God’s Mercy and Justice in Psalm 102

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are in Psalm 102, where the psalmist sings of God’s mercy toward both the people and himself. It is a very rich psalm: beautiful, tender, and moving. It reveals a man of great faith and hope in the Gospel. The psalm is attributed to David, and it probably does come from him. “Bless the Lord, O my soul, and all that is within me, bless His holy name. Bless the Lord, O my soul, and forget not all His benefits.” As we said, this psalm is sung at the Typika.

“He forgives all your lawlessness, heals all your diseases, redeems your life from corruption, crowns you with mercy and compassion, and satisfies your desire with good things; your youth shall be renewed like the eagle’s.” Here we hear of God’s mercy as the psalmist himself experiences it. Further on, he sings of God’s mercy more broadly: “The Lord shows mercy and brings justice to all who suffer wrong.” God is merciful and shows mercy. He has compassion, does good, helps, comforts, and brings sweetness into people’s lives. “The Lord shows mercy and brings justice to all who suffer wrong.” Yes, He sees that justice is done.

The Lord brings justice to all who suffer wrong and are innocent, of course. Now, from what I have seen, many Christians have a certain good opinion of themselves, and they conclude that God has shown them no mercy, that He does not love them or help them, and that He is not just. They cannot feel that the Lord truly shows mercy and truly brings justice to those who suffer wrong. So a person can remain with what he feels, as many do, and conclude that things are not as the books say.

They go further and say that God Himself is not as they say. Where is God’s justice? Where is His goodness? Where is His love? A person can trust what he tells himself, but then he is completely mistaken. If he stays on that road and does not turn back, nothing will save him. Or he can believe that what the psalm says is true. Once he believes it, something begins to change, because he cannot accept that God lies or that what God says is untrue. So he begins to examine himself. Even if he does not yet understand, he tries to say to himself: “You, my own self—”

“Do you truly have the right attitude before God? Could that be why you think God is not merciful and does not vindicate the person who has suffered wrong?” The Saints lived this reality: God is merciful, God shows mercy, God fills a person with grace, and He vindicates the one who has suffered wrong.

As people say, God may be slow, but He does not forget. Years may pass, but you will see clearly that God intervenes. God knows why He waits, and sometimes He lets you understand why He did not act at once. In the end, though, He does act. He truly vindicates those who suffer wrong. God does not leave a person wronged. This is a very delicate matter. He does not act immediately, and many people go through a crisis over it. But those who hold on and keep saying, “No, God is just,” will see the day and the hour when this becomes clear to them. Others, who are weaker—

—sink into their unbelief and into what they themselves keep telling themselves, and they are lost there. “He made His ways known to Moses, His will to the sons of Israel.” God made His ways known to Moses—that is, His will—

His purposes, His whole plan; and He made His will known to the sons of Israel. God did not treat Moses and His people as slaves or servants, as beings He could do with whatever He pleased. No, God does not act like that. God is God, and human beings are His creatures.

God leads, and human beings obey His purposes. But He does not treat them as creatures without a will, or as servants He needs. He gave them reason and free will, and He honors them deeply. He made them in His image. Everything God does for a human being is meant to raise that person up and, by grace, make him what God Himself is. God does not want to keep humanity in an inferior state. By nature, a human being will always be different from God: human, a creature. No one will ever become God by nature. But by grace, God makes the human being divine.

A person who is aware of his condition sees the truth: in himself he is nothing, and he exists because God wills it. At the same time, he sees that God, the good God, makes the human being divine. God made all this known to Moses and to the Israelites.

Did God merely use them as instruments, as though He needed servants to do His work, and mistreat them? No. He treated them as His children. He made known to them His will, His purposes, His mercy, and His goodness. This is the meaning of the words, “He made His ways known to Moses—”

“—and His will to the sons of Israel. The Lord is compassionate and merciful, slow to anger and rich in mercy.” The Lord is compassionate and merciful, slow to anger and rich in mercy. We say this; we sing it. And yes, we feel something of it. But let us go more deeply into the spirit of the whole psalm, in which the psalmist is singing of God’s mercy. I think I once told you that, in my early years as a priest, I went through a difficult period. By God’s providence, I found great comfort, and, no more and no less, I even got myself a little notebook and began to write things down.

I found tremendous comfort in words and phrases like these: that God is merciful, slow to anger, rich in mercy, compassionate, and loving toward mankind; that He shows mercy to human beings. How many such expressions we find in the Psalms! I wrote them in that little notebook as I found them in the New Testament and in the prayers of the Church: “the good God who loves mankind,” “the merciful God who loves mankind,” as we also hear in the doxology, and so on. It was a remarkable revelation. I was in need; perhaps otherwise I would not have noticed. God arranged things that way, and I began to pay attention to His mercy. That is why I mention it now. When you look at these words throughout this psalm, you see its purpose and its content—

—its deep content: to reveal God’s mercy and speak of His condescension and compassion. After that first notebook, I began others on different subjects—many subjects.

There were about fifty notebooks on related subjects. They did not all cover just one topic, but related subjects could form a larger theme together. I think this does a great deal of good, whatever kind of difficulty a person is facing. It helps in all sorts of circumstances.

Yes, there is value in reading and studying. But there is also something deeper that moves a person to study.

These subjects do a great deal of good and help the soul greatly. So I would say we should always keep our spiritual mind attentive. When God permits one thing or another to happen to us, we should look beyond the event and its difficulty. What does God want to tell us through it? A person discovers remarkable things. He comes to know himself better, but he is also moved to study particular subjects, to look closely, and to notice things he had never noticed before. That is why I say there is more to these words than simply hearing them: “The Lord is compassionate and merciful, slow to anger and rich in mercy.”

“He will not be angry to the end, nor will He remain wrathful forever.” It is one thing simply to hear these words. It is another to see them in the spirit of the whole psalm: He is compassionate and merciful, slow to anger and rich in mercy, and “He will not be angry to the end, nor will He remain wrathful forever.” Yes, God becomes angry, but His anger is meant to bring you to your senses, not to destroy you. “He will not be angry to the end, nor will He remain wrathful forever.” How should we understand that last phrase? He is not angry in order to destroy us completely, and so His anger does not last forever. He does not keep an accusation against us forever.

At times God clearly wants to tell us, “This is how you are; this is what you are doing,” as though He were saying, “That is why these things are happening to you.” But He does all this to bring us to our senses and help us, not to condemn, reject, or abandon us. Then God’s anger passes. God Himself does not change; we are the ones who change, when we understand things rightly—

—and respond, so to speak, as God wants us to. “He has not dealt with us according to our lawlessness, nor repaid us according to our sins.” The psalmist reaches this conclusion both for himself and for all the people: God has not acted toward us according to our lawlessness, nor has He repaid us according to our sins.

If God had dealt with us according to our transgressions, He would have destroyed us. Instead, God intervenes. His anger breaks forth, and certain things happen so that a person may come to his senses, be humbled, and return to God. However forcefully His anger appears, even when it seems as though He is casting us away, God’s purpose is not to reject us, condemn us, or destroy us. His purpose, in the end, is to save us. We will stop here and continue this subject next Saturday.

Είμαστε λοιπόν στον 102ο ψαλμό, που ο ψαλμωδός ψάλλει τα ελέη του Θεού και προς τον λαό και προς τον ίδιο, και είναι ένας πολύ πλούσιος ψαλμός. Είναι, λέει, ψαλμός υπέροχος, λεπτός, συγκινητικός και προδίδει άνθρωπον μεγάλης πίστης και ελπίδος ευαγγελικής. Και ο ψαλμός οπωσδήποτε, όπως λέει, του Δαβίδ, μάλλον προέρχεται από τον Δαβίδ αυτός ο ψαλμός. Ευλόγει, η ψυχή μου, τον Κύριον, και πάντα τα εντός μου το όνομα το άγιον αυτού. Ευλόγει, η ψυχή μου, τον Κύριον, και μη επιλανθάνου πάσας τας ανταποδόσεις αυτού. Είπαμε ότι ψάλλεται αυτός ο ψαλμός στα τυπικά.

Τον ευιλατεύοντα πάσας τας ανομίας σου, τον ιώμενον πάσας τας νόσους σου, τον λυτρούμενον εκ φθοράς την ζωήν σου, τον στεφανούντά σε εν ελέει και οικτιρμοίς, εμπιπλώντα εν αγαθοίς την επιθυμίαν σου, ανακαινισθήσεται ως αετού η νεότης σου. Εδώ έχουμε τα ελέη του Θεού όπως τα νιώθει ο ίδιος προσωπικά ο ψαλμωδός. Τώρα πιο κάτω ψάλλει πάλι τα ελέη του Θεού γενικότερα. Ποιών ελεημοσύνας ο Κύριος και κρίμα πάσι τοις αδικουμένοις. Ο Θεός είναι ελεήμων και ποιεί ελεημοσύνας. Ελεεί, ευεργετεί, βοηθάει, παρηγορεί, γλυκαίνει τους ανθρώπους. Ποιών ελεημοσύνας ο Κύριος και κρίμα πάσι τοις αδικουμένοις. Και ναι, αποδίδει δίκιο.

Κύριος εις όλους αυτούς οι οποίοι αδικούνται και είναι αθώοι φυσικά. Εδώ τώρα, είναι πολλοί χριστιανοί, από ό,τι έχω καταλάβει, καθώς έχουν την όποια ιδέα για τον εαυτό τους, την όποια καλή γνώμη για τον εαυτό τους, βρίσκουν ότι δεν τους ελεεί ο Θεός, βρίσκουν ότι δεν τους αγαπά ο Θεός, βρίσκουν ότι δεν τους βοηθάει ο Θεός, βρίσκουν ότι δεν είναι δίκαιος ο Θεός. Δεν μπορούν να το νιώσουν ότι είναι πράγματι ο Κύριος, ποιών ελεημοσύνας, και πράγματι ο Κύριος δίδει δίκιο εις τους αδικουμένους. Οπότε ή πρέπει κανείς να μείνει σε αυτό που νιώθει, όπως κάνουν πολλοί, και βγάζουν το συμπέρασμα ότι δεν είναι τα πράγματα έτσι όπως γράφουν τα βιβλία.

Προχωρούν και πιο πέρα, ότι δεν είναι ο Θεός έτσι. Πού είναι δίκαιος ο Θεός και πού είναι αγαθός ο Θεός και πού είναι αγάπη ο Θεός; Ή πρέπει λοιπόν να πάρει κανείς έτσι, να εμπιστευτεί δηλαδή στο τι λέει ο εαυτός του, οπότε εντελώς πλανάται και δεν σώζει τίποτα αν μείνει σε αυτόν τον δρόμο και δεν γυρίσει πίσω. Ή πρέπει κανείς να πιστέψει ότι έτσι είναι. Οπότε, όταν το πιστέψει κανείς έτσι, αρχίζει μετά, διότι δεν μπορεί να δεχθεί ότι ψεύδεται ο Θεός. Δεν μπορεί να δεχθεί κανείς ότι δεν μπορεί να είναι έτσι τα πράγματα που λέει ο Θεός. Οπότε κανείς βάζει κάτι στον εαυτό του και βρίσκει. Ε, όχι. Έστω και που δεν το καταλαβαίνει, αλλά έτσι προσπαθεί να πει στον εαυτό του: εσύ, εαυτέ μου,

έχεις αληθινή στάση, σωστή στάση ενώπιον του Θεού; Και γι' αυτό τελικά νομίζεις ότι δεν είναι ελεήμων ο Θεός και νομίζεις ότι δεν δικαιώνει ο Θεός τον αδικούμενο. Οι Άγιοι ζούσαν αυτή την πραγματικότητα, ότι ο Θεός είναι ελεήμων, ο Θεός ελεεί, ο Θεός χαριτώνει τον άνθρωπο και επίσης δικαιώνει τον αδικούμενο.

Θα έλεγε ο λαός, ο Θεός αργεί αλλά δεν λησμονεί, μπορεί να αργήσει. Ε, πέρασαν χρόνια, αλλά θα το δεις εσύ ξεκάθαρα ότι ο Θεός επεμβαίνει. Ο Θεός γνωρίζει γιατί αργεί, κάποτε σου δίνει και εσένα να καταλάβεις γιατί δεν το έκανε αμέσως ο Θεός και άργησε και το έκανε. Αλλά πάντως όμως τελικά το κάνει ο Θεός, όντως δικαιοί τους αδικουμένους. Δεν αφήνει ο Θεός αδικημένο τον άνθρωπο, γιατί είναι πολύ λεπτό αυτό το θέμα. Αλλά να όμως που δεν το κάνει αμέσως ο Θεός και πολλοί περνούν κρίση εδώ, και όσοι αντέξουν στο να λένε ότι όχι, ο Θεός είναι δίκαιος, έρχεται η μέρα, έρχεται η ώρα που το βλέπουν ότι είναι έτσι. Ε, οι άλλοι, οι αδύνατοι,

μέσα στην απιστία τους και μέσα στον εαυτό τους, μέσα στο τι λέει ο εαυτός τους, βουλιάζουν εκεί και χάνονται. Εγνώρισε τας οδούς αυτού τω Μωυσή, τοις υιοίς Ισραήλ τα θελήματα αυτού. Ο Θεός εγνώρισε εις τον Μωυσή τας οδούς αυτού, τα θελήματά του δηλαδή,

Ε, τι... τις βουλές του, το όλο σχέδιό του, και εις τους υιούς δε Ισραήλ τα θελήματα αυτού. Δηλαδή ο Θεός δεν είχε τον Μωυσή και δεν είχε τον λαό του έτσι σαν σκλάβους, σαν δούλους, σαν υπηρέτες του, σαν όντα τα οποία τα κάνει ό,τι ήθελε. Όχι, δεν κάνει έτσι ο Θεός. Ο Θεός είναι ο Θεός. Οι άνθρωποι είναι τα πλάσματά Του.

Ο Θεός είναι που οδηγεί και οι άνθρωποι υπακούν στις βουλές του Θεού. Αλλά όχι ότι τους έχει τους ανθρώπους ο Θεός σαν άβουλα όντα και τους έχει τους ανθρώπους έτσι σαν να τους χρειάζεται σαν υπηρέτες κλπ. Όχι. Τους έδωκε το λογικό, τους έδωκε την ελευθέρα βούληση και τους τιμά ο Θεός, τους τιμά ούτε λίγο ούτε πολύ. Τόσο που τους έκανε κατ' εικόνα. Και ό,τι κάνει ο Θεός για τον άνθρωπο το κάνει για να ανυψώσει τον άνθρωπο και να τον κάνει κατά χάρη βέβαια ό,τι είναι ο ίδιος ο Θεός. Δεν θέλει να τον έχει υποδεέστερο τον άνθρωπο ο Θεός. Υποδεέστερος θα είναι ο άνθρωπος πάντοτε από πλευράς φύσεως. Κατά φύση ο άνθρωπος είναι άνθρωπος, είναι πλάσμα. Δεν πρόκειται να γίνει Θεός ποτέ κατά φύση, αλλά κατά χάριν όμως ο Θεός τον κάνει Θεόν.

Εκείνος ο οποίος έχει συναίσθηση της καταστάσεώς του, δηλαδή βλέπει την αλήθεια ότι ως ύπαρξη είναι μηδέν και αν υπάρχει διότι το θέλει ο Θεός, και από το άλλο μέρος βλέπει ότι ο Θεός, ο Αγαθός Θεός, τον κάνει Θεόν τον άνθρωπο. Αυτά όλα τα εγνώρισε ο Θεός εις τον Μωυσήν και εις τους Ισραήλ.

Απλώς τους είχε έτσι ως όργανά του, με την έννοια σαν να τους χρειαζόταν και να τους είχε υπηρέτες να κάνουν τις δουλειές και να τους κακομεταχειριζόταν και τα λοιπά; Όχι, τους είχε παιδιά του και τους εγνώρισε τα θελήματά του και τους εγνώρισε τις βουλές του και τους εγνώρισε την ελεημοσύνη του και την αγαθότητά του και τα λοιπά. Με αυτή την έννοια, «Εγνώρισε τας οδούς αυτού τω Μωυσή,

Τω Μωυσή, τοις υιοίς Ισραήλ τα θελήματα αυτού. «Οικτίρμων και ελεήμων ο Κύριος, μακρόθυμος και πολυέλεος». Είναι «Οικτίρμων και ελεήμων ο Κύριος, μακρόθυμος και πολυέλεος». Το λέμε αυτό, το ψάλλουμε. Ναι, και κάτι βέβαια νιώθουμε, αλλά για να εμβαθύνουμε εδώ, έτσι μες στο πνεύμα του όλου ψαλμού, ας πούμε, που έχει ως σκοπό εδώ ο ψαλμωδός έτσι να ψάλλει τα ελέη του Θεού. Νομίζω σας είχα πει και άλλη φορά, κάποτε κάποτε στα πρώτα χρόνια που είχα γίνει κληρικός και περνούσα μια περίοδο δυσκολίες, και ήταν οικονομία Θεού, είχα βρει έτσι μεγάλη παρηγορία και ούτε λίγο ούτε πολύ έκανα και ένα μπλοκ και άρχισα να σημειώνω.

Βρήκα πάρα πολύ μεγάλη παρηγορία σε τέτοιες λέξεις, σε τέτοιες φράσεις, ότι ο Θεός είναι ελεήμων, ότι ο Θεός είναι μακρόθυμος, ότι ο Θεός είναι πολυέλεος, εύσπλαχνος, φιλάνθρωπος, ελεεί τον άνθρωπο. Πόσα τέτοια βρήκαμε στους ψαλμούς. Και τα έγραφα εκεί στο μπλοκάκι, μέσα στην Καινή Διαθήκη, στις ευχές της Εκκλησίας, ότι ο αγαθός και φιλάνθρωπος Θεός, υπάρχει και στην δοξολογία, ότι ελεήμων και φιλάνθρωπος Θεός, και λοιπά. Ήταν μια φοβερή αποκάλυψη. Βρέθηκα σε ανάγκη βέβαια, αλλιώς δεν θα το πρόσεχα ίσως. Τα έφερε έτσι ο Θεός, τα οικονόμησε και, ναι, πρόσεξα, ας πούμε, τα ελέη του Θεού. Γι' αυτό το λέω εγώ τώρα, καθώς αν δει κανείς αυτές τις λέξεις μέσα στον όλο ψαλμό, που έχει αυτό το σκοπό ο ψαλμός και έχει αυτό το περιεχόμενο,

βαθύ περιεχόμενο, να φανερωθούν τα ελέη του Θεού, να γίνει λόγος για τα ελέη του Θεού, για την συγκατάβαση του Θεού, για την ευσπλαχνία του Θεού. Ναι, ύστερα από εκεί έγινε το μπλοκάκι, έγινε αφορμή και έγιναν κι άλλα μπλοκάκια μετά, με άλλα θέματα, πολλά θέματα.

Κάνα πενηνταριά μπλοκάκια με παραπλήσια θέματα, όχι απλώς ένα θέμα, αλλά όταν ήταν, ας πούμε, παραπλήσια τα θέματα, αποτελούσαν, ας πούμε, ένα θέμα όλα μαζί. Κάνει, νομίζω, πάρα πολύ καλό, είτε κανείς έχει της α δυσκολίες, είτε της β, είτε ν, είναι έτσι, είναι αλλιώς, κάνει πολύ καλό.

Ναι, όχι μόνο να τώρα ας διαβάσει, τώρα ας μελετήσει, αλλά ναι, και λόγο βαθύτερο που τον αναγκάζει τον άνθρωπο να μελετήσει.

Αυτά τα θέματα κάνουν πάρα πολύ καλό και βοηθούν πάρα πολύ την ψυχή. Γι' αυτό, σε αυτήν την περίπτωση δηλαδή θα έλεγα, να έχουμε πάντα το νου μας. Καθώς επιτρέπει ο Θεός να μας συμβεί το ένα, να μας συμβεί το άλλο, μην το βλέπουμε μόνο από την πλευρά του γεγονότος, από την πλευρά της δυσκολίας. Δηλαδή θέλει ο Θεός να πει σε εμάς μέσα από τη δυσκολία. Και ανακαλύπτει κανείς φοβερά πράγματα. Όχι μόνο ότι γνωρίζει καλύτερα τον εαυτό του και τα λοιπά, αλλά παρακινείται να κάνει ειδικές μελέτες, να αγγίξει κατά ειδικό τρόπο, να βρει πράγματα, να προσέξει πράγματα που δεν έχει προσέξει ως τότε. Γι' αυτό λέγω τώρα, άλλο είναι απλώς να ακούμε «οικτίρμων και ελεήμων ο Κύριος, μακρόθυμος και πολυέλεος».

Ουκ εις τέλος οργισθήσεται, ουδέ εις τον αιώνα μηνιεί. Άλλο είναι να το ακούμε απλώς αυτό και άλλο έτσι να το δούμε μέσα στο όλο πνεύμα του ψαλμού, ότι είναι οικτίρμων και ελεήμων και μακρόθυμος και πολυέλεος και ουκ εις τέλος οργισθήσεται, ουδέ εις τον αιώνα μηνιεί. Δηλαδή, ναι, οργίζεται ο Θεός, αλλά δεν οργίζεται για να σε καταστρέψει, δεν οργίζεται για να σε απολέσει, οργίζεται για να σε συνεφέρει. Ουκ εις τέλος οργισθήσεται, ουδέ εις τον αιώνα μηνιεί. Ούτε, ας πούμε, ο Θεός θα σε... Το «μηνιεί» εδώ τώρα, πώς το μεταφράζει; Δεν οργίζεται για να μας καταστρέψει τελείως και δια τούτο η οργή του δεν είναι παντοτινή. Ουκ εις τον αιώνα μηνιεί, ναι, δεν μας απαγγέλλει, ας πούμε, κατηγορίαν.

Στιγμή δηλαδή ο Θεός εμφανώς θέλει να μας πει «είσαι έτσι, κάνεις έτσι» και σαν να λέγει «να, γι' αυτό παθαίνεις αυτά που παθαίνεις». Αλλά όλο αυτό δεν γίνεται σαν να μας καταδικάζει, όλο αυτό δεν γίνεται σαν να θέλει να μας απορρίψει, να μας εγκαταλείψει, αλλά να μας συνεφέρει, να μας βοηθήσει. Και πάλι ο Θεός, περνάει η οργή του Θεού, ο Θεός δεν αλλάζει, δηλαδή εμείς διορθωνόμαστε, αλλά διορθωνόμαστε όταν τα καταλάβουμε σωστά τα πράγματα

και ανταποκριθούμε, ας πούμε, όπως θέλει ο Θεός. Ου κατά τας ανομίας ημών εποίησεν ημίν, ουδέ κατά τας αμαρτίας ημών ανταπέδωκεν ημίν. Και βγάζει αυτό το συμπέρασμα ο ψαλμωδός και για τον εαυτό του και για όλο το λαό. Δεν ενήργησε ο Θεός σύμφωνα με τις ανομίες μας, ούτε μας ανταπέδωκε σύμφωνα με τις αμαρτίες μας.

Θεός στις ανομίες μας και αν ενεργούσε σύμφωνα με τις ανομίες μας θα μας είχε καταστρέψει. Όχι, επεμβαίνει ο Θεός, ξεσπάει η οργή Του, συμβαίνουν ορισμένα πράγματα για να συνέλθει ο άνθρωπος, για να ταπεινωθεί ο άνθρωπος, για να επιστρέψει στο Θεό. Δεν έχει σκοπό ο Θεός, όσο κι αν έτσι είναι εκδηλωτική η οργή Του και φαίνεται σαν να μας πετάει πέρα. Δεν έχει σκοπό λοιπόν να μας απορρίψει, να μας καταδικάσει, να μας χάσει, να μας καταστρέψει, αλλά τελικά να μας σώσει. Σταματούμε εδώ και θα συνεχίσουμε και αυτό το θέμα το προσεχές Σάββατο.