Human Frailty and Prayer in Psalm 101

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are on Psalm 101.

We had begun; we had looked at the first two verses. The first, of course, is the title, and we looked at the second and third verses. As we said, this is a prayer probably offered by someone in captivity, but it also speaks to anyone going through hard times, anyone overcome by acedia, that spiritual torpor. We looked at these things last time. Let us go on. “My days have vanished.”

Smoke is here for a moment, and then it is gone. Just a little while ago it was here; now it is gone. “They have vanished.” Yes, as the days and years pass and the hour of our departure draws near, we see how much time has gone by. As Basil the Great says in the prayer for the Ninth Hour, “Our days have vanished in vanity.” There the words “in vanity” are added. Our days have not merely come to an end or been spent; they have been spent in vanity. Here the psalmist’s days have vanished like smoke amid the hardships of exile, amid all that a captive endures.

“My days have vanished like smoke, and my bones have been scorched like dry brushwood.” My bones are like dry twigs. What are dry twigs like? That is what my bones have become. Dry twigs break and crumble so easily. They are brittle and catch fire so easily. “My bones have been scorched like dry brushwood.”

What will it take for people today to see this? A person may be proud and self-centered, full of confidence after achieving many things in life and acquiring material possessions. He relies on them and does not want, in any way, to feel how weak he is, how little substance there is to him, how he is nothing. Yet the days pass quickly and will soon end. Life brings suffering and hardship, and even the human body, even its bones, are frail.

A person, through and through, becomes like dry brushwood. Through these images, each of us is called to see how small we are, how little we are, how weak we are in every way. Why do we refuse to see it? Once you see things this way and accept them, God comes to dwell within you. God is almighty, and with God within you, all things are possible. But your self-centeredness, your own will, your self-confidence, and all your pretensions must give way. “I was struck down like grass, and my heart withered.”

“I was struck down like grass, and my heart withered, so that I forgot to eat my bread.” A little blade of grass is finished if you step on it, trample it, break it, or cut it. A bush or a tree can bear your weight if you lean against it or push it. But touch a blade of grass like that, and it breaks.

Think of the stalks standing in a field, as people say. Of course, by “stalk” they may mean a reed. “A bruised reed He will not break.” A reed breaks easily; try using one as a stake, and it will soon snap.

It cannot bear much. But where I come from, we also use that word for the stem of a head of wheat.

I mean the slender stem running from beneath the soil up to the head of grain. Each one is called a stalk, and it is even more fragile than a reed. And when people harvest, they do not do so in mild weather, when it is somewhat mild; they harvest on days when...

Harvesters used to reap by hand; now, of course, there are machines. The heads of grain break off because their stalks are so fragile. They fall to the ground, and a great deal of straw gathers there. “I was struck down like grass.” Again, Holy Scripture shows us the full extent of human weakness. Think of the grass in spring, when no animal has entered the field, no living creature has passed through, and no strong wind has blown. It is so beautiful and fresh. But as soon as it begins to dry, or someone passes through...

...animals or people, all that beauty is gone. The grass is flattened to the ground. “I was struck down like grass, and my heart withered.” It is better to understand “I was struck down like grass” as referring to my whole self: I, the whole person, was struck down like grass, and my heart withered. Just as grass withers above the place where its stem has been broken, so my heart withered. “So that I forgot to eat my bread.” That “so that” seems to express the result. The psalmist does not mean, “I forgot to eat, and that is why this happened to me.”

Rather, he means: “I was struck down like grass, and my heart withered.” My hardships, all these pressures and sufferings, struck and wounded me so deeply, and my heart withered so completely, that I forgot to eat my bread. Here, “I forgot to eat” means that I have no appetite.

In older usage, in the ancient language, that seems to be what the expression means. To “remember food” means to have an appetite; to “forget food” means to have none. So he has no appetite even for his bread. Truly, when someone is overwhelmed by sorrow, if I remember rightly...

Even if we have not experienced it ourselves, we remember hearing others speak of it. You have heard it too, and perhaps you have experienced it: people say they cannot swallow even a single bite because of their pain, pain that is not so much bodily as pain of the soul. But why could it not be bodily pain as well? Last August, when I went through that whole ordeal, for ten or fifteen days, well, you could say a person could neither eat nor drink nor do anything at all. And the psalm puts it well: “Because of the sound of my groaning, my bones cling to my flesh.”

He means that pain forces him to sigh and groan. It has worn him down so much that we would say he is skin and bones. “My bones cling to my flesh”: skin and bones, with only skin left over the bones. Then he continues: “I have become like a pelican in the wilderness; I have become like a night bird among the ruins.” With all these images he describes the misery of his condition and speaks of it to God. It is both prayer and lament, a plea for help. “I am like a pelican living alone in the wilderness.” When a person is in such a state...

...he withdraws. He has no desire to talk or spend time with anyone. He is like that solitary pelican. Out in the wilderness, in the fields, each bird goes about alone, looking for food or gathering mud to build its nest when it needs to. “I have become like a pelican in the wilderness; I have become like a night bird among the ruins.” Yes, he is like a bird of the night that goes into a ruined house and seems to cry out its pain there.

At least, that is how people thought of these birds. I do not know exactly what science says; we could look it up. But people generally picture that bird calling at night, especially among the ruins. You know the saying: “Owls will be calling here.”

It means everyone will leave. The village or town will fall into ruin; nothing will remain, and only birds will come there to cry out. So the psalmist is rather like that night bird, singing its mournful song in a ruined house, as though crying out its pain.

Here, as we can see—and as we shall see more clearly in what follows—he suggests that he could not sleep. His great pain kept him awake. It was not so much a vigil he had chosen; he simply could not sleep. Yet he sits there awake before God and tells God of his pain. “I kept watch and became like a sparrow alone upon a roof.” I stay awake, he says, like a sparrow left by itself. When sparrows lay their eggs and raise their young, they eventually go off on their own again. This happens with many birds, but perhaps especially with sparrows.

It finds its mate, and the solitary one sits there on the roof, wherever they find a hole or a nest, and spends its hours there. So the psalmist keeps watch and resembles such a sparrow living alone. Monks make wonderful use of this psalm, especially these last verses: “I became like a pelican in the wilderness; I became like a night bird among the ruins. I kept watch and became like a sparrow alone upon a roof.” Alone upon a roof—that is, remaining by itself. And so the monk stands alone before God like another sparrow—the monk or the nun.

Do not merely pray, he says, for in a sense, what are we in this world? Those people were captives: they were taken from Jerusalem, from Palestine, from the Promised Land; they were taken, as we saw in the chapter, to Susa, to Persia, to the land of the Chaldeans, and lived there in a foreign land, in exile, in captivity. What is this life? And the bad thing is that one can even come to like it. When someone is like this psalmist, who feels the estrangement, feels the exile, feels the captivity, and suffers and cries out to God for these things to end, that is good. But when one grows comfortable amid these things, as...

People grow comfortable here in this world, though we are strangers and sojourners. We are exiles amid the thorns and thistles of this life.

When a person comes to feel this, what does he do? He stands utterly alone before God and cries out to Him. I do not mean that others have abandoned him. I mean that a person sometimes needs to withdraw into solitude to find both himself and God. Let me remind you of what we mentioned a few days ago. Abba Alonios says, “Unless a person says in his heart, ‘God and I are alone,’ how can he be saved?” God and I alone. There is nothing else. This does not mean contempt for others. The soul needs to loosen its hold on everything, so that one may find God and feel His presence. “I kept watch and became like a sparrow alone upon a roof.” We will stop here today and continue next Saturday.

Είμαστε στον 101ο ψαλμό.

Είχαμε αρχίσει, είχαμε δει τους δυο πρώτους στίχους. Ο πρώτος βέβαια είναι ο τίτλος και είδαμε το δεύτερο και τον τρίτο στίχο. Είναι μια προσευχή, όπως είπαμε, που μάλλον κάνει κάποιος που είναι στην αιχμαλωσία, αλλά και που αρμόζει σε καθέναν ο οποίος βρίσκεται σε δύσκολες έτσι ώρες, που κυριεύεται από μια ακηδία. Αυτά τα είχαμε δει την περασμένη φορά. Προχωρούμε. Εξέλιπον αι ημέραι μου.

Τώρα είναι ο καπνός και ύστερα δεν είναι. Όπως προ λίγο ήταν ο καπνός και τώρα δεν είναι. Εξέλιπον. Ναι, όσο περνούν οι μέρες, όσο περνάει ο καιρός, όσο πλησιάζει η ώρα της εξόδου μας, βλέπει κανείς πόσο πέρασε ο καιρός έτσι. Όπως λέει ο Μέγας Βασίλειος στην ευχή που είναι στην 9η ώρα, «Εν ματαιότητι εξέλιπον αι ημέραι ημών», εκεί προσθέθηκε «εν ματαιότητι», όχι απλώς να τελειώνουν οι ημέρες, ξοδεύτηκαν οι ημέρες, αλλά εν ματαιότητι. Εδώ ο ψαλμωδός, εξέλιπον αι ημέραι του ως καπνός εκεί στα βάσανα που έχει στην ξενιτιά, σε όλα εκείνα τα οποία ζει ένας αιχμάλωτος.

Αι ημέραι μου εξέλιπον ωσεί καπνός και τα οστά μου ωσεί φρύγιον συνεφρύγησαν. Γι' αυτά τα κόκαλά μου, σαν να είναι φρύγανα. Πώς είναι τα φρύγανα; Έτσι συνεφρύγησαν, έτσι έγιναν τα οστά μου. Πώς είναι τα φρύγανα τα οποία πολύ εύκολα σπάνε, πολύ εύκολα τρίβονται, σαθρά, πολύ εύκολα καίγονται. Τα οστά μου ωσεί φρύγιον συνεφρύγησαν.

Τι θα γίνει τώρα για να μπορέσει ο σημερινός άνθρωπος, ο σημερινός περήφανος άνθρωπος, ο εγωιστής σημερινός άνθρωπος, ο έχων αυτοπεποίθηση σημερινός άνθρωπος, όποιος έχει επιτύχει πολλά έτσι ανθρώπινα πράγματα, υλικά πράγματα, και στηρίζεται σε αυτά και βασίζεται σε αυτά και δεν θέλει με κανένα τρόπο να αισθανθεί, να νιώσει πόσο αδύναμος είναι, πόσο ψεύτικος είναι, πόσο ένα τίποτε είναι. Ότι οι μέρες περνούν γρήγορα, ότι θα τελειώσουν γρήγορα, ότι η ζωή είναι ένα μαρτύριο, είναι βάσανα η ζωή. Ακόμη και το σώμα του ανθρώπου, τα οστά του ανθρώπου.

Όλος ο άνθρωπος, μέσα για μέσα, γίνεται σαν τα φρύγανα. Δηλαδή, μέσα από αυτά και μέσα σε αυτά, καλείται ο καθένας να δει την ουτιδανότητα του ανθρώπου, το τίποτε του ανθρώπου, την όλη αδυναμία του ανθρώπου. Πώς δεν θέλουμε να το δούμε; Γιατί δεν θέλουμε να το δούμε; Που μόλις θα δεις έτσι τα πράγματα, μόλις θα δεχθείς έτσι, θα έρχεται μέσα σου ο Θεός, και είναι παντοδύναμος, είναι μέσα σου ο Θεός και ο Θεός θα μπορεί όλα. Αλλά πρέπει εσύ να υποχωρήσει ο δικός σου εγωισμός και το δικό σου θέλημα και η δική σου αυτοπεποίθηση και τα δικά σου τα καμώματα. Επλήγην ωσεί χόρτος και εξηράνθη η καρδία μου.

Επλήγην ωσεί χόρτος και εξηράνθη η καρδία μου. Ότι επελαθόμην του φαγείν τον άρτον μου. Όπως το χορταράκι, είτε το πατήσεις, είτε το τσαλαπατήσεις, σπάσεις, το κόψεις, πάει. Ένας θάμνος, ένα δένδρο, και να ακουμπήσεις επάνω του και να το σπρώξεις, αντέχει, αλλά το χορταράκι, έτσι το αγγίξεις, πάει, το σπας.

Την καλαμιά στον κάμπο που λένε. Και βέβαια καλαμιά μπορεί να εννοούν το καλάμι. Κάλαμον συντετριμμένον ου κατεάξει. Εύκολα, ας πούμε, ένα καλάμι το βάλεις πάσαλο, εύκολα σπάει το καλάμι.

Να αντέξει. Αλλά στην πατρίδα μου καλαμιά και καλαμιές λένε και το στέλεχος του σταχυού, του σιταριού.

Αυτό το από κάτω από το χώμα μέχρι πάνω που είναι το στάχυ, που είναι ένα λεπτότατο καλαμάκι, λέγεται, όλα μαζί λέγονται καλαμιά για το καθένα, που αυτό ακόμη πιο πολύ είναι εύθραυστο από ό,τι είναι ένα καλάμι. Και μάλιστα θερίζει κανείς όχι σε μαλακό καιρό, να είναι κάπως μαλακός τέτοιος, και θερίζει τις μέρες που

Θερίζουν οι θεριστάδες, όπως συνήθιζαν παλιά, τώρα βέβαια οι μηχανές, σπάνε τα στάχυα, επειδή ακριβώς είναι εύθραυστα, καλαμιές, σπάνε τα στάχυα και πέφτουν κάτω και βρίσκεται στο χώμα και μαζεύει πολλά άχυρα. Επλήγην λοιπόν ωσεί χόρτος. Ναι, πάλι θέλει να δείξει εδώ την όλη αδυναμία του ανθρώπου, χορταράκι. Αγία Γραφή. Και όχι χορταράκι, το βλέπει κανείς τώρα την άνοιξη όπου δεν έχει μπει ζώο, δεν έχει περάσει κάτι ζωντανό ή δεν έχει φυσήξει ισχυρός άνεμος. Είναι τόσο ωραίο, τόσο δροσερό, τόσο φαντάζει. Μόλις αρχίζει λίγο να στεγνώνει, μόλις, ξέρω εγώ, περάσουν από εκεί.

Ζώα ή άνθρωποι, αμέσως πάνε όλα αυτά, μέχρι κάτω χαμωτίζονται. «Επλήγην ωσεί χόρτος και εξηράνθη η καρδία μου». Στα χορτάρια, «επλήγην», η καρδία μου εξηράνθη. Ή καλύτερα το «επλήγην», εφόσον λέει «επλήγην ωσεί χόρτος», εγώ ο όλος, ο όλος ο άνθρωπος επλήγην ωσεί χόρτος και η καρδία μου εξηράνθη. Όπως ακριβώς ξεραίνεται και το χορτάρι όταν σπάσει κάτω, κάπου σπάσει, από εκεί πάνω ξεραίνεται. Ότι επελαθόμην του φαγείν τον άρτον μου. Το «ότι» αυτό μάλλον πρέπει να είναι συμπερασματικό, όπως θα πούμε, ώστε όχι τόσο με την έννοια «ξέχασα να φάω και γι' αυτό έπαθα αυτό».

Επλήγην ωσεί χόρτος και ξεράθηκε η καρδία μου, όχι έτσι, αλλά τόσο πολύ από τα βάσανα, όλες αυτές οι πιέσεις, όλα αυτά τα παθήματα, λοιπόν, τόσο πολύ με έπληξαν, τόσο με πλήγωσαν, τόσο ξεράθηκε η καρδία μου, ώστε επελαθόμην του φαγείν τον άρτον μου. Ότι «επελαθόμην» εδώ έχει την έννοια, δεν έχω όρεξη να φάω.

Στην...

Στην παλιά εποχή, ας πούμε, στην αρχαία γλώσσα, που μάλλον ένα τέτοιο πράγμα πρέπει να σημαίνει, ενθυμούμαι την τροφή σημαίνει έχω όρεξη για να φάω και ξέχασα την τροφή σημαίνει δεν έχω όρεξη να φάω, ώστε δεν έχω όρεξη να φάω ούτε τον άρτο μου, το ψωμί μου. Πραγματικά, δηλαδή, όταν έχει υπερβολική θλίψη κανείς, αν θυμάμαι καλά.

Και αν δεν το πάθαμε οι ίδιοι, ενθυμούμαστε όμως, ακούσαμε άλλους ανθρώπους, και εσείς τα έχετε ακούσει, μπορεί να το έχετε πάθει κιόλας, που λέει κανείς: «Ε, ούτε μια μπουκιά δεν κατεβαίνει κάτω από τον πολύ πόνο που έχει κανείς, και από όχι σωματικό πόνο, όσο ψυχικό πόνο». Αλλά γιατί όχι και σωματικό; Πέρυσι τον Αύγουστο που είχα πάθει όλη εκείνη την ταλαιπωρία, επί δέκα, δεκαπέντε μέρες, ε, είπατε, ούτε να φάει κανείς ούτε να πιει ούτε τίποτα. Και είναι ωραία βέβαια από μια πλευρά: «Από φωνή του στεναγμού μου εκολλήθη το οστούν μου τη σαρκί μου».َ

Θέλει να πει δηλαδή ότι αναγκάζεται να αναστενάζει, να βογγάει, πόνος. Και όλα αυτά σε τέτοιο βαθμό που θα λέει κανείς έγινε πετσί και κόκαλο. Ότι εκολλήθη το οστούν μου τη σαρκί μου. Πετσί και κόκαλο. Όταν μείνει μόνο το δέρμα για τα κόκαλα. Και έχει, λέει, εδώ συνέχεια, «Ωμοιώθην πελεκάνι ερημικώ, εγενήθην ωσεί νυκτικόραξ εν οικοπέδω». Με όλα αυτά διεκτραγωδεί την όλη κατάσταση που ζει και τα λέει στον Θεό, προσευχή και παράπονο, ας πούμε, συγχρόνως, παράπονο έτσι ικετευτικό. Μοιάζω με πελεκάνο ο οποίος ζει έτσι ερημικός κι εγώ. Δηλαδή όταν ο άνθρωπος είναι έτσι...

Απομονώνεται, δεν έχει διάθεση να συνομιλήσει, να συζητήσει, να κάνει συντροφιά κτλ. Και αυτός ομοιάζει με πελεκάνο ερημικό, όπως βλέπει κανείς έξω στην έρημο, στα χωράφια, πελεκάνος, καθένας μόνος του εκεί προσπαθεί να βρει τροφή, να μαζέψει λάσπη όταν χρειάζεται για να κάνει τη φωλιά του. Ωμοιώθην πελεκάνι ερημικώ, εγενήθην ωσεί νυκτικόραξ εν οικοπέδω. Ναι, έγινε σαν το πουλί εκείνο της νύχτας που πηγαίνει σε ένα ερειπωμένο, ας πούμε, οίκημα και κλαίει τον πόνο του κι αυτό.

Μοιάζει, αυτά τα πουλιά έτσι τα θεωρούσαν, δεν ξέρω τι ακριβώς λέει η επιστήμη, θα πάμε να το βρούμε να δούμε τι λέει η επιστήμη. Αλλά έτσι γενικότερα μοιάζει ότι αυτό το πουλί που τη νύχτα εκεί, προπαντός στα χαλάσματα που λένε, δεν ξέρετε, θα γίνει εδώ, θα λαλήσουν κουκουβάγιες.

Πούμε, θα φύγουν οι πάντες, θα ερειπωθεί το χωριό, θα ερειπωθεί η πόλη, δεν θα μείνει τίποτα και μόνο θα έρχονται τα πουλιά να κλαίνε. Έτσι κάπως και ο ψαλμωδός εδώ μοιάζει με αυτό το νυκτερινό πουλί που σε κάποιο χαλασμένο σπίτι λέει το νυκτερινό τραγούδι του, το νυκτερινό μοιρολόγι, κλαίει τον πόνο του.

Εδώ, όπως βλέπουμε και θα το δούμε στη συνέχεια. Αφήνει να νοηθεί ότι δεν μπορούσε να κοιμηθεί, ότι ήταν αναγκασμένος να κάνει αγρυπνία από τον πόνο, τον πολύ, δεν μπορούσε. Δεν έκανε τόσο την αγρυπνία βέβαια, οπωσδήποτε υπάρχει και το αυτό ότι κάθεται εκεί, που να κοιμηθεί, αγρυπνία ενώπιον του Θεού και λέει τον πόνο του εις τον Θεό. Ηγρύπνησα και εγενόμην ωσεί στρουθίον μονάζον επί δώματος. Αγρυπνώ και ομοιάζω με το στρουθίον εκείνο το οποίο έμεινε μόνο του. Όταν δηλαδή τα στρουθία, τα σπουργίτια, όλα λίγο πολύ τα πουλιά, αλλά ίσως περισσότερο τα σπουργίτια, όταν γεννήσουν τα αυγά τους, βγάλουν τα πουλάκια τους και τα λοιπά, ξεμοναχιάζονται μετά πάλι με το καθένα μόνο του.

Βρίσκει το ταίρι του και κάθεται εκεί ο μοναχός πάνω στο δώμα, πάνω στη στέγη, όπου βρούνε καμιά οπή, καμιά φωλιά, και περνάει εκεί τις ώρες του. Κάπως έτσι λοιπόν αγρυπνεί και ο ψαλμωδός και ομοιάζει με ένα τέτοιο στρουθίον που μονάζει. Βέβαια αυτό το να αξιοποιούν έτσι θαυμάσια οι μοναχοί αυτόν τον ψαλμό, ιδιαίτερα αυτά εδώ τα τελευταία, «ωμοιώθην πελεκάνι ερημικώ, εγενήθην ωσεί νυκτικόραξ εν οικοπέδω, ηγρύπνησα και εγενόμην ωσεί στρουθίον μονάζον επί δώματος», μονάζον επί δώματος, που μένει μόνο του δηλαδή, και ο μοναχός έτσι μόνος ως άλλο στρουθίον, ο μοναχός, η μοναχή, ενώπιον του Θεού.

Μη προσεύχετε, λέει, το μόνο, γιατί από μια πλευρά τι είμαστε σε αυτόν τον κόσμο; Όπως ήταν αυτοί, αιχμάλωτοι, τους μετέφεραν από την Ιερουσαλήμ, από την Παλαιστίνη, από τη γη της Επαγγελίας, τους μετέφεραν, όπως είδαμε και στο κεφάλαιο, στα Σούσα, στην Περσία, στη χώρα των Χαλδέων, και ζούσαν εκεί, στην ξενιτιά, στην εξορία, στην αιχμαλωσία. Τι είναι αυτή η ζωή; Και το κακό είναι ότι μάλιστα καλοαρέσει. Όταν κανείς είναι έτσι όπως αυτός εδώ, ο οποίος νιώθει την ξενιτιά, νιώθει την εξορία, νιώθει την αιχμαλωσία και πονάει και κραυγάζει στον Θεό να τελειώσουν αυτά, καλώς. Αλλά όταν καλοσυνηθίσει κανείς μέσα σε αυτά, όπως

Άνθρωποι καλοσυνηθίζουν εδώ σε αυτόν τον κόσμο, να είμαστε πάροικοι και παρεπίδημοι, εξόριστοι είμαστε μέσα στις ακάνθας και τους τριβόλους του κόσμου της ζωής αυτής.

Όταν τα νιώσει κανείς αυτά, τι κάνει μετά; Να αισθάνεται μόνος μονότατος ενώπιον του Θεού και κραυγάζει και φωνάζει. Όχι με την έννοια του μόνος μονότατος, όχι με την έννοια ότι τον εγκαταλείπουν οι άλλοι, όσο με την έννοια ότι πρέπει ο άνθρωπος να ξεμοναχιαστεί για να βρει και τον εαυτό του, να βρει και τον Θεό πολλές φορές. Σας θυμίζω αυτό που το αναφέραμε και προ ημερών, που λέει ο Αββάς Αλώνιος: «Εάν μη είπη ο άνθρωπος εν τη καρδία αυτού, εγώ και ο Θεός μόνοι, πώς σώζεται;» Εγώ και ο Θεός. Δεν υπάρχει τίποτα άλλο. Όχι με την έννοια την περιφρόνηση και τα λοιπά, αλλά χρειάζεται έτσι να απαγκιστρωθεί η ψυχή από τα πάντα για να βρει τον Θεό και να αισθανθεί τον Θεό. Υγρήπνεσαι λοιπόν και γεννόμενος στορθίων μονάζων επιδόματος, και τελειώνουμε σήμερα και να συνεχίσουμε το άλλο Σάββατο.