Psalm 103: Creation, Prayer, and the Mercy of God

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are studying Psalm 103, which, as we said, is also read as the opening psalm of Vespers. We have reached verse nine, and now we can go on at least another two or three verses: “He sends springs into the valleys; waters will flow between the mountains. They will give drink to all the beasts of the field; the wild donkeys will quench their thirst. By them the birds of heaven will dwell; from among the rocks they will give voice.”

So, as we said, from verse five onward, what the Prophet David says concerns the work of the third of the six days in which God made the world. And here, from verse ten, he speaks of water: the waters of rivers and rain that give drink to animals and people. This continues from verse ten through verse eighteen. After that, we come to the works of the fourth day.

As we said, David speaks to himself, to his own soul: “Bless the Lord, O my soul. O Lord my God, You have been greatly magnified.” He calls on his soul to bless and praise the Lord, to praise the Lord’s majesty, and to tell Him, “You have been greatly magnified,” and all the rest. That is how he speaks. I want to stress once again something we find here in the Prophet David, the great psalmist, and in the other psalmists, as well as in all the saints of God.

We pray too, but we do not pray as the saints of God pray. Some people like to pray in their own words. Up to a point, that is good; beyond that point, it can become dangerous, and we should avoid relying on it. A person might begin prayer each morning and evening with a few words of their own, to warm the soul. Speaking to God in our own words helps us gather our nous, our spiritual mind, and our heart. Then the soul is ready to pray using the Church’s prayer books, which is better, or to say the Jesus Prayer.

If, along the way, the heart needs to be warmed again with a few more words of personal prayer, then yes, one can do that. But when it becomes a habit, a person may not realize that pride is creeping in. One begins to admire one’s own impressive prayers. And whether we pray in our own words or with the prayers of the Church, we usually lack the spirit of the saints, the people of God. Here the psalmist speaks of God’s works: the heavens, the earth, the clouds, the waters, the creation of the world. And now, in the verses before us, he speaks of something more.

He speaks of streams and rivers, ravines and hillsides, and the birds of heaven. But...

Yet all the while he keeps God before him. He glorifies and praises God, sings hymns to Him, and marvels at His greatness. He does not lose sight of Him. The prophet here, as anyone can—the prophet here, the psalmist—takes all these things as a starting point. But if you are going to come to God and praise Him, what can any of the good things of nature do for you? So which of the finer things moves each person?

One person is moved by the sea, another by the mountains, another by birds, another by flowers, another by streams. But what can these things do for you on their own? Can what you receive by stopping at them compare with what God gives when, through these beautiful creatures of His, you come to His beauty, His majesty, His holiness, His goodness, and His love for mankind? You come to God Himself, to His divine grace and His divine uncreated energies. These are very different things. Yet we get caught up in what is down here, and I do not know why we fail to pay attention.

Look at how the saints pray, and let us imitate them. When we go to the saints, we rightly ask them to help us. But we do not have that longing within us to imitate them, to follow their path, to imitate what they themselves imitated. Instead, we remain caught up in things down here. We pray about our needs, our difficulties, our problems and fears, the threats we face, the dangers, and many other things. Of course we pray about them. God is God, as we have said before.

He sends rain on the righteous and the unrighteous. But these things are very meager, very meager indeed.

We said last time that, through all these created things, a person should reach God. God is where we should arrive. In the same way, through our sufferings, our misfortunes, and whatever else is painful, we should turn to God instead of stopping at those things. We will pray about them, but let them become the occasion for finding God. I do not know. Often it seems as though we were not Christians, as though we were not Orthodox Christians, as though we did not believe in Christ, as though Christ had not come. This happens to us as individuals and as groups. Perhaps it even happens to us as a nation. We keep talking about the world.

When we face a problem, whatever it may be, we scarcely stop to ask: What does God want? What does God say? Whatever happens to us should lead us to God. We should run to Him in metanoia, in repentance, and set ourselves right before Him. Perhaps we have grieved Him. Yet we are consumed with putting things down here in order. Even those who are called nature lovers, who love the mountains and go running off to them and places like them: how poor they are, poor souls, if they stop at those things alone.

Those things offer so little when they do not lead you to God, to finding Him.

Let me remind you of something I mentioned before. One evening, a group of pilgrims found themselves at a monastery on the Holy Mountain, Mount Athos, near sunset. These lay pilgrims sat on a broad balcony and talked as dusk began to fall.

It was not yet deep dusk. The light was only beginning to fade, and from that balcony they could see...

They could see the hills and slopes opposite the monastery. As the last light fell, it was very beautiful. They were captivated, as though they had entered another world, far from their everyday one. When they voiced their wonder, a monk who had been nearby came up to them. He had heard them, though he had not been eavesdropping. He said, “All this is a shadow, a shadow of reality. If what is only a shadow captivates you so much, what must the reality itself be like?” We can see at any moment how different our shadow on the road is from ourselves.

Yes.

Does this not happen in everything, even when we turn to spiritual things? Our whole approach, our whole attitude, even the spirit of our prayer, can still be dry and impoverished. We do not let ourselves go; we do not open ourselves before God. Even if we are sinners, today it is enough to tell Him so, enough to present ourselves before God as sinners, humbly and repentantly—not as Pharisees, but as Publicans.

Let us feel God’s mercy and love, that heavenly reality. When the Lord says of the Publican that he went home justified, He means that God justified this sinner. The Publican experienced it. It was not merely something God thought about him; God had already given him that gift.

Let me say something here about the dreadful reality of our sinfulness. Sin remains within us. We do not want God to save us from sin, but we must understand how evil sin is, so that we do not take it lightly. Sin is no joke. God saves us from our sin, forgives us, and cleanses us, but we must be aware of our condition. I do not remember whether I have said this before: a sinful person like us may go through a great deal before reaching a certain spiritual level and becoming somewhat steady.

A person may come to feel God’s grace fully, truly feel it. God shows him mercy and stoops down to him because he has shown something, however slight, and truly fills him with grace. He is intoxicated by it, quite literally. He gets a sense, a taste, of what Heaven is and what communion with God is. Yet even then, deep within him, he seems to want to return to sin. Do you see what sin has done to us, how terrible it is? We must fear it—not in a way that drives us to despair, but enough that we do not play with it. We cannot play with sin.

This is why, he says, we should fear God. “The fear of the Lord is the beginning of wisdom.” We fear God because we are sinners. We will have to give an account to Him, and we do not know what judgment He will make about us. This fear, in the good sense, leads us to humility, to metanoia, or repentance, to confess our sins, and to feel compunction. In the end, it leads us to trust in God’s mercy. For when someone truly repents and feels the weight of sin within, he is overwhelmed. If he finds nothing to hold on to, he runs aground, as it were. God’s grace brings him to this point.

Hope in God rises within us: God is merciful and good; He receives the sinner, forgives him, and saves him. So here David sees... When I read these words, I find myself wondering. Down there in the Middle East, there do not seem to be as many wonders of nature as there are in Greece, for example, or elsewhere in Europe, or perhaps in other places. Mountains, ravines, valleys, springs, trees, birds, animals—you do not find so much of that there. Perhaps things were a little different in those days from how they are now. But because David, let us say...

His words are Holy Scripture; they are words of the Holy Spirit. David himself speaks and writes them, using the abilities he has. The human side is still there. Yet God enlightens him, and so, in a way, David writes Holy Scripture as though he were in Europe—perhaps Northern Europe, or even here in Greece. Visit some of Greece’s mountain regions and you find such beauty that you can almost imagine David standing beside you, seeing it all and writing it down.

So we’ve read these three verses, but we haven’t looked at them closely yet. We’ll do that next time, because our time is up.

Είμαστε στον 103ο Ψαλμό που αναγινώσκεται, όπως είπαμε, και ως προοιμιακός του Εσπερινού. Έχουμε φτάσει μέχρι και τον 9ο στίχο και μπορούμε να προχωρήσουμε τώρα τουλάχιστον 2-3 στίχους. Ο εξαποστέλλων πηγάς εν φάραγξιν, ανά μέσον των ορέων διελεύσονται ύδατα. Ποτιούσι πάντα τα θηρία του αγρού, προσδέξονται όναγροι εις δίψαν αυτών. Επ' αυτά τα πετεινά του ουρανού κατασκηνώσει, εκ μέσου των πετρών δώσουσι φωνήν.

Εδώ λοιπόν, όπως είπαμε, από τον πέμπτο στίχο και εξής όσα λέγει ο προφήτης Δαβίδ αναφέρονται στο έργο της τρίτης ημέρας των έξι ημερών που ο Θεός έκανε τον κόσμο. Και από το σημείο αυτό, από τον δέκατο στίχο, γίνεται λόγος για τα ύδατα, για τα νερά των ποταμών και των βροχών που ποτίζουν τα ζώα και τους ανθρώπους. Τον δέκατο στίχο και εξής μέχρι τον δέκατο όγδοο στίχο, διότι μετά πηγαίνουμε στα έργα της τετάρτης ημέρας.

Δαβίδ, όπως είπαμε, ομιλεί, απευθύνει τον λόγο του στον ίδιο τον εαυτό, στην ψυχή του. Ευλόγει, η ψυχή μου, τον Κύριον. Κύριε, ο Θεός μου, εμεγαλύνθης σφόδρα. Να ευλογήσεις, ψυχή μου, τον Κύριον, να δοξολογήσεις τον Κύριον, τη μεγαλοπρέπεια του Κυρίου, να πει στον Κύριο ότι εμεγαλύνθης σφόδρα και όλα τα άλλα. Ομιλεί δηλαδή κατά τέτοιο τρόπο. Θέλω ακόμη μια φορά να τονίσω εδώ αυτό το οποίο συναντούμε εδώ εις τον Προφήτη Δαβίδ, στον μεγάλο Ψαλμωδό και εις τους άλλους ψαλμωδούς, καθώς και εις όλους τους Αγίους του Θεού.

Κι εμείς προσευχόμαστε, αλλά εμείς δεν προσευχόμαστε όπως προσεύχονται οι Άγιοι του Θεού. Είτε κάνουμε αυτοσχέδιες προσευχές, που μερικοί αρέσκονται να κάνουν αυτοσχέδιες προσευχές, και ως ένα σημείο είναι καλό αυτό, αλλά από ένα σημείο και πέρα είναι επικίνδυνο και να το αποφεύγει κανείς. Ε, να κάνει αυτοσχέδια προσευχή και κάθε πρωί κανείς, ας πούμε, και κάθε βράδυ, στην αρχή κάθε προσευχής, έτσι να ζεσταθεί η ψυχή του. Δηλαδή λέγοντας κανείς προσευχή με δικά του λόγια, θέλει δεν θέλει, συμμαζεύει και τον νου του και την καρδιά του κλπ. Και έτσι ζεσταίνεται η ψυχή του για να πει ύστερα την προσευχή του, που είναι καλύτερα να την πει με τα βιβλία της Εκκλησίας ή να κάνει την ευχή.

Αν υποθέσουμε καθοδόν σε κάποιο σημείο θα χρειαστεί πάλι μια αναθέρμανση της καρδιάς με λίγα λόγια πάλι αυτοσχέδιας προσευχής, ναι, θα το κάνει κανείς, αλλά όταν γίνει τρόπον τινά συνήθεια, κατά τα λοιπά δεν το καταλαβαίνει κανείς αλλά υπερηφανεύεται, υπερηφανεύεται, καμαρώνει ας πούμε για τις σπουδαίες προσευχές που κάνει. Αλλά και όταν κάνουμε αυτοσχέδια προσευχή και όταν προσευχόμαστε με τις προσευχές της Εκκλησίας, συνήθως δεν έχουμε το πνεύμα που έχουν γενικώς οι Άγιοι του Θεού, οι άνθρωποι του Θεού. Εδώ ο Ψαλμωδός, ο οποίος αναφέρεται στα έργα του Θεού, στους ουρανούς, στη γη, στα σύννεφα, στα νερά, στη δημιουργία του κόσμου και τα λοιπά, εδώ τώρα σήμερα αναφέρει.

Αναφέρεται στα ριάκια, στα ποτάμια, στις χαράδρες, στις πλαγιές, στα πετεινά του ουρανού. Αλλά...

Όμως έχοντας μπροστά του το Θεό και δοξάζοντας, δοξολογώντας τον Θεό, υμνώντας τον Θεό, θαυμάζοντας το μεγαλείο του Θεού, δεν ξεχνέται, παίρνει ο προφήτης εδώ, αλλά και ο κάθε άνθρωπος, παίρνει ο προφήτης εδώ, ο ψαλμωδός, παίρνει αφορμή από όλα αυτά, αλλά για να καταλήξεις στον Θεό, για να υμνήσεις τον Θεό, τι να σου κάνουν τα όποια καλά πράγματα της φύσεως; Άρα τα καλύτερα, ποια συγκινούν τον καθένα;

Άλλον τον συγκινεί η θάλασσα, άλλον τον συγκινούν τα όρη, άλλον τον συγκινούν τα πουλιά, άλλον τον συγκινούν τα λουλούδια, άλλον τον συγκινούν τα ριάκια, άλλον... Τι θα σου κάνουν αυτά, τι; Μπορεί να γίνει καμιά σύγκριση, αν μείνεις απλώς σε αυτά και πάρεις ό,τι τυχόν σου δίνουν, με εκείνο το οποίο σου δίδει ο Θεός όταν μέσα από αυτά που είναι πλάσματα, δημιουργήματα του Θεού, κτίσματα του Θεού, τα ωραία του Θεού, καταλήξεις στην ωραιότητα του Θεού, στη μεγαλοπρέπεια του Θεού, στην αγιότητα του Θεού, στην αγαθότητα του Θεού, στη φιλανθρωπία του Θεού, στον Θεό αυτό, στο θεϊκό αυτό πράγμα, στη θεϊκή αυτή χάρη, ενέργεια; Άλλο είναι τώρα, άλλο είναι τ' άλλο. Εμάς μας έφαγε, μας τρώγει δηλαδή, και δεν ξέρω γιατί δεν προσέχουμε ας πούμε.

Πώς προσεύχονται οι Άγιοι, πώς προσεύχονται, να τους μιμηθούμε. Και όταν πάμε στους Αγίους, όπως είπαμε, πηγαίνουμε, καλά κάνουμε βέβαια, πηγαίνουμε να τους παρακαλέσουμε, να μας βοηθήσουν, αλλά δεν υπάρχει λαχτάρα μέσα μας να μιμηθούμε τους Αγίους, να ακολουθήσουμε και εμείς τον δρόμο τον δικό τους, να μιμηθούμε και εμείς αυτό που μιμήθηκαν εκείνοι. Και μας τρώγει λοιπόν, μας τρώγει αυτό το κάτω. Θα προσευχηθούμε για τις ανάγκες, θα προσευχηθούμε για τις δυσκολίες μας, θα προσευχηθούμε για τα προβλήματά μας, θα προσευχηθούμε για τους φόβους μας, θα προσευχηθούμε για τις απειλές που δεχόμεθα, ας πούμε για τους κινδύνους ή για πολλά άλλα πράγματα, θα προσευχηθούμε. Ο Θεός είναι, το έχουμε πει και άλλη φορά, Θεός είναι.

Βρέχει επί δικαίους και αδίκους. Αφού καταφέρεις αυτό, προσεύχεσαι, κάτι θα σου δώσει. Αλλά είναι πολύ φτωχά αυτά, πάρα πολύ φτωχά.

Λέγαμε και την άλλη φορά, μέσα από αυτά όλα εδώ που είναι κτίσματα του Θεού να φτάνει κανείς στον Θεό, εκεί να καταλήγει. Έτσι και μέσα από τα παθήματά μας, από τις συμφορές μας, από όποια άλλα άσχημα πράγματα, να καταλήγουμε στον Θεό, να μην μένουμε σε αυτά. Θα προσευχηθούμε και γι' αυτά, αλλά για να πάρουμε αφορμή να βρούμε τον Θεό. Δεν ξέρω. Πολλές φορές μοιάζει δηλαδή σαν να μην είμαστε χριστιανοί, σαν να μην είμαστε ορθόδοξοι χριστιανοί, σαν να μην πιστεύουμε στον Χριστό, σαν να μην ήλθε ο Χριστός. Και το παθαίνουμε αυτό και ως άτομα και ως ομάδες. Δεν ξέρω, και ως έθνος μπορεί να το παθαίνουμε αυτό. Θα λέμε τον κόσμο.

Δεν σκεπτόμαστε λιγάκι έτσι να πούμε, σε όποιο πρόβλημά μας, σε όποιο θέμα μας, τι θέλει ο Θεός, τι λέει ο Θεός. Να αναφερθούμε στον Θεό, να πάρουμε αφορμή από ό,τι μας συμβαίνει, να τρέξουμε στον Θεό, να τρέξουμε με μετάνοια, να τακτοποιήσουμε τον εαυτό μας ενώπιον του Θεού, μήπως ο Θεός είναι λυπημένος μαζί μας. Μας τρώει αυτό το κάτω, το κάτω, η τακτοποίηση ας πούμε των κάτω. Ναι, ακόμη και αυτοί που λέγονται φυσιολάτρες, όπως λέγονται, και αγαπούν ας πούμε τα βουνάκια, τα τέτοια και τα λοιπά, και τρέχουν. Φτωχοί, φτωχότεροι καημένοι που μένουν απλώς σε αυτά τα πράγματα.

Φτωχότατα, όταν δεν γίνονται αυτά αφορμές να πας στον Θεό, να βρεις τον Θεό.

Να σας θυμίσω αυτό που είχαμε πει άλλη φορά, ότι κάποιο βράδυ, κάποια μέρα λοιπόν, μια ομάδα προσκυνητών βρέθηκε στο Άγιον Όρος και σε κάποιο μοναστήρι εκεί, προς το σούρουπο, προς τη δύση του ηλίου. Λοιπόν κάθισαν σε μια απλωταριά, όπως λέγεται, κάθισαν σε ένα μπαλκόνι και κουβέντιαζαν λαϊκοί προσκυνητές. Και είχε αρχίσει έτσι να πέφτει, πέφτει ας πούμε το σούρουπο.

Ακόμη... Ακόμη δεν είχε έρθει το σούρουπο, το βαθύ σούρουπο, καθώς αρχίζει κάπως να μειώνεται το φως, και έβλεπαν λοιπόν από την απλωταριά, έβλεπαν λοιπόν από το μπαλκόνι...

Απέναντι λόφους, το μπαλκόνι του μοναστηριού, τους απέναντι λόφους, τις απέναντι πλαγιές, και καθώς έπεφτε το τελευταίο φως, ας πούμε, ήταν πολύ ωραία και είχαν συνεπαρθεί οι άνθρωποι, σαν να βρίσκονταν σε άλλο κόσμο, σε άλλο κόσμο εν σχέσει με τον δικό τους, τον καθημερινό κόσμο. Και καθώς λοιπόν εξέφρασαν τον θαυμασμό τους, ένας μοναχός που τους παρακολουθούσε, χωρίς να σημαίνει ότι τους κρυφάκουγε, από πιο πίσω πλησιάζει και τους λέγει: «Αυτό όλο είναι η σκιά. Η σκιά δηλαδή της πραγματικότητας. Αν αυτό το πράγμα που λέει σκιά σάς κάνει να συνεπαίρνεστε τόσο, τι είναι εκείνο;» Του οποίου αυτό το πράγμα τώρα εδώ είναι η σκιά. Ανά πάσα στιγμή καταλαβαίνουμε πόσο διαφέρει η σκιά μας όταν περπατούμε στον δρόμο από εμάς τους ίδιους.

Ναι.

Αυτό γίνεται σε όλα τα πράγματα, δεν γίνεται και όταν ακόμα ασχολούμαστε με τα πνευματικά; Πάλι έχουν μια στειρότητα, έχουν μια φτώχεια η όλη ενασχολησία μας, η όλη στάση μας, το όλο πνεύμα της προσευχής μας. Δεν αφηνόμεθα, δεν ξανοιγόμεθα μπροστά εις τον Θεό. Ας είμαστε αμαρτωλοί. Σήμερα αρκεί να του το πούμε, αρκεί να εμφανιστούμε σαν αμαρτωλοί ενώπιον του Θεού, ταπεινά και μετανοημένα, λοιπόν, και όχι ως φαρισαίοι, αλλά ως τελώνες.

Να αισθανθούμε αυτό το έλεος του Θεού, να αισθανθούμε αυτή την αγάπη του Θεού, αυτή την ουράνια πραγματικότητα. Και όταν λέει ο Κύριος για τον Τελώνη, παραδείγματος χάρη, ότι κατέβη ούτος δεδικαιωμένος, δηλαδή δικαιώθηκε ο Τελώνης, δικαίωσε ο Θεός αυτόν τον αμαρτωλό. Λέει, το λέει, σημαίνει δηλαδή ότι ο Τελώνης το ένιωσε αυτά τα πράγματα, όχι απλώς το σκέφτηκε ο Θεός και για να δούμε, ήδη του το έδωσε.

Να πω εδώ σε αυτό το σημείο ότι ο άνθρωπος, αυτό είναι το φοβερό πράγμα της αμαρτωλότητας, η αμαρτωλότητα που υπάρχει μέσα στον άνθρωπο, η αμαρτία συμπάρχει, δεν θέλουμε να μας σώσει από την αμαρτία, αλλά πρέπει να συνειδητοποιήσουμε τι κακό πράγμα είναι η αμαρτία, για να μην το παίρνουμε έτσι αψήφιστα το πράγμα. Αμαρτία δεν είναι αστεία, είναι αμαρτία. Μας σώζει ο Θεός από την αμαρτία μας, συγχωρεί, μας καθαρίζει, αλλά πρέπει να έχουμε επίγνωση της καταστάσεως. Για να πω σε αυτό το σημείο, δεν θυμάμαι αν το είχα πει παλιότερα, ότι ο αμαρτωλός άνθρωπος, όπως είμαστε εμείς, ώσπου, ας πούμε, να περάσει έτσι αρκετά, να φτάσει σε κάποιο πνευματικό επίπεδο, να σταθεροποιηθεί κάπως.

Και να νιώσει εντελώς εντελώς έτσι τη χάρη του Θεού να νιώσει. Να του κάνει ο Θεός έτσι τη χάρη, να κάνει συγκατάβαση ο Θεός επειδή έδειξε μια κάποια αυτή, και πραγματικά να τον χαριτώσει. Και ενώ μεθάει εκεί μέσα, μεθάει κυριολεκτικά. Παίρνει μια αίσθηση, μια γεύση, ας πούμε, από το τι είναι ο ουρανός, τι είναι κοινωνία με τον Θεό. Και πάλι μέσα του, τι κακό πράγμα είναι, και πάλι μέσα του, ναι, σαν να θέλει να γυρίσει στην αμαρτία. Βλέπετε τι κακό έχει κάνει η αμαρτία στον άνθρωπο και τι κακό πράγμα είναι η αμαρτία. Και πόσο πρέπει, όχι να φοβηθούμε με την έννοια να απογοητευτούμε, όχι, αλλά να μην παίζουμε με την αμαρτία. Δεν μπορούμε να παίζουμε.

Αυτό να φοβούμεθα, λέει, τον Θεό. Αρχή σοφίας φόβος Κυρίου. Φοβούμεθα τον Θεό ακριβώς ότι, ναι, είμεθα αμαρτωλοί, θα δώσουμε λόγον εις τον Θεό και δεν ξέρουμε τι απόφαση θα πάρει για μας ο Θεός. Και έχουμε φόβο λοιπόν, φόβο με την καλή έννοια, που μας κάνει να ταπεινοφρονούμε, που μας κάνει να μετανοούμε, που μας κάνει να ομολογούμε την αμαρτία μας, που μας κάνει να κατανυγόμεθα, που μας κάνει, αν θέλετε, τελικά να εμπιστευόμεθα στην ευσπλαχνία του Θεού, διότι δηλαδή εκείνος ο οποίος θα νιώσει αληθινή μετάνοια μέσα του και θα νιώσει μέσα του τι είναι αμαρτία, καταποντίζεται. Εάν δεν πιαστεί, έρχεται δηλαδή σε έναν ύφαλο, έρχεται έτσι, τα κάνει αυτά η Χάρις του Θεού.

Έρχεται από μέσα η ελπίδα στον Θεό, ότι είναι εύσπλαχνος ο Θεός, ότι είναι αγαθός ο Θεός, ότι ο Θεός δέχεται τον αμαρτωλό και τον συγχωρεί, τον σώζει. Εδώ λοιπόν ο Δαβίδ βλέπει... Εγώ απορώ κιόλας όταν τα διαβάζω αυτά, απορώ δηλαδή που εκεί κάτω στη Μέση Ανατολή δεν έχει και τόσο θαυμαστά πράγματα όπως ας πούμε έχει στην Ελλάδα, όπως έχει ας πούμε στην Ευρώπη, όπως έχει ίσως σε άλλα μέρη. Λοιπόν, να έχει βουνά, να έχει χαράδρες, να έχει λαγκαδιές, να έχει πηγές, να έχει δέντρα, λοιπόν, πουλιά, ζώα, αυτά δεν πολυέχει, αλλά ίσως στα χρόνια εκείνα ήταν λίγο διαφορετικότερα τα πράγματα από ό,τι είναι τώρα. Αλλά επειδή ο Δαβίδ, ας πούμε...

Τα λόγια του είναι Αγία Γραφή, τα λόγια του είναι λόγοι του Αγίου Πνεύματος. Λοιπόν δεν είναι κάποια πράγματα που λέει ο ίδιος, αυτός είναι που τα λέει, αυτός είναι που τα γράφει, τα γράφει με τις δυνατότητες που έχει αυτός, δεν καταργείται η ανθρώπινη πλευρά, αλλά από την άλλη πλευρά όμως είναι ο Θεός που φωτίζει και έτσι τρόπον τινά ο Δαβίδ γράφει Αγία Γραφή κατά κάποιο τρόπο σαν να είναι στην Ευρώπη, σαν να είναι, ξέρω εγώ, στη Βόρεια Ευρώπη ή, αν θέλετε, εδώ στην Ελλάδα. Μα πάει κανείς, ας πούμε, σε κάποια ορεινά μέρη εδώ της Ελλάδος, είναι τέτοιες οι ομορφιές και είναι σαν να έχει εκεί κοντά του τον Δαβίδ και τα βλέπει όλα αυτά και τα γράφει.

Έτσι διαβάσαμε τους τρεις στίχους, δεν τους είδαμε έτσι ιδιαίτερα. Θα τους δούμε την προσεχή φορά, διότι η ώρα μας επληρώθη.