Psalms and the Spiritual Life · Lecture 108
Moses’ Prayer for Mercy in Psalm 90
A lecture by Fr. Symeon Kragiopoulos
3 Tap to hold An interactive player loads with JavaScript. Without it, use the direct audio link and the summary below.
Summary
Moses prays in Psalm 90:13–17 for God to turn toward the Israelites after a time of divine wrath. The lecturer compares God’s averted face to a parent withholding favor to correct a child, while distinguishing this from sinful human anger. A Lenten psalm and Saint Silouan’s persistent prayer express the pain of feeling that God does not hear. Moses asks for God’s mercy to come like morning light, bringing joy after years of hardship in the wilderness. The lecturer says sincere repentance requires a real change of will and conduct, and that God readily forgives those who repent. The psalm closes by asking God to look kindly on his servants, guide their children, shine upon them, and direct the work of their hands. The lecturer explains that prayer prepares the soul to receive mercy; God’s apparent anger does not mean he must be persuaded to stop feeling angry.
English audio is a digitally generated narration of the translated transcript. Disclosed as such on every lecture.
The Greek original audio is preserved unchanged. It is the authoritative recording for this lecture.
Transcript: English (automated translation)
This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.
Now let us turn for a little while to the Psalter. We are on Psalm 89. We will look quickly at a few verses, finish the psalm, and then leave it there for today. I will come to its second part, verses 13 through 17, which is a prayer. Here Moses prays that God will have compassion on the Israelites. Earlier, as he spoke, God’s wrath became apparent. And in his prayer before God, he urged us to understand that wrath rightly, so that the fear of God might arise within us.
We must understand God’s wrath, God’s anger, rightly, so that it brings the fear of God into us and brings katanyxis, compunction, into our hearts. We should also seek counsel from those who have been taught and have experience in these matters, so that we may be edified. Here Moses says, “Return, O Lord; how long?” and “Have compassion on Your servants.” Yes, how long, Lord, how long? Turn Your face toward us. When we say that God is angry, think, for example, of a mother. A mother or father may show anger without sinning. That is different from becoming angry because you are ruled by the passions, because...
Sin has taken hold of you, and you use your child as a pretext, and so on. You flare up in anger; that is sin. But a child may misbehave once, twice, three times, five times, and a father or mother may become angry without sin, entirely free from the passions, if and insofar as that is possible. In such a case, the mother holds herself back and turns her face away. She no longer speaks to the child as tenderly as before. The child no longer feels the favor of its mother or father, and longs for those hours or days to pass, so that once again...
Its mother will speak kindly, look upon it with favor, and give it her attention. This is an image drawn from our own experience. In that sense the prophet Moses says here, “Turn Your face toward us, Lord. How long will You keep Your face turned away? At last look upon us with favor.” For as long as You remain angry with us, it feels to us as though we have no God. Do we not sing during Great Lent, “Do not turn Your face away from Your servant, for I am afflicted”?
That verse has been set to music in such a way that, if you pay even a little attention as you sing it, you feel its force. It is a fearful thing for God to turn His face away, as though He did not want to see you. This does not mean that something has happened to God. Your own stance is such that He does not look upon you or hear you with favor. And so I plead, “Do not turn Your face away from Your servant, for I am afflicted; hear me speedily,” and so on. This is what the prophet Moses means here. They had lived for a long time under God’s wrath. God had been angry, though without passion, as if He had turned His face away.
Turn Your face toward us again; look upon us with favor. How long must this go on? “Have compassion on Your servants.” Your servants plead with You, beseech You, pray to You and supplicate You; they return to You. Have compassion, have compassion—that is, heed, heed our prayers. You are not unyielding, are You? And as Saint Silouan the Athonite said.
For a long time he had felt that God was not listening. He prayed and prayed again, over and over, until the words escaped him: “You are unyielding, Lord, unyielding.” In other words, no one can make You...
Change, take notice, or, as we might say, let Your anger subside. You seem unyielding. “Return, O Lord; how long? Have compassion on Your servants. In the morning we were filled with Your mercy, O Lord, and we rejoiced and were glad all our days.” These verbs are in the past tense, but we should not understand them as describing something already accomplished. Just as “Have compassion” means “Hear us, Lord,” rather than “The Lord heard us,” so here too Moses is speaking of what he asks God to do now. “We were filled” is in the past tense.
“We were glad” and “we rejoiced” are also in the past tense. Yet their meaning here is: may we be filled in the morning with the Lord’s mercy. He is praying for it now; he is not saying that they have already been filled. The words speak as though it has happened, while Moses is asking that it may happen. Let Your mercy come, Lord, so that our souls may rejoice and be glad all our days, throughout...
Our whole lives. For we have tasted so much bitterness, suffered so much pain and sorrow, and been wounded so deeply, so very deeply...
Now turn Your face toward us with favor and hear our prayers. Let Your mercy come to us early in the morning, remain with us all day and throughout our lives, and fill our souls with rejoicing and gladness. “We were glad for the days in which You humbled us, for the years in which we saw evil.” Again, the verb is in the past tense, but the prayer is that we may now have gladness to match all those days. May rejoicing come, may joy and sweetness come, after all those days and all that time in which we were brought so low. “For the days in which You humbled us.” Here being humbled means being cast down: God was angry with them and sent them back, saying, “Go back into the wilderness and be saved.”
Is it a small thing for God to cast you away, send you off, dismiss you in His anger? God is not like a mother who sends her little child away, only for the grandmother to go and find it afterward. God leaves you there, because He regards you as a rational creature, with reason, thought, and a will, and not simply as a creature driven by emotion. He waits for you to speak from that place. He does not want to force you, but wants you, freely and responsibly...
Responsibly, accepting all that follows, to say, “I have sinned, my God. I have sinned, my God. Forgive me.” But you must mean it. Whether you mean it shows in what you do. How often we plead and plead, then spoil things again, even while saying we repent. God sees that we have not truly repented, and nothing changes. No one who has truly repented has failed to feel relief from God at once, immediately. No one who has truly repented has failed to receive God’s blessing and to be taken by the hand and made holy by Him. Our sins do not prevent God from doing this; our will does. He can deal with our sins, set them right, forgive them, and cleanse them.
“We were glad for the days in which You humbled us, for the years in which we saw evil.” May we now have gladness to match all those years in which we suffered these troubles. We suffered much and were chastened. We deserved it, of course, but let Your wrath pass now, our God, and let things change. “Look upon Your servants and upon Your works, and guide their sons.” Bend down to Your servants and look upon them with compassion and favor. Look upon their whole lives and all their work, and guide their sons. Guide us too. Take us in hand again, as You did before, and lead us. “Let the splendor of the Lord our God be upon us, and direct the work of our hands.” May that...
Splendor of the Lord our God rest upon us, and may He direct our work.
When God turns toward you and takes notice of you, it is not because He was angry and we managed to calm Him down. Nor is He unyielding, so that we must somehow take away His anger. As I said, it is our human stance that makes God seem to remain there without hearing, changing, or taking notice of us, as though He were angry. And as you go on praying like Moses does here, you are being made ready. At a time known to God, He sees that the soul has taken the right stance and can receive His mercy. And God’s mercy is joy, rejoicing, light, and splendor. That is the meaning of “Let the splendor of the Lord our God be upon us.”
May God take notice of us in His radiant favor, bend down to us, look upon us kindly, fill us with grace, make us radiant, give us light, and direct our work. I will say no more. This psalm is finished, and next time we will move on to Psalm 90. That is all for today.
Original transcript: Greek
Τώρα να περάσουμε λίγο και στο ψαλτήρι. Είμαστε στον 89ο ψαλμό και γρήγορα γρήγορα να δούμε μερικούς στίχους, να τελειώσει και αυτός ο ψαλμός και να φύγουμε για σήμερα. Θα έρθω στο δεύτερο μέρος αυτού του ψαλμού, που είναι από τον 13ο στίχο μέχρι τον 17ο και είναι προσευχή. Εδώ ο Μωυσής κάνει προσευχή στον Θεό για να σπλαχνιστεί τους Εβραίους. Καθώς είπε πιο μπροστά όλα όσα είπε και φάνηκε εκεί η οργή του Θεού, και μας προέτρεψε, προσευχόμενος ενώπιον του Θεού, πάλι να δούμε σωστά την οργή του Θεού, να έρθει φόβος Του μέσα μας.
Να ερμηνεύσουμε σωστά την οργή του Θεού, τον θυμό του Θεού και να έρθει από αυτό φόβος μέσα μας, να έρθει από αυτό κατάνυξη μέσα μας. Να συμβουλευτούμε και όλους αυτούς που είναι πεπαιδευμένοι, που έχουν πείρα επάνω σε αυτά τα θέματα, για να ωφεληθούμε. Λοιπόν εδώ, «Επίστρεψον, Κύριε, έως πότε;» και «παρακλήθητι επί τοις δούλοις σου». Ναι, ως πότε, Κύριε, ως πότε; Στρέψε το πρόσωπό Σου. Δηλαδή, όταν είναι οργισμένος ο Θεός, ξέρουμε δηλαδή, και όταν η μητέρα, παραδείγματος χάρη... Περνούμε και στην περίπτωση της μητέρας, που μπορεί να μην αμαρτάνει η μητέρα, ο πατέρας να μην αμαρτάνει. Λοιπόν, άλλο όταν οργιστείς επειδή είσαι εμπαθής, επειδή...
Κυριάρχησε μέσα σου η αμαρτία και το έχω αφορμή το παιδί σου και δεν ξέρω τι, και οργίστηκες και θύμωσες και λοιπά. Αυτό είναι αμαρτία. Αλλά μπορεί όμως, επειδή το παιδί δεν φέρθηκε καλά μια, δυο, τρεις, πέντε, λοιπόν, να οργιστεί ο πατέρας, να οργιστεί η μητέρα χωρίς αμαρτία. Να οργιστεί, δηλαδή, επαναλαμβάνω, εντελώς απαθώς, αν γίνεται και όσο γίνεται. Λοιπόν, σε αυτή την περίπτωση, ναι, στην πράξη, η μητέρα είναι συγκρατημένη, ξανααποστρέφει το πρόσωπο, δηλαδή δεν μιλάει οικεία, γλυκά όπως μιλούσε με το παιδί. Δεν μπορεί τώρα το παιδί να έχει την εύνοια της μητέρας του, του πατέρα του κλπ. Λοιπόν, και θα ήθελε πάρα πολύ το παιδί να περάσουν αυτές οι ημέρες, αυτές οι ώρες και να ξαναγίνει, να ξανά
Ξαναμιλήσει πάλι η μητέρα ευνοϊκά, έτσι με ευμένεια να δει το παιδί, να ασχοληθεί με το παιδί. Λοιπόν, δικό μας είναι αυτό. Λοιπόν, με αυτή την έννοια τώρα εδώ ο προφήτης Μωυσής: «Στρέψε, Κύριε, το πρόσωπό Σου. Έως πότε δεν θα το στρέφεις το πρόσωπό Σου; Στρέψε τέλος το πρόσωπό Σου με ευμένεια προς εμάς». Διότι όσο μένεις έτσι οργισμένος και μένεις όλο θυμό και λοιπά, είναι για μας σαν να μην έχει κανείς Θεό. Πώς ψάλλουμε τη Μεγάλη Σαρακοστή, δεν ψάλλουμε; «Μη αποστρέψεις το πρόσωπό Σου από του παιδός Σου, ότι θλίβομαι».
Είναι μελοποιημένο αυτό κατά τέτοιο τρόπο που το νιώθει κανείς, άμα λίγο έτσι προσέξει ψάλλοντάς το. Είναι φοβερό να στρέψει ο Θεός το πρόσωπο, να μην θέλει να σε δει ο Θεός. Όχι ότι έπαθε τίποτε ο Θεός, όχι, έπαθε τίποτε, αλλά η δική σου στάση είναι τέτοια, να μην θέλει να σε δει ο Θεός, να μην θέλει να σε ακούσει ο Θεός, να μην έχεις την εύνοια του Θεού. Και γι' αυτό παρακαλώ: «Μη αποστρέψεις το πρόσωπό Σου από του παιδός Σου, ότι θλίβομαι, ταχύ επάκουσόν μου» κτλ. Με αυτήν την έννοια λοιπόν εδώ ο προφήτης Μωυσής λέει, καθώς το ζήσαν εδώ για πολύ καιρό, ότι ο Θεός είχε οργιστεί, είχε θυμώσει απαθώς ο Θεός, λοιπόν, σαν να είχε στρέψει το πρόσωπό Του.
Στρέψε ξανά το πρόσωπο προς εμάς, δες μας με ευμένεια. Έως πότε να μένει αυτή η κατάσταση; Και παρακλήθητι επί τοις δούλοις σου. Α, οι δούλοι σου σε παρακαλούν, σε ικετεύουν, προσεύχονται, δέονται, επιστρέφουν σε εσένα. Παρακλήθητι, παρακλήθητι, δηλαδή πρόσεξε, πρόσεξε τις προσευχές μας. Δεν είσαι ρησόπετρος, ε; Και όπως είπε ο Ιερός Λανός, Άγιος Λανός.
Καθώς...
Καθώς είχε νιώσει για πολύ καιρό ότι ο Θεός δεν ακούει. Προσευχόταν, ξαναπροσευχόταν, προσευχόταν, ξαναπροσευχόταν, ξαναπροσευχόταν, ξαναπροσευχόταν, ώσπου ξέφυγε και είπε: «Αδυσώπητος, Κύριε, αδυσώπητος», δηλαδή δεν μπορεί κανείς να σε κάνει...
Αλλάξεις, να προσέξεις, να ξεθυμώσεις ας πούμε, να φύγει η οργή και λοιπά, είσαι δυσώπητος. «Επίστρεψον, Κύριε, έως πότε; Και παρακλήθητι επί τοις δούλοις σου. Ενεπλήσθημεν το πρωί του ελέους Σου, Κύριε, και ηγαλλιασάμεθα και ευφράνθημεν εν πάσαις ταις ημέραις ημών». Αυτά είναι σε αόριστο χρόνο, ενώ δεν πρέπει να τα καταλάβουμε, να τα νοήσουμε έτσι, όπως είναι το «παρακλήθητι». Ναι, άκουσέ μας, Κύριε. Έτσι και, όχι «μας άκουσε ο Κύριος», άκουσέ μας. Είναι, ας πούμε, σε ενεστώτα χρόνο. «Ενεπλήσθημεν» είναι ο αόριστος.
«Ευφράνθημεν» είναι αόριστος, «ηγαλλιασάμεθα», ναι, έχουν όμως αυτά τα ρήματα τη σημασία: ναι, ας γεμίσουμε, ας γεμίσουμε το πρωί με το έλεος του Κυρίου, όχι γεμίσαμε το έλεος του Κυρίου, προσεύχεται τώρα εδώ. Άρα μπαίνουν σε τέτοιο χρόνο σαν να έγινε αυτό, ενώ τώρα παρακαλεί να γίνει. Να έρθει το έλεος, Κύριε, και να αγαλλιάσει η ψυχή μας και να ευφρανθεί η ψυχή μας εν πάσαις ταις ημέραις ημών, έτσι, σε...
Όλη μας τη ζωή, που πολύ πικραθήκαμε, πολύ φαρμακωθήκαμε, πολύ πονέσαμε, πολύ λυπηθήκαμε, πολύ πληγωθήκαμε, πολύ πολύ...
Στρέψε τώρα ευμενώς το πρόσωπό Σου προς εμάς, άκουσε τις προσευχές μας. Να έρθει έτσι πρωί πρωί το έλεός Σου και όλη την ημέρα και σε όλη μας τη ζωή να έρθει το έλεός Σου, να γεμίσουν αγαλλίαση οι ψυχές μας, να ευφρανθούν οι ψυχές μας. «Ευφράνθημεν ανθ' ων ημερών εταπείνωσας ημάς, ετών ων είδομεν κακά». Πάλι και εδώ να ευφρανθούμε, γιατί είναι σε χρόνο αόριστο. Να ευφρανθούμε και όλες αυτές τις ημέρες να ευφρανθούμε τώρα ανάλογα. Να έρθει δηλαδή η ευφροσύνη, το ίδιο πράγμα είναι πάλι. Να έρθει αυτή η ευφροσύνη, να έρθει η αγαλλίαση, να έρθει η χαρά, να έρθει η γλυκύτητα. Που τόσο ταπεινωθήκαμε όλες αυτές τις προηγούμενες ημέρες, όλο αυτό τον προηγούμενο καιρό. «Ανθ' ων ημερών εταπείνωσας ημάς». Εσύ δηλαδή, ο οποίος μας ταπείνωσες, εδώ η ταπείνωση έχει αυτή την εξουθένωση, που οργίστηκε ο Θεός και τους πέταξε και είπε: «Γυρίστε μες στην έρημο και να σωθείτε».
Είναι μικρό πράγμα να σε πετάξει ο Θεός, να σε ξαποστείλει ο Θεός, να σε αποπέμψει, να οργιστεί ο Θεός; Και δεν είναι ο Θεός όπως είναι ας πούμε μάλλον η μάνα το παιδάκι και πάει η γιαγιά ύστερα και το βρίσκει και το... Ναι, όχι, ο Θεός σε αφήσει εκεί πεταμένον, γιατί ο Θεός σε θεωρεί λογικό πλάσμα και όχι απλώς ένα συναισθηματικό πλάσμα και θυμικό πλάσμα, αλλά λογικό πλάσμα, βουλητικό πλάσμα, που έχεις και λογική και σκέψη και βούληση. Και περιμένει ο Θεός από εκεί εσύ να πεις, δεν θέλει να σε πιέσει ο Θεός, όχι, αλλά υπεύθυνα...
Υπεύθυνα και με όλες τις συνέπειες να πεις: «Ήμαρτον, Θεέ μου, ήμαρτον, Θεέ μου, συγχώρεσέ με». Αλλά αληθινά. Και το αληθινά αυτό φαίνεται στην πράξη. Πόσες φορές παρακαλούμε, παρακαλούμε και τα χαλάμε, μετανοούμε. Ο Θεός βλέπει όμως ότι δεν μετανοούμε και δεν γίνεται τίποτα. Δεν υπάρχει κανείς άνθρωπος που μετενόησε αληθινά και δεν ένιωσε αμέσως, αμέσως, την ανακούφιση από τον Θεό. Αλλά αληθινά όμως, δεν υπάρχει κανείς ο οποίος δεν ευλογήθηκε από τον Θεό και δεν τον πήρε ο Θεός από το χέρι να τον αγιάσει, που μετενόησε αληθινά. Ο Θεός δεν εμποδίζεται από τις αμαρτίες μας, από τη βούλησή μας εμποδίζεται. Τις αμαρτίες κανονίζει, τις τακτοποιεί, τις συγχωράει, τις καθαρίζει.
«Ευφράνθημεν ανθ' ων ημερών εταπείνωσας ημάς, ετών ων είδομεν κακά» και καθ' όλα τα χρόνια που πάθαμε όλα αυτά τα κακά ας ευφρανθούμε τώρα, ας έρθει και ανάλογη ευφροσύνη τώρα. Πάθαμε πολλά, πάθαμε πολύ, παιδευτήκαμε, μας άξιζε βέβαια, αλλά ας περάσει τώρα η οργή, η οργή Σου, Θεέ μας, ας αλλάξουν τα πράγματα. «Και ίδε επί τους δούλους σου και επί τα έργα σου και οδήγησον τους υιούς αυτών». Και σκύψε πάνω στους δούλους Σου και δες τους με συμπάθεια, τους δούλους Σου, ευμενώς δηλαδή, και την όλη ζωή τους και την όλη εργασία τους, και οδήγησον τους υιούς αυτών και οδήγησε εμάς. Ας πούμε πάλι όπως έναν καιρό ανάλαβέ μας Εσύ και οδήγησε εμάς. «Και έστω η λαμπρότης Κυρίου του Θεού εφ' ημάς, και έστω η λαμπρότης Κυρίου του Θεού ημών εφ' ημάς και τα έργα των χειρών ημών κατεύθυνον». Και να γίνει αυτή...
Λαμπρότητα του Κυρίου, του Θεού μας, με εμάς και να κατευθύνει το έργο μας.
Στρέψει ο Θεός, άμα αποφασίσει ο Θεός και σε προσέξει, αλλά αυτό το να αποφασίσει, δεν είναι θυμωμένος ο Θεός και αν δεν Τον ξεθυμώσουμε, δεν είναι αδυσώπητος ο Θεός και πάμε να Του πάρουμε την οργή, να Τον ξεθυμώσουμε κλπ. Είπα, η στάση η ανθρώπινη είναι τέτοια που ο Θεός μένει εκεί σαν να μην ακούει, σαν να μην αλλάζει, σαν να μην σε προσέχει, σαν να είναι θυμωμένος. Είναι ανθρώπινη στάση. Και εσύ όσο το λες και όσο το λες όπως εδώ, ναι, ετοιμάζεσαι ας πούμε και κάποια ώρα που ο Θεός ξέρει πότε θα το κρίνει ο Θεός, βρίσκει ο Θεός ότι η ψυχή πήρε την κατάλληλη στάση και τώρα μπορεί να της δώσει το έλεος. Αλλά το έλεος του Θεού είναι η χαρά, η αγαλλίαση, το φως, η λαμπρότητα με αυτήν την έννοια, «και έστω η λαμπρότης Κυρίου του Θεού ημών εφ' ημάς».
Προσέξει ο Θεός έτσι με τη λαμπρή εύνοιά Του να μας προσέξει, να σκύψει πάνω μας, να μας δει ευνοϊκά, να μας χαριτώσει, να μας λαμπρύνει, να μας φωτίσει και να κατευθύνει το έργο μας. Και δεν θα πω περισσότερα, τελειώνει ο ψαλμός αυτός και από την προσεχή φορά θα περάσουμε στον ενενηκοστό ψαλμό. Αυτά για σήμερα.