably that one surge of water falling over the waterfall seems to call the next, and so on.

That is the point.

So the waters babble, or, depending on the river and the way the water flows, they roar and crash.

How delightful to listen and watch, to sit nearby and reflect! But, as we said, blessed is the person who runs to the Maker, to the One who formed it all, and does not stop at these things, good though they certainly are.

Perhaps I should add something here...

Even the most spiritual things in Christian life are bound up with material, concrete, tangible things. The commandments serve this purpose too. Suppose someone claims to be advancing into the uncreated light, experiencing the divine uncreated energies, and speaking of theology. He still has to keep the particular commandments. If he gives in to anger whenever he feels like it, speaks harshly whenever he feels like it, or acts impatiently and proudly, then all his claims mean nothing. No! The person who truly...

The person who truly belongs to God, who truly struggles to live a spiritual life, holds fast to the concrete commandments, however high he rises, however deeply he is immersed in the light of God: not to get angry, to be humble, to love, to bear with others, not to accuse, to behave rightly, and so on. Anyone who fails to do this is in much greater danger. It is the same here. God did not make the rivers, the mountains, and all these things without a purpose. Yes, we should pay attention to them and look at them.

We should be ready, as we said, to turn at once from them to the Creator, so that we do not stop at the things themselves. Yet no one can despise these things, or disregard other things like them.

Nor...

Nor can anyone despise God's commandments because they seem too ordinary. Someone imagines he has made progress, risen to great heights, entered the light, and then looks down on the commandments. That cannot be. Look even at Holy Communion. We receive within ourselves the Body and Blood of Christ. As you know, the sixth chapter of the Gospel according to John speaks of this at length.

There the Lord says again that whoever eats His flesh and drinks His blood will abide in Him, and He in that person. He commands them to eat His flesh and drink His blood, and so on.

And the Protestants, as you know, seize on a phrase a little further on, where the Lord says that His words are spirit, and do away with Holy Communion. Yet the Lord actually took bread. He did not merely tell them about it in abstract terms.

He did not say, 'When you pray and believe, you will receive My Body and Blood in some abstract way.' No. He had bread there. He broke it and gave it to them to eat. He had a cup with wine in it, His Blood, and gave it to them to drink. 'Take, eat; this is My Body.' 'Drink of it, all of you; this is My Blood.' This. This very thing.

Visionaries, people carried away by their own imaginings, people like that.

Είμαι, λοιπόν, στον 103ο ψαλμό που, όπως είπαμε, αναγιγνώσκεται εις τους εσπερινούς ως προοιμιακός. Είναι ένας σπάνιος ψαλμός και είναι πλούτος να εμβαθύνουμε εις τα λόγια του, εις τις φράσεις, εις τους στίχους, εις τις λέξεις, εις τα νοήματα. Είχαμε αρχίσει την περασμένη φορά να διαβάζουμε τον δέκατο στίχο και εξής. Ο εξαποστέλλων πηγάς εν φάραγξιν, ανά μέσον των ορέων διελεύσονται ύδατα.

Ο Κύριος που ο Δαβίδ προτρέπει να τον ευλογεί η ψυχή, να τον δοξάζει η ψυχή, ο Κύριος λοιπόν εξαποστέλλει πηγάς εν φάραγξιν. Ναι, τα έχει έτσι κανονίσει ο Θεός,

που τα νερά βγαίνουν από τα βουνά και τρέχουν μέσα στις χαράδρες, μέσα στα φαράγγια. Οπωσδήποτε αναφέρεται εδώ και στην αρχή που όλα τα εκάλυπταν τα νερά και σιγά σιγά, διαμέσου των φαραγγιών, έφυγαν και πήγαν στην θάλασσα, αλλά επίσης εννοεί και

Ειδικότερα τα νερά που πηγάζουν πάνω στα βουνά, στα οροπέδια, στις κορυφές.

Και τρέχουν, πέφτουν μέσα στα φαράγγια και καταλήγουν βέβαια στην θάλασσα. Ανά μέσον των ορέων διελεύσονται ύδατα και περνούν ανάμεσα από τα βουνά τα νερά και ρέουν λοιπόν και πηγαίνουν στην θάλασσα.

Είχαμε πει την άλλη φορά ότι θαυμάζει κανείς πώς ο Δαβίδ έχει τέτοιες ωραίες εικόνες, διότι δεν βρίσκει κανείς στην Παλαιστίνη τέτοιες ωραίες εικόνες, μπορεί τότε να υπήρχαν κάπως. Αλλά εμείς εδώ και στην πατρίδα μας και στην Ευρώπη και λοιπά μπορούμε να έχουμε προσλαμβάνουσες παραστάσεις και να καταλάβουμε καλύτερα τα πράγματα.

Είναι χαρά Θεού να είσαι έτσι στα βουνά και να βλέπεις τους όχθους να κελαρίζουν. Πηγάζουν τα νερά γάργαρα και όχι δροσερά αλλά κρύα σαν να βγαίνουν από ψυγείο και να πηγάζουν τα νερά λοιπόν από ψηλά και να ρέουν στις φάραγγες, να βλέπεις από ψηλά λοιπόν τις χαράδρες, να βλέπεις από ψηλά τις κοιλάδες που σχηματίζονται ανάμεσα στα βουνά και εκεί είναι τα ποτάμια και ρέουν τα νερά.

Βέβαια, όπως λέγαμε και την άλλη φορά, ο χριστιανός δεν θα μείνει μόνον στη φυσική καλλονή και δεν θα μείνει μόνον που ο Θεός τα έκανε έτσι πάλι και από φυσικής πλευράς να είναι ωραία και καλά και όμορφα για να τα χαίρεται κανείς, αλλά σε καμιά περίπτωση δεν θα έκανε ο Θεός έτσι που να να σταματά ο άνθρωπος εκεί, αλλά να περνάει από εκεί και να βρίσκει τον Κτίστη. Αν το κτίσμα είναι τόσο ωραίο, αυτό που έφτιαξε ο Κτίστης, ο Πλάστης, ο Δημιουργός, είναι τόσο όμορφο, τόσο πολύ σε αιχμαλωτίζει, τόσο πολύ σε συνεπαίρνει, τι είναι ο Κτίστης, τι είναι ο Πλάστης;

Πρέπει να πω εδώ ότι υπάρχουν άνθρωποι της επιστήμης, οι οποίοι, για να μεταφερθούμε λίγο τώρα και μέσα στα εργαστήρια, που βλέπουν στα μικροσκόπια τα φοβερά και θαυμαστά, ας πούμε, του μικρόκοσμου. Και αμέσως όταν είναι ευσεβείς άνθρωποι, όταν είναι άνθρωποι που έχουν μέσα τους χάρη Θεού, φως Θεού, δεν μπορούν να αντέξουν, γονατίζουν κάτω και εκεί μες στα εργαστήρια προσεύχονται με δάκρυα, ευγνωμονούν τον Θεό, «Ευλόγει, η ψυχή μου, τον Κύριον», δοξάζουν τον Θεό. Δεν έχει άλλα περιθώρια. Βέβαια από μια πλευρά ο άνθρωπος μόλις πάθει ένα τέτοιο πράγμα λέει, «Συγχώρησέ με, Θεέ μου», γιατί νιώθει το πρώτο, πρώτο που νιώθει ο άνθρωπος είναι ότι νιώθει αμαρτωλός. Νιώθει αμαρτωλός. «Έξελθε απ' εμού», που λέει ο Απόστολος Πέτρος εκεί.

Είδε το θαύμα του που έκανε ο Κύριος με τα ψάρια στο πλοιάριο και στη Γαλιλαία. Αλλά αμέσως όμως σπεύδει κανείς να δοξολογήσει τον Θεό, να ευχαριστήσει τον Θεό, να δοξάσει. Έτσι όταν κανείς με μάτια πνευματικά βλέπει όλα αυτά, θα τα δει αυτά, θα τα χαρεί, θα ευφρανθεί, τα άνθη της ερήμου, τα άνθη αυτά, τα άνθη που είναι πολλές φορές πολύ καλύτερα από τα φτιαχτά, από αυτά που φτιάχνει ο άνθρωπος, και ευωδιάζουν. Αλλά δεν αντέχει να μείνει μόνο σε αυτά, είναι πολύ φτωχός εκείνος, πολύ αδικεί τον εαυτό του που μένει απλώς σε αυτά. Τρέχει εις τον κτίστην, εις τον πλάστην. Ευχαριστώ.

Ποτιούσι πάντα τα θηρία του αγρού, προσδέξονται όναγροι εις δίψαν αυτών. Αυτά τα νερά λοιπόν των ποταμών που ξεκινούν από τις βουνοπλαγιές και κατεβαίνουν στα φαράγγια και κατεβαίνουν στις κοιλάδες που είναι ανάμεσα στα όρη κτλ. και βοηθούν κιόλας. Έχει άλλη φορά, έχει πολύ ωραία εικόνα ο παλιός Δαβίδ, που πρέπει να ήταν σε εξορία εκείνη την εποχή, να θυμίστε, «Άβυσσος άβυσσον επικαλείται», «Άβυσσος άβυσσον επικαλείται».

Εεε...

Πρέπει αυτό να συνέβαινε εκεί στον ποταμό Ιαβώκ που έρχεται κάθετα προς τον Ιορδάνη από την Ανατολή βέβαια και ήταν εξόριστος και λέγει πολλά σε αυτόν τον ψαλμό εκεί. Στην όχθη κάθεται στο ποτάμι και βλέπει ότι τρέχουν τα νερά, μάλλον το έδαφος είναι έτσι που δεν τρέχουν τα νερά γαλήνια, αλλά είναι σαν καταρράκτες, ο καταρράκτης είναι καταρράκτης και «άβυσσος άβυσσον επικαλείται» με την έννοια, δεν προλαβαίνει να έρθει ένα κύμα νερού και ακολουθεί άλλο, ένα τούτο εδώ που έπεσε ήδη. Ναι, «άβυσσος άβυσσον επικαλείται», ο όγκος του νερού που ήδη έπεσε από ψηλά, που έρχεται καθώς έρχεται και το άλλο, είναι σαν αυτός εδώ ο όγκος να καλεί να έρθει το άλλο και εκείνο το άλλο και να το «άβυσσος άβυσσον επικαλείται». Βέβαια είχαμε πει τότε όταν ερμηνεύαμε αυτόν τον ψαλμό ότι

ορισμένοι ερμηνευτές και μελετητές...

Μελετητές, ας πούμε, των ψαλμών, το βρίσκουν αυτό, το βλέπουν αυτό και λίγο διαφορετικά. Λοιπόν, «άβυσσος άβυσσον επικαλείται»: η άβυσσος ψυχή, η άβυσσος ψυχή, γιατί είναι άβυσσος η ψυχή του ανθρώπου, επικαλείται την άβυσσον του Θεού, που είναι άβυσσος βέβαια πολύ, πολύ, πολύ περισσότερο από την άβυσσο αυτή που είναι η ψυχή του ανθρώπου. Αλλά όμως, αν θέλεις να δεις το πραγματικό νόημα, είναι μάλλον αυτό που το ένα κύμα, ο ένας όγκος νερού που πέφτει από τον καταρράκτη προσκαλεί τον επόμενο όγκο και ούτω καθεξής.

Τέλος.

Κελαρίζουν λοιπόν τα νερά, ανάλογα πώς είναι τα ποτάμια, ανάλογα πώς είναι το νερό, κάνουν θόρυβο, κάνουν κρότο.

Κανείς να ακούει, ευφραίνεται να βλέπει, να κάθεται κοντά, να γίνει φιλόσοφος, αλλά όπως είπαμε χαρά σε εκείνον που τρέχει στον κτίστη, τρέχει στον πλάστη και δεν μένει απλώς σε αυτά τα οποία είναι καλά, δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία.

Σ' αυτή την περίπτωση ίσως πρέπει να πω και το εξής, ότι Ε...

και τα πιο πνευματικά πράγματα στη χριστιανική ζωή, στην πνευματική ζωή, είναι δεμένα έτσι με, ας πούμε, με υλικά πράγματα, με συγκεκριμένα πράγματα, με χειροπιαστά πράγματα. Ένα τέτοιο ρόλο παίζουν και οι εντολές, δηλαδή ένας που τάχα, τάχα ας πούμε προχωρεί έτσι στο άκτιστο φως και προχωρεί τάχα στην άκτιστη ενέργεια και θεολογεί τάχα και τα λοιπά, οφείλει να κάνει τις συγκεκριμένες εντολές. Ενώ προχωρεί τάχα και είναι δοσμένος σε αυτά, αν του έρθει να θυμώσει, θυμώνει. Αν του έρθει να μην μιλήσει καλά, δεν μιλάει καλά. Αν του έρθει να δείξει αδημονία και να δείξει πώς να εκδηλωθεί υπερήφανα και τα λοιπά, το κάνει. Όχι! Πραγματικά, έτσι ο...

Εκείνος που πραγματικά είναι άνθρωπος του Θεού, που πραγματικά αγωνίζεται να ζήσει πνευματικά, λοιπόν όσο ψηλά και να ανέβει, όσο και αν βυθιστεί μες στο φως του Θεού κτλ., πιάνεται από τις συγκεκριμένες εντολές: να μην θυμώσει, να είναι ταπεινός, να αγαπά, να ανεχθεί, να μην κατηγορήσει, να φερθεί σωστά και ούτω καθεξής. Όποιος δεν το κάνει αυτό, είναι σε πολύ πιο μεγάλο κίνδυνο. Έτσι και εδώ, έτσι και εδώ, δεν έκανε τυχαία ο Θεός τα ποτάμια, δεν έκανε τυχαία ο Θεός τα βουνά, δεν έκανε τυχαία ο Θεός όλα αυτά τα πράγματα. Ναι, θα πιαστούμε από αυτά, θα τα δούμε αυτά, θα τα δούμε.

Να έχουμε την διάθεση να περάσουμε αμέσως, ως είπαμε, στον κτίστη για να μην μείνουμε εις αυτά. Αλλά ούτε αυτά κανείς μπορεί να περιφρονήσει, ούτε άλλα παρόμοια μπορεί και επιτρέπεται να περιφρονήσει,

Ούτε...

Ούτε τις εντολές του Θεού θα περιφρονήσει κανείς που του φαίνονται τάχα πεζές, τάχα πρόκοψε κανείς κάτι, τάχα ανέβηκε ψηλά, τάχα πρόοδευσε, είναι μες στο φως τάχα και περιφρονεί τις εντολές. Δεν γίνεται. Βλέπετε και η Θεία Κοινωνία ακόμη, η Θεία Κοινωνία, δεν είναι έτσι; Παίρνουμε μέσα μας το σώμα του και το αίμα του Χριστού, όπως ξέρετε, εκεί στο έκτο κεφάλαιο του κατά Ιωάννην Ευαγγελίου γίνεται ιδιαίτερα λόγος.

Λέγει ο Κύριος, ξαναλέγει εκεί, εκείνος που θα φάει τη σάρκα μου και θα πιει το αίμα μου, θα μείνει εν εμοί, εγώ εν αυτώ και τα λοιπά, και εντέλλεται να τρώγουν τη σάρκα και να πίνουν το αίμα και τα λοιπά.

Ε... Και οι Προτεστάντες, όπως ξέρετε, πιάνονται από κάποια φράση πιο κάτω που λέει ο Κύριος, ότι τα λόγια μου είναι πνεύμα, και καταργούν τη Θεία Κοινωνία, ενώ εδώ ο Κύριος συγκεκριμένα πήρε ψωμί, ας πούμε. Όχι απλώς θεωρητικά τους είπε.

Άμα προσεύχεστε, άμα πιστεύετε, έτσι θεωρητικά θα παίρνετε το σώμα, θα παίρνετε το σώμα, θα παίρνετε το αίμα. Όχι, συγκεκριμένα ψωμί είχε και το έσπασε εκεί, τους έδωσε να φάνε, συγκεκριμένα ποτήρι με οίνο μέσα, που είναι το αίμα του, και τους δίνει να πιουν. Λάβετε, φάγετε, τούτο εστί το σώμα. Πίετε εξ αυτού πάντες, τούτο εστί το αίμα. Τούτο, τούτο.

Οραματιστές, κάτι φαντασμένοι, κάτι τέτοιοι.