Praise, Providence, and Receiving God’s Grace in Psalm 91

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Let us look a little more at the Psalter. Bear with me just a little longer.

I could not be at the Divine Liturgy this morning, and I ask your forgiveness.

I have still been unwell since the autumn, when I had sinusitis and one thing after another. Some days are better than others. Earlier today, after the Saturday Divine Liturgy, we continued these talks on the daily services. We had just finished morning prayer and moved on to the Midnight Office, where we came to Psalm 50. We looked at it briefly, since we had already covered it in this series of Saturday talks...

So we were not going to spend more time on Psalm 50. You may remember what we said then; perhaps it has even been written down. We were going to move straight on to what follows: the Blameless, Psalm 118. It is the longest psalm, and there is something special about it. Let us hope we can begin it on one of the coming Saturdays. Of course, if we take it slowly, years may pass before we finish it! But here, we are at Psalm 91.

This psalm resembles Psalms 36 and 72, which we have studied, if you remember. Psalm 91 describes extraordinary acts of divine providence throughout human history. It shows how God punishes the wicked and protects the good, and above all how He blessed Israel as His chosen people. You will remember that Psalms 36 and 72 also speak of this, though in different ways. In Psalm 72, the psalmist is driven to say, 'I was like a beast before You,' followed by those beautiful words.

Here too, the psalm praises divine providence: God's care for human beings. But, as the commentator says, the poet here is calm and happy, filled with wonder at God's greatness. In the other psalm he is troubled, trying to resolve the question of divine providence. Let us turn to the interpretation. The psalm has four sections, and now we will take the first, verses 2 through 5. The first verse is usually the inscription, the title of the psalm. So we will look at verses 2, 3, 4, and 5.

In fact, the first two verses we will look at are what the priest says at weekday Matins (Orthros). This is when the Praises are not sung, or when they are sung without the Great Doxology and the aposticha follow. At Vespers, after the aposticha, the priest says, 'Now let Your servant depart, Master.' In the same way, after the aposticha at weekday Matins, he says, 'It is good to give praise to the Lord and to sing to Your name, O Most High; to proclaim Your mercy in the morning and Your truth by night.' Those are verses 2 and 3 of this psalm—the first two verses after its title. Forgive me, I said 'psalms'; I meant 'verses.'

The priest says them at that point in the service, and they fit well there. The psalmist says, 'It is good to give praise to the Lord and to sing to Your name, O Most High.' Notice that even this short verse has two halves. The second half says the same thing as the first in different words. 'It is good to give praise to the Lord and to sing to Your name, O Most High; to proclaim Your mercy in the morning and Your truth by night.' So it is good to confess the Lord—that is, to glorify Him. In the Old Testament, especially in the Psalms, the word 'confess' has this meaning, rather than the meaning we usually give it today.

It is good, then, to confess the Lord, to glorify Him. Yet the word also speaks to what we mean by confession today: bringing something out from within. We should speak more than words, even words formed in our minds. Praise, hymns, and songs should rise from our hearts, from our whole being, from the depths of our souls. That is good and beneficial. But we should also hear this: it is a sweet thing, a very sweet thing, to praise the Lord and sing to Your name, O Most High.

To sing the name of the Most High, the name of God.

We all have experiences in life that could help us understand this better, but sadly we do not learn from them, and great truths escape us. When you love someone, for example, you keep thinking about that person, speaking about them, saying their name. You hear mothers say, 'My little John did this, my little John did that.' And there is Nick here—now it is Nick. 'Come here, Johnny! Johnny, over there!' You never grow tired of saying the name of someone you love.

You never grow tired of saying whatever good you can about the one you love. It brings you joy; it nourishes you. In the best sense, it delights you. Nothing could be sweeter. We know what that is like. As Abba Barsanuphius said earlier, if we leap for joy over bodily things, if we are almost drunk with joy when an illness passes and we feel relief, what will happen when the illness of the soul goes away? The illness of the soul—what will happen?

God's judgments are such that even all the mouths of the angels could not praise Him as He deserves. It is the same here.

You take such joy in your car, your home, your wife, your children. What will happen when you begin to rejoice in God? The soul must turn toward Him. It must begin to commune with God and feel His touch within, even, if you like, His embrace. Then—and I will use this word again—a person is beside himself with joy and says, 'How sweet, how beautiful, how wonderful, how good and beneficial it is to glorify God, the Lord, and sing His name!' 'To proclaim Your mercy in the morning and Your truth by night.' Again, this too is good...

Well...

One speaks of God's mercy.

Let me say something that has just come to mind. I do not know whether I am right, whether I am close to the truth. I hope I am not mistaken. It seems that some souls...

Well...

That brings me to something else I should say, perhaps for the first time.

I had just been ordained a deacon, on April 16, 1954. Yes, 1954.

That June or July, Father Philotheos Zervakos was here in Thessaloniki. I went to him for confession.

Among other things, I told him that I had experienced something during my ordination as a deacon, and I wondered...

...what would happen when I was ordained a priest. I was preparing for that ordination, which took place on July 27, the feast day of the Metropolitan who ordained me, at Saint Gregory Palamas. I remember how the elder encouraged me. But it struck me that a person needs courage, that the soul needs strength even to bear the grace of God.

Now let me leave that and turn to something that came to mind. It seems that some souls...

Saint Symeon says something like this in his prayer of thanksgiving to Christ. Once, overcome with the grace of God, he said to Christ, ‘It would be enough for me to be like this even in the life to come.’ And Christ answered, ‘You are satisfied so quickly!’ Something like that—the word, I think, means ‘quickly satisfied.’ He told him to be ready, because what he was experiencing here was so little beside what he would experience there.

Suppose you paint the sky on a sheet of paper you hold in your hand. What kind of sky can that paper show? Can you compare that painted sky with the real sky? That, he says, is how what you feel now compares with what you will feel then. Think what courage a Saint Symeon must have needed. He had felt the grace of God so powerfully that he could say, ‘If I could be like this in the life to come, it would be enough.’ So it seems that when some souls receive even a drop of something from God, they become afraid.

They grow timid. They hold back and hesitate. Part of their fear, as we have said before, is that if they ask for more and receive more, they will be bound to give more of themselves. But people can also become so used to spiritual poverty that they cannot bear the grace of God. They cannot bear the freedom, the deliverance, the fullness of health and joy, the sheer exhilaration that His grace gives. They have grown used to living without it.

I see this with some people when I tell them, ‘Let go of your worries. Leave them with God.’ They are afraid to do it. They think that being free of worry would somehow be wrong. A person has grown used to anguish, turmoil, and anxiety, always worrying and keeping watch. He has never learned to let go of worry in the right way: to entrust himself to God.

We should look more closely at this verse next time: ‘It is good to proclaim Your mercy in the morning and Your faithfulness by night.’ A person who has received and tasted God’s mercy takes great delight in speaking of it and proclaiming it. I do not mean that he must take to the streets. He gives thanks and glory to God. But we are unused to this. Remember the saying we had where I come from: ‘I grew used to being naked, and now I am ashamed to be clothed.’

Having lived naked, how can he put on clothes now? He feels ashamed to go out wearing them. In the same way, we have grown used to a lifetime of spiritual poverty: turmoil, agitation, dryness, and all that joylessness. God’s grace feels strange to us, and it even frightens us.

And yet, as the elder rightly said, one must have the courage to receive whatever He gives. Do you remember what we said once? The Most Holy Theotokos was told that she would become the mother of God. Come now, can anyone bear that? And yet a humble person can. The Theotokos said, ‘Behold the handmaid of the Lord; let it be to me according to your word,’ as though she had said the most natural thing, as though the most natural thing were about to happen. ‘Behold the handmaid of the Lord; let it be to me according to your word.’ It is pride, pride. Something is not right when a person is frightened even by God’s mercy and grace. So, ‘It is good to proclaim Your mercy in the morning and Your truth by night.’ We will look more closely at all this next time.

Να δούμε λίγο και από το Ψαλτήρι. Λίγο ακόμη, έχετε υπομονή.

Είχαμε τελειώσει τον 21ο ψαλμό και μπορούμε να περάσουμε στον 21ο ψαλμό.

Πρωί που δεν μπόρεσα να είμαι στην πρωινή Θεία Λειτουργία και ζητώ συγγνώμη από εσάς.

Ταλαιπωρούμαι ακόμη από το φθινόπωρο που μπερδεύτηκα με την ιγμορίτιδα, με τα τούτα, με τα κείνα και ταλαιπωρούμαι ακόμη. Πότε έτσι, πότε έτσι. Μάλλον σήμερα στο τέλος της λειτουργίας, του Σαββάτου δηλαδή, μετά τη λειτουργία, συνεχίζοντας τις ομιλίες αυτές που κάνουμε με βάση την καθημερινή ακολουθία της ημέρας, και είμαστε ακόμη, μόλις τελειώσαμε την εωθινή προσευχή και περάσαμε στο Μεσονυκτικό, είναι ο πεντηκοστός ψαλμός. Όμως, είδαμε λίγο τον πεντηκοστό ψαλμό και επειδή άλλη φορά τον είδαμε εδώ στη σειρά αυτή του Σαββάτου...

Δεν θα συνεχίζαμε περισσότερο τον πεντηκοστό ψαλμό. Μπορείτε να θυμηθείτε εκείνα που είχαμε πει τότε, αν υπάρχουν και γραμμένα κιόλας. Και θα περνούσαμε αμέσως στον... στη συνέχεια που είναι ο Άμωμος, ο εκατοστός δέκατος όγδοος ψαλμός. Είναι ο μεγαλύτερος ψαλμός και έχει κάτι το ιδιαίτερο αυτός ο ψαλμός. Ας ελπίσουμε από τα προσεχή Σάββατα να αρχίσουμε. Βέβαια, αν τυχόν επιμείνουμε να δούμε αυτόν τον ψαλμό σιγά σιγά, θα περάσουν χρόνια και δεν θα έχουμε τελειώσει τον ψαλμό αυτό. Λοιπόν, εδώ είμαστε στον ενενηκοστό πρώτο ψαλμό.

Ένας ψαλμός που μοιάζει, λέει, και με τον 36ο και με τον 72ο που είχαμε δει, θυμάστε. Ο ενενηκοστός πρώτος ψαλμός περιέχει εκτάκτων ενεργειών της θείας προνοίας στην ιστορία των ανθρώπων. Δεικνύει δηλαδή πως ο Θεός τιμωρεί τους κακούς και προστατεύει τους αγαθούς και κυρίως πώς ευλόγησε τον Ισραήλ ως εκλεκτόν λαόν του. Και θυμηθείτε, και στον 36ο ψαλμό έγινε τέτοιος λόγος και στον 72ο, αλλά κατά ένα διαφορετικότερο τρόπο. Στον 72ο που αναγκάζεται ο ψαλμωδός να πει «κτηνῶδες ἐγενόμην παρὰ σοί» και έχει κείνα όλα τα ωραία στη συνέχεια.

Υμνείται πάλι η θεία πρόνοια και ομιλεί για τη θεία πρόνοια, την πρόνοια του Θεού που εκδηλώνεται προς τους ανθρώπους. Αλλά, έτσι όπως λέγει, εδώ ο ποιητής μας είναι ήρεμος, ευτυχής και θαυμαστής του Θεού μεγαλείου, ενώ εκεί ταραγμένος ζητεί να λύσει το πρόβλημα της θείας προνοίας. Και προχωρούμε αμέσως στην ερμηνεία και διαιρείται βέβαια σε τέσσερες στροφές. Εμείς θα πάρουμε τώρα την πρώτη που είναι από το 2 μέχρι το 5. Ο πρώτος στίχος συνήθως είναι η επιγραφή, ο τίτλος του ψαλμού. Λοιπόν, δεύτερος στίχος, τρίτος στίχος, τέταρτος στίχος και πέμπτος στίχος.

Μάλιστα ο πρώτος και ο δεύτερος στίχος είναι αυτό το οποίο λέγει ο ιερεύς στον όρθρο των καθημερινών, όταν δεν ψάλλονται αίνοι ή ψάλλονται αίνοι αλλά δεν έχει μεγάλη δοξολογία και έχει απόστιχα μετά τη δοξολογία, μετά τα δοξολογία και τα πληρωτικά έχει απόστιχα. Μετά τα απόστιχα λοιπόν, όπως στον Εσπερινό ο ιερεύς μετά τα απόστιχα λέει «Νυν απολύεις τον δούλον σου, δέσποτα», το πρωί λοιπόν μετά τα απόστιχα στον όρθρο, όταν είναι όρθρος καθημερινής και όχι εορτής, λέγει «Αγαθόν το εξομολογείσθαι τω Κυρίω και ψάλλειν τω ονόματί σου, Ύψιστε. Του αναγγέλλειν το πρωί το έλεός σου και την αλήθειάν σου κατά νύκτα». Είναι οι δύο πρώτοι ψαλμοί, ο 2 και ο 3 δηλαδή, του ψαλμού αυτού εδώ, οι δύο πρώτοι στίχοι, με συγχωρείτε, ψαλμοί.

Εεε... Τους οποίους λέγει σε αυτήν τη θέση ο ιερεύς. Και ταιριάζουν. Εδώ λοιπόν ο ψαλμωδός λέει: «Αγαθόν το εξομολογείσθαι τω Κυρίω και ψάλλειν τω ονόματί σου, Ύψιστε». Βλέπουμε και εδώ ότι και ο μικρός ο στίχος χωρίζεται σε δύο ημιστίχια. Και το πρώτο ημιστίχιο και το δεύτερο ημιστίχιο με άλλες λέξεις έχει το ίδιο νόημα. «Αγαθόν το εξομολογείσθαι τω Κυρίω και ψάλλειν τω ονόματί σου, Ύψιστε. Του αναγγέλλειν το πρωί το έλεός σου και την αλήθειάν σου κατά νύκτα». Αγαθό λοιπόν είναι να εξομολογείται κανείς τον Κύριο, να δοξάζει δηλαδή τον Κύριον. Η λέξη εξομολόγηση εδώ στην Παλαιά Διαθήκη, κυρίως εδώ στους Ψαλμούς και όπου αλλού, έχει αυτή την έννοια, όχι την έννοια που δίνουμε σήμερα.

Αγαθόν είναι λοιπόν να εξομολογείται κανείς, να δοξάζει δηλαδή τον Κύριο. Έχει όμως, έχει και τη σημερινή σημασία, διότι εξομολόγηση είναι βγάζω έξω. Επομένως, είναι αγαθόν να, όχι απλώς να λέγει λόγια κανείς, έστω με το μυαλό του, λόγια που βγαίνουν μέσα από την καρδιά, μέσα από το όλο είναι μας, δοξολογίες, ύμνοι, ωδές που βγαίνουν μέσα από την καρδιά μας, από τα βάθη της ψυχής μας. Είναι καλό, είναι αγαθό, είναι ωφέλιμο, όμως πρέπει να έχει και την έννοια: είναι γλυκό πράγμα, πολύ γλυκό πράγμα να δοξολογεί κανείς τον Κύριο και ψάλλειν τω ονόματί σου, Ύψιστε.

Να ψάλλει κανείς το όνομα του Υψίστου, το όνομα του Θεού.

Ενώ έχουμε τέτοιες εμπειρίες οι άνθρωποι, έχουμε διάφορες εμπειρίες μέσα στη ζωή και θα μπορούσαμε να πάρουμε αφορμή από τις εμπειρίες και να γνωρίσουμε καλύτερα τα πράγματα, αλλά δυστυχώς δεν το κάνουμε. Και μας ξεφεύγουν φοβερές αλήθειες. Ναι, όταν αγαπάς ας πούμε ένα πρόσωπο, συνέχεια με αυτό ασχολείσαι, συνέχεια σε αυτό αναφέρεσαι, συνέχεια το όνομά του λες. Είναι κάτι μητέρες: ο Γιαννάκης μου έτσι και ο Γιαννάκης μου αλλιώς και ο Νίκος που είναι εδώ, τώρα ο Νίκος. Έλα εδώ, Γιαννάκη, Γιαννάκη εκεί. Λοιπόν, δεν βαριέται κανείς να λέει το όνομα αυτού που αγαπά.

Δεν βαριέται να λέγει ό,τι καλό μπορεί να πει για αυτόν που αγαπά, και είναι χαρά του αυτό, είναι τροφή του αυτό, είναι διασκέδασή του αυτό με την καλή έννοια, είναι ό,τι γλυκύτερο. Έχουμε τέτοιες εμπειρίες. Όπως είπε προηγουμένως ο Αββάς Βαρσανούφιος, αν για τα σωματικά πράγματα τόσο σκιρτούμε, τόσο μεθούμε από χαρά που έφυγε η αρρώστια και ένιωσε άνεση, τι θα γίνει όταν φύγει η ασθένεια της ψυχής; Η ασθένεια της ψυχής, τι θα γίνει;

Ε... Τις κρίσεις που δεν φτάνουν όλα τα στόματα και των αγγέλων ακόμη να υμνήσουν τον Θεό όσο πρέπει να τον υμνήσουν. Έτσι και εδώ.

Το αυτοκίνητό σου χαίρεσαι τόσο πολύ, για το σπίτι σου, για τη γυναίκα σου, για τα παιδιά σου. Λοιπόν, τι θα γίνει αν αρχίσει να χαίρεσαι για τον Θεό; Αλλά πρέπει να στραφεί η ψυχή προς τα εκεί, πρέπει να αρχίσει να έχει επικοινωνία η ψυχή με τον Θεό, πρέπει να αισθάνεται η ψυχή μέσα της τα αγγίγματα του Θεού, να αισθάνεται, αν θέλετε, τους ασπασμούς του Θεού. Και μετά, πάλι θα πω τη λέξη αυτή, ξετρελαίνεται ο άνθρωπος και λέει: τι γλυκό, τι όμορφο, τι ωραίο, τι αγαθό, τι ωφέλιμο να δοξάζει κανείς τον Θεό, τον Κύριο και να ψάλλει το όνομά Του. «Του αναγγέλλειν το πρωί το έλεός σου και την αλήθειάν σου κατά νύκτα». Πάλι αγαθόν δηλαδή, αγαθόν είναι...

Εεε...

Μιλάει κανείς για το έλεος του Θεού.

Εδώ σε αυτό το σημείο να πω κάτι, κάτι που ήρθε στο μυαλό μου, δεν ξέρω αν είμαι μέσα στην αλήθεια, αν είμαι κοντά στην αλήθεια. Μην κάνω λάθος. Φαίνεται πως μερικές ψυχές...

Εεε...

Πρέπει από αυτό να πω κάτι άλλο, ίσως πρώτη φορά θα το πω αυτό.

Μόλις είχα χειροτονηθεί διάκονος, 16 Απριλίου το 1954... Τέσσερα.

Και τον Ιούλιο μήνα πρέπει να ήταν εδώ στη Θεσσαλονίκη ο πατήρ Φιλόθεος ο Ζερβάκος. Κάπου εκεί κοντά πρέπει να ήταν, Ιούνιο ή Ιούλιο μήνα. Και πήγα να εξομολογηθώ.

Μεταξύ των άλλων του είπα ότι είχα μια κάποια εμπειρία την ώρα της χειροτονίας σε διάκονον και...

Ότι θα γίνει την ώρα της χειροτονίας σε πρεσβύτερον, διότι ετοιμαζόμουν για να γίνει η χειροτονία σε πρεσβύτερον, η οποία έγινε στις 27 Ιουλίου, την ημέρα που γιόρταζε ο τότε Μητροπολίτης που με χειροτόνησε, στον Άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά. Και θυμάμαι λοιπόν που έτσι μου έδινε κουράγιο ο Γέροντας. Αλλά μου έκανε εντύπωση που πρέπει να έχουμε κουράγιο, να έχει δύναμη η ψυχή να αντέξει και τη χάρη του Θεού.

Πάει αυτό τώρα και έρχομαι λοιπόν σε κάτι που ήρθε στη σκέψη μου. Φαίνεται πως κάποιες ψυχές...

Σε κάποιες ψυχές, όπως λέει ο Άγιος Συμεών στην ευχαριστία του που μιλάει στον Χριστό. Κάποια φορά ήταν μεθυσμένος από τη χάρη του Θεού και είπε στον Χριστό: «Εμένα μου φτάνει έτσι να είμαι και στην άλλη ζωή». Και ο Χριστός του απάντησε, ότι πολύ γρήγορα χορταίνω, κάπως έτσι, αψίκορος πρέπει να είναι η λέξη, δεν... και του απάντησε ότι πολύ γρήγορα... Όχι, δεν είναι αυτά τα πράγματα, να είσαι έτοιμος γιατί αυτό που ζεις εδώ μπροστά σε εκείνο που θα ζήσεις είναι ό,τι είναι.

Να ζωγραφίσεις τον ουρανό σε ένα χαρτί που το κρατάς στο χέρι σου, ας πούμε ένα χαρτί, τι ουρανό θα φτιάξει το χαρτί; Και μπορεί να γίνει κάποια σύγκριση του ουρανού που θα ζωγραφίσει το χαρτί αυτό που έχεις στο χέρι, σύγκριση μεταξύ αυτού και του ουρανού του αληθινού; Τα συγκρίνεις αυτά; Έτσι είναι, λέει, αυτό που νιώθεις μπροστά σ' εκείνο που θα νιώσεις. Τι πρέπει δηλαδή, τι κουράγιο πρέπει να έχει ένας Άγιος Συμεών, ας πούμε, και είχε τόσο πολύ, ας πούμε, φορτωθεί, είχε νιώσει αυτό το φόρτωμα της χάριτος του Θεού, που «εγώ», λέω, «και στην άλλη ζωή να είμαι έτσι, φτάνει». Φαίνεται λοιπόν πως κάποιες ψυχές έτσι λίγο, μια στάλα, ένα κάτι να πάρουν από τον Θεό, κάτι παθαίνουν και φοβούνται περισσότερο.

Έχουν μια δειλία, έχουν ένα φόβο, έχουν ένα κράτημα, έχουν μια επιφύλαξη αυτή. Φοβούνται και με την έννοια που έχουμε πει άλλες φορές, ότι μήπως περισσότερο αν ζητήσω, περισσότερο αν δεχθώ, πιο πολύ δεσμεύομαι. Και με την έννοια όμως ότι τόσο έχει συνηθίσει στη μιζέρια ο άνθρωπος που δεν αντέχει, δεν αντέχει τη χάρη του Θεού, δεν αντέχει την ελευθερία, τη λύτρωση, την όλη υγεία που δίνει, την όλη χαρά αυτή, το όλο μεθύσι που δίνει η χάρη του Θεού, δεν το αντέχει επειδή έμαθε στη μιζέρια.

Έτσι έχω πρόβλημα με μερικούς, ας το βάλουμε και αυτό εδώ τώρα για να το καταλάβουμε καλύτερα, καθώς λέγω «ξέγνοιασε, ξέγνοιασε, άσ' τα στον Θεό». Ναι, φοβάστε να το κάνετε, νομίζετε δηλαδή ότι θα είμαστε ξέγνοιαστοι, κάτι κακό θα κάνετε. Καθώς έμαθε ο άνθρωπος να είναι σε αγωνία, σε ταραχή, σε ανησυχία, προβληματίζεται, προσέχει, και δεν έμαθε να ξέγνοιαζει, να ξέγνοιαζει με την καλή έννοια, να αφήνεται στον Θεό.

Αυτόν τον στίχο μας πρέπει να τον δούμε καλύτερα την προσεχή φορά. Αγαθόν το αναγγέλλειν το πρωί το έλεός σου και την αλήθειά σου κατά νύκτα. Εκείνος δηλαδή ο οποίος έχει το έλεος του Θεού, γεύεται το έλεος του Θεού, που έχει μεγάλη ευχαρίστηση να μιλήσει γι' αυτό το έλεος, να διακηρύξει αυτό το έλεος. Όχι να πάρει τους δρόμους δηλαδή, πάλι ευγνωμονώντας τον Θεό, πάλι δοξάζοντας τον Θεό, αλλά με αυτή την έννοια δηλαδή, καθώς ο άνθρωπος είναι ασυνήθιστος, προσέξτε το αυτό που λέγαμε στην πατρίδα μου ας πούμε: «Έμαθα γυμνός και ντρέπομαι ντυμένος».

Γυμνός, πού να φορέσει τώρα; Όλο ντρέπεται να βγει με ρούχα έξω. Συνηθίσαμε, ας πούμε, μια ζωή μιζέρια, μιζέρια, μιζέρια, μια ζωή συνηθίσαμε φτώχεια πνευματική, μια ζωή αναστάτωση, μια ταραχή, ξηρότητα, όλο αυτό το άχαρο πράγμα. Και το άλλο, όχι μόνο μας είναι ξένο, αλλά μας φοβίζει κιόλας.

Κι όμως πρέπει, καλά έλεγε ο γέροντας, να είναι κανείς, να έχει το κουράγιο να δεχθεί ό,τι δώσει Αυτός. Θυμάστε κάποτε που είχαμε πει; Είπε στην Παναγία, είπε ότι θα γίνει μητέρα του Θεού. Άιντε, σηκώνει κανείς αυτό; Κι όμως, ο ταπεινός το σηκώνει. Η Παναγία: «Ιδού η δούλη Κυρίου, γένοιτό μοι κατά το ρήμα σου», σαν να είπε το πιο φυσικό πράγμα, σαν να πρόκειται να γίνει το πιο φυσικό πράγμα. «Ιδού η δούλη Κυρίου, γένοιτό μοι κατά το ρήμα σου». Εγωισμός είναι, εγωισμός. Κάτι δεν πάει καλά και τρομάζει κανείς μπροστά ακόμη και στο έλεος του Θεού, στη χάρη του Θεού. Αγαθό λοιπόν το αναγγέλλειν το πρωί το έλεός σου και την αλήθειά σου κατά νύκτα. Θα τα δούμε όμως την προσεχή φορά όλα αυτά καλύτερα.