Moses on Mortality and Judgment in the Wilderness

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Let us look at the Psalter for a little while, and we will continue next time. We are at the eighty-ninth psalm, which has two parts. Last time we looked at the first section of the first part, the opening six verses. We said that this is the oldest psalm, written by Moses. It seems he wrote it shortly before his death, when the people had reached the land opposite Canaan. From the highest mountain peak, Moses saw the land of Canaan, just as God had told him he would.

Moses would depart from this world. Joshua son of Nun would enter the Promised Land with the Israelites who had been under twenty when God decreed in the wilderness that all those over twenty would remain there until they died. And so it happened: they stayed in the wilderness for forty years. It was then that Moses wrote this psalm.

The first section presents the contrast between the frailty of human life and the eternity of God. In the second section of this first part, we come to this question: Why did all those Israelites over twenty die? The reason was their sins. Let us see.

The seventh verse of the eighty-ninth psalm says, “For we have been consumed by Your anger, and troubled by Your wrath.” God was angered there in the wilderness. He had forgiven them many times before, but their offense on that day was very great. So God—no, that is, God could bear no more of this; but it was not in the people’s interest to keep provoking Him. And so God decreed: You will turn back. You will not continue toward Canaan. You will return to the wilderness and remain there until everyone over twenty has died, except Caleb and Joshua son of Nun. Moses, of course...

Moses too was punished by God and would not enter the Promised Land. He would die beforehand, though for a different, particular reason, as we have said before. So, my God, after You were angered, “we have been consumed by Your anger.” We all perished. “And troubled by Your wrath”: because You were angry with us, we were shaken and thrown into turmoil. “You have set our iniquities before You, our lifetime in the light of Your face.” All this happened because You saw our sins. You set them all before You and saw what our sin was in Your sight.

“My sin is ever before me,” says the prophet David. He keeps the sin he committed constantly in mind and continually repents.

Here, though, it is God who continually sees that these people have sinned. That is what “You have set our iniquities before You” means. You saw our sins and took notice of them. You did not overlook them. That is why You punished us, why You were angry, and why we perished. “Our lifetime in the light of Your face”: our lifetime means the whole course of our life.

It means our life, every day of it, is “in the light of Your face.” Our life lies before Your face, which is light. That light sees and searches our life. It sees our sins, our faults, and our passions,

this sinful life we lead before You. You hold our whole life in the light of Your face, and You examine it all. And so, when we sinned so grievously, You were angered and destroyed us.

“All our days have passed away, and in Your anger we have been consumed.” All our days are gone, and under Your anger, yes, we have perished.

“Our years have passed like a spider’s web.” He means that life is so short, as he said in the opening verses we looked at last time. You remember: it is like grass that springs up in the morning and withers by evening. Life is that short, while we are careless and sinful.

So our days are gone. Our life has passed, and we too have perished under God’s anger. “Our years have passed like a spider’s web.”

Perhaps he means that all the years of our life are like everything a spider makes. It spins here and there, making a web in the hope of catching some little insect. It goes on making more and more web. You may not notice this much inside a house, but outside, among the bushes, you can see a spider fastening its web here, weaving it farther along, extending it still farther. So much work, and for what? Or we could take the image another way.

As people sometimes say...

Politicians sometimes say this too. I think they say it in court, or about the courts. We have mentioned it before: some laws are like a spider’s web. If a little fly comes along, the web catches it. But if something large comes along, the web cannot catch it; it is not strong enough. We human beings make our laws like that. The laws are the same for everyone, yet they catch a petty thief. How could they catch a great thief? Well, the spider—the law itself—falls apart first. If a bird, a blackbird, passes through a spider’s web, the web breaks apart and nothing remains.

That is the image: the spider makes its web and makes it again and again, because the web has so little strength, so to speak. Or perhaps the point is that it keeps spinning and tiring itself out for nothing, extending its web farther and farther, or that the web it makes is so fragile. “Our years have passed like a spider’s web.” Our life is rather like that. We struggle and struggle and struggle, and what do we accomplish? It is like trying to bore a hole in water. What do we accomplish in the end? Almost everyone who reaches the end of life sees this—there are exceptions, but almost everyone does—and asks, “What did I do with my whole life?” And those who have even a little faith see the futility of life.

I pursued this, worked for that, wore myself out over something else. And what did I accomplish? What remains of it all? We could also speak of parents—what don’t they do for their children! “I have children”: if you remark to someone that he is running here and there to amass so many things, he says, “I have children to raise.” So parents toil, and quite a few leave an inheritance to their children. Sometimes it becomes clear even before the parents die, but most often after they die, that the inheritance they left did more harm than good. I may have told you this before.

From what I have seen, there are hardly any brothers and sisters who have not grown resentful of one another over an inheritance. There are very few exceptions. They end up hurt and distant from each other. And the parents worked so hard to leave them that inheritance. Yes, “our years have passed like a spider’s web.” Our own life is much like the spider’s work: it comes to almost nothing.

“The days of our years are seventy years.” Our whole life, then, is seventy years. That is the average. Today we could hardly say the average is seventy; it must be lower. But in those days, when some lived a hundred, a hundred and twenty, or a hundred and thirty years, the average was seventy. Taken as a whole, our years are seventy. “And if by reason of strength, eighty years.” We usually understand “strength” differently here. It seems to mean that, if a person happens to have a strong constitution, they may reach eighty. Some people inherit that strength.

They inherit a strong constitution from their parents and can withstand illness and hardship longer. So “if by reason of strength” means that, if they happen to have a strong constitution, they may live eighty years. For some it is seventy; for others, eighty. “And the greater part of them is toil and pain.” The greater part means most of those years. It is not simply that, if you live beyond seventy or eighty, old age brings hardship and suffering. What is life? It is toil and pain. Even during the seventy or eighty years you live, what fills most of that time? Toil and pain. That is the meaning. “For gentleness has come upon us, and we shall be chastened”—because as the years pass...

And gentleness comes upon us. Here, that means the body begins to weaken and, so to speak, to grow old. It can no longer endure as it did when we were younger. And so, “we shall be chastened”: that is when the troubles begin.

A person falls ill more often, and many other hardships come and cause suffering. So our whole life is seventy years, or at most eighty. Yet much of that time is toil and pain, and as old age comes, we suffer still more. That is what life is like. He says all this

to show

the human side of things: how fleeting it all is, and how weak we are.

But he also shows that, because of their sins, God became angry with this people in particular and punished them. As we said, those who were twenty and older perished. Perhaps he is also speaking more generally of how joyless our lives can be. “Who knows the power of Your wrath? And who, for fear of You, can reckon the full measure of Your anger? Make Your right hand known to me, and grant wisdom to those whose hearts are bound.” We shall look at these verses next time. We will stop here.

Δούμε λίγο και από το ψαλτήρι και θα συνεχίσουμε την άλλη φορά. Είμαστε στον ογδοηκοστό ένατο ψαλμό και ο ψαλμός αυτός χωρίζεται σε δύο μέρη. Το πρώτο μέρος, είχαμε δει το πρώτο τμήμα του πρώτου μέρους, που είναι οι έξι πρώτοι στίχοι, και είπαμε: ο ψαλμός αυτός είναι ο πιο παλαιός ψαλμός, είναι από τον Μωυσή γραμμένος. Και φαίνεται τον έγραψε ο Μωυσής λίγο πριν, καθώς δηλαδή είχε προχωρήσει ο λαός πια και είχε φτάσει απέναντι από την Παλαιστίνη. Και από το ψηλότερο βουνό ο Μωυσής είδε, όπως του είχε πει ο Θεός, από την υψηλότερη κορυφή ήδη τη γη Χαναάν.

Θα έφευγε από αυτόν τον κόσμο και θα έμπαινε στη γη της Επαγγελίας ο Ιησούς του Ναυή, όπως είχε ορίσει ο Θεός, με τους Εβραίους, όλους εκείνους που ήταν κάτω των 20 ετών, όταν ο Θεός μες στην έρημο είχε πάρει την απόφαση να μείνουν στην έρημο έως ότου πεθάνουν όλοι όσοι ήταν άνω των 20 ετών, όπως και έγινε, και είχαν μείνει στην έρημο 40 χρόνια. Τότε έγραψε αυτόν τον ψαλμό ο Μωυσής.

Πρώτο αυτό το τμήμα παρουσιάζει αυτή την αντίθεση που υπάρχει μεταξύ της ανθρωπίνης ματαιότητας και της θείας αιωνιότητας. Στο δεύτερο τμήμα λοιπόν του πρώτου αυτού μέρους έχουμε το θέμα αυτό: για ποιο λόγο οι Εβραίοι, πέθαναν όλοι αυτοί που ήταν άνω των 20 ετών; Ο λόγος ήταν οι αμαρτίες τους. Για να δούμε.

Έβδομος στίχος, λοιπόν, του ογδοηκοστού ενάτου ψαλμού: «Ότι εξελίπομεν εν τη οργή σου και εν τω θυμώ σου εταράχθημεν». Οργίστηκε εκεί στην έρημο ο Θεός. Αρκετές φορές τους είχε συγχωρήσει εκείνη την ώρα, αλλά το παράπτωμά τους τότε, εκείνη την ημέρα, ήταν πολύ μεγάλο. Οπότε ο Θεός σαν Θεός, όχι, δηλαδή ο Θεός δεν άντεχε άλλο με αυτή την έλεγχα, αλλά δεν συνέφερε στον λαόν αυτόν περισσότερο να προκαλεί τον Θεό. Και έτσι ο Θεός πήρε την απόφαση: «Θα γυρίσετε πάλι πίσω, δεν θα συνεχίσετε το δρόμο σας προς τη γη, θα γυρίσετε μέσα στην έρημο και θα μείνετε εκεί έως ότου να πεθάνουν όλοι όσοι είναι άνω των 20 ετών, πλην του Χάλεβ και του Ιησού του Ναβί». Ο Μωυσής, βέβαια,

Ετιμωρήθη από τον Θεό να μην πάει κι αυτός στη γη της Επαγγελίας, αλλά να πεθάνει νωρίτερα, όχι γι' αυτόν τον λόγο, αλλά γι' άλλον ειδικότερο λόγο, όπως το έχουμε πει άλλη φορά. Λοιπόν, μετά που οργίστηκες, Θεέ μου, «εξελίπομεν εν τη οργή σου». Χαθήκαμε όλοι. «Και εν τω θυμώ σου εταράχθημεν» και έγινε, ένεκα του θυμού σου αυτού που οργίστηκες, που θύμωσες απέναντί μας, αναστατωθήκαμε, γίναμε άνω κάτω. «Έθου τας ανομίας ημών ενώπιόν σου, ο αιών ημών εις φωτισμόν του προσώπου σου». Όλα αυτά έγιναν επειδή ακριβώς είδες τις αμαρτίες μας, έβαλες όλες τις αμαρτίες μας μπροστά σου και εσύ είδες δηλαδή τι είναι η αμαρτία ενώπιόν σου.

«Η αμαρτία μου ενώπιόν μού εστι διαπαντός», «ενώπιόν μού εστι διαπαντός», λέγει ο προφήτης Δαβίδ βέβαια, ότι έχει αυτός συνέχεια κατά νου την αμαρτία που έκανε και μετανοεί συνεχώς.

Εδώ... Εδώ είναι ο Θεός που συνεχώς βλέπει ότι οι άνθρωποι αυτοί αμάρτησαν. Αυτό σημαίνει το «έθου τας ανομίας ημών ενώπιόν σου». Είδες τις αμαρτίες μας, πρόσεξες τις αμαρτίες μας, δεν τις παρέβλεψες τις αμαρτίες μας και γι' αυτό μας ετιμώρησες, γι' αυτό οργίστηκες, γι' αυτό θύμωσες, γι' αυτό χαθήκαμε. «Ο αιών ημών εις φωτισμόν του προσώπου σου». Ο αιών είναι ο βίος μας.

Σημαίνει η ζωή μας, η ζωή μας, όλες τις μέρες της ζωής μας, «εις φωτισμόν του προσώπου σου». Είναι κάτω από το πρόσωπό σου, το οποίο είναι φως. Είναι φως και βλέπει τη ζωή μας και την ερευνά τη ζωή μας και βλέπει τις αμαρτίες μας, τα λάθη μας, τα πάθη μας,

αυτή την κακή ζωή μας ενώπιόν σου. Όλη τη ζωή μας λοιπόν την έχεις κάτω από το πρόσωπό σου το φωτεινό και την ελέγχεις όλη τη ζωή μας. Και ακριβώς γι' αυτό και όταν αμαρτήσαμε υπερβολικά, οργίστηκες, θύμωσες και μας κατέστρεψες.

«Πάσαι αι ημέραι ημών εξέλιπον και εν τη οργή σου εξελίπομεν». Όλες οι μέρες μας χάθηκαν και κάτω απ' την οργή σου, ναι, χαθήκαμε.

«Τα έτη ημών ως αράχνη εμελέτων». Δηλαδή εδώ θέλει να πει ότι είναι τόσο μικρή η ζωή, όπως το είπε στους πρώτους στίχους που είχαμε δει την περασμένη φορά, είναι τόσο μικρή η ζωή, όπως θυμάστε έλεγε, σαν το χορταράκι που βγαίνει το πρωί και το βράδυ ξεραίνεται. Τόσο μικρή η ζωή και εμείς απρόσεκτοι και αμαρτωλοί.

Λοιπόν, χάθηκαν οι μέρες μας, πάει η ζωή μας και χαθήκαμε κι εμείς κάτω απ' την οργή. «Τα έτη ημών ως αράχνη εμελέτων».

Όλα τα χρόνια της ζωής μας είναι σαν το όλο έργο της αράχνης, ίσως θέλει να πει αυτό. Η αράχνη η οποία υφαίνει από εδώ, υφαίνει από εκεί, φτιάχνει ιστό από εδώ, αχ να πιάσει κανένα ζωύφιο ας πούμε, αλλά φτιάχνει και φτιάχνει ιστούς. Μέσα στα σπίτια αυτό δεν πολύ φαίνεται ίσως, αλλά όταν συναντήσει κανείς έξω σε θάμνους, όταν συναντήσει αράχνες, ιστούς αράχνης, βλέπει λοιπόν την αράχνη να δένει τον ιστό και από εδώ, να τον υφαίνει και πιο πέρα, να τον επεκτείνει και πιο εκεί. Χαμένη εργασία, χαμένος κόπος. Ή μπορεί να το πάρει κανείς και αλλιώς.

Όπως λένε...

Και οι πολιτικοί το λένε καμιά φορά αυτό, στα δικαστήρια νομίζω το λένε αυτό ή για τα δικαστήρια το λένε, το αναφέραμε και άλλη φορά, που λένε ότι ορισμένοι νόμοι είναι σαν τον ιστό της αράχνης. Όπως ο ιστός της αράχνης, αν πάει κανένα μυγάκι μικρό, το πιάνει ο ιστός της αράχνης. Αν πάει όμως ένα μεγάλο, αυτός ο ιστός δεν το πιάνει, δεν μπορεί να το πιάσει, δεν έχει τη δύναμη. Και έτσι οι νόμοι, τους κάνουμε εμείς οι άνθρωποι δηλαδή να είναι έτσι. Οι νόμοι είναι για όλους το ίδιο κι όμως ένα μικρό κλέπτη τον πιάνει, τον μεγάλο κλέπτη πού να τον πιάσει; Καλά, η αράχνη, ο νόμος ο ίδιος, καλά, διαλύεται πριν. Όπως ο ιστός αν περάσει ένα πουλί, ένα κοτσίφι από τον ιστό της αράχνης, διαλύεται ο ιστός, δεν μένει τίποτα. Ο ιστός πιάνει το κοτσίφι αλλά και ο ιστός μένει.

Αυτή την έννοια, όπως η αράχνη φτιάχνει ιστό και ξανά μανά τον φτιάχνει, δεν έχει δύναμη, ας πούμε. Ή δηλαδή ότι φτιάχνει και φτιάχνει ιστό η αράχνη ασκόπως και κουράζεται, ή που τον μεγαλώνει, τον επεκτείνει, ή φτιάχνει ιστό ο οποίος είναι τόσο αδύναμος. Τα έτσι μόνος η αράχνη εμελέτων και εμείς κάπως έτσι είναι η ζωή μας. Πασχίζουμε και πασχίζουμε και πασχίζουμε, και τι κάνουμε; Να τρυπάς το νερό, ας πούμε. Τι κάνουμε τελικά; Σχεδόν όλοι όσοι φτάνουν στο τέλος της ζωής τους βλέπουν, σχεδόν όλοι, υπάρχουν και εξαιρέσεις, αλλά σχεδόν όλοι οι άνθρωποι βλέπουν: και τι έκανα μια ολόκληρη ζωή; Και όσοι μάλιστα έχουν λίγη πίστη βλέπουν το μάταιο της ζωής.

Επιδίωξα και εκείνο, προσπάθησα και για εκείνο, κουράστηκα και για το άλλο, και τι έκανα; Τι μένει από όλα αυτά; Ακόμη θα μπορούσαμε να πούμε, ακόμη και που οι γονείς, πόσα πράγματα δεν κάνουν ενώ με το παιδί. «Να έχω παιδιά»· άμα κάποιος, ας πούμε, να του κάνεις καμία παρατήρηση ότι τρέχει από εδώ, τρέχει από εκεί να μαζέψει πολλά πράγματα, «έχω παιδιά να μεγαλώσω». Επασχίζουν οι γονείς λοιπόν, και αρκετοί είναι εκείνοι οι οποίοι αφήνουν κάποια κληρονομιά στα παιδιά τους. Μερικές φορές φαίνεται και πριν πεθάνουν ακόμη οι γονείς, αλλά τις πιο πολλές φορές φαίνεται αφού πεθάνουν οι γονείς ότι και αυτή η κληρονομιά που άφησαν μάλλον για κακό ήτανε παρά για καλό. Θα σας είχα πει και άλλη φορά.

Ό,τι εγώ γνωρίζω, σχεδόν δεν υπάρχουν αδέρφια, ελαχιστότατες εξαιρέσεις, δεν υπάρχουν αδέρφια τα οποία να μην κακιώσουν μεταξύ τους και να μην είναι κάπως, κάπως δηλαδή έτσι πικραμένα τα αδέρφια και να είναι σε μια απόσταση, εξαιτίας κληρονομιάς. Δεν υπάρχουν αδέρφια που δεν έπαθαν κάτι τέτοιο. Και πάσχισαν οι γονείς, πάσχισαν για αυτό το πράγμα. Ναι, «τα έτη ημών ως αράχνη εμελέτων» και η δική μας ζωή είναι όπως περίπου η δουλειά της αράχνης, ένα τίποτε.

«Ημέραι των ετών ημών εν αυτοίς εβδομήκοντα έτη». Όλα όλα τα χρόνια μας είναι 70 χρόνια. Όλη η ζωή μας δηλαδή είναι 70 χρόνια. Τα χρόνια που θα ζήσουμε είναι 70. Κατά μέσον όρον, τώρα δεν θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο μέσος όρος είναι 70, πιο κάτω πρέπει να είμαστε, αλλά τότε που ζούσαν και μέχρι 100, 120, 130 χρόνια, ο μέσος όρος ήταν 70 χρόνια. Τα χρόνια, έτσι, στο σύνολό τους της ζωής μας είναι 70. «Εάν δε εν δυναστείαις, ογδοήκοντα έτη». Συνήθως αυτό το «δυναστείαις» το παίρνουμε αλλιώς. Ενώ πρέπει να σημαίνει: αν τύχει να έχει κανείς ισχυρή κράση, δυνατή κράση. Είναι μερικοί που έτσι κληρονομούν.

Κληρονόμησαν από τους γονείς τους ισχυρή κράση και αντέχουν περισσότερο στις αρρώστιες, στα βάσανα, στα αυτά. Και «εάν δε εν δυναστείαις», εάν τύχει να έχουν ισχυρή κράση, 80 χρόνια. Οι μεν είναι 70, οι άλλοι είναι 80 χρόνια. «Και το πλείον αυτών κόπος και πόνος». Το πλείον, το περισσότερο, δηλαδή κόπος και πόνος. Όχι μόνο ότι πέρα από τα 70, πέρα από τα 80, άμα ζήσεις έπειτα, γερατιά, βάσανα, κακό. Λοιπόν, και τι είναι η ζωή; Ένας πόνος και ένας κόπος είναι. Όχι μόνο αυτό, αλλά και τα 70 χρόνια που θα ζήσεις, τα 80 χρόνια που θα ζήσεις, τον πιο πολύ καιρό, τι είναι η ζωή; Κόπος και πόνος. Αυτή είναι η έννοια. «Ότι επήλθε πραΰτης εφ' ημάς και παιδευθησόμεθα», γιατί καθώς περνούνε τα χρόνια...

Και έρχεται πραότης. Πραότης εδώ σημαίνει αρχίζει ο οργανισμός να χαλαρώνει, αρχίζει ο οργανισμός, ας πούμε, να γηράσκει και δεν αντέχει όπως άντεχε όταν ήταν νεότερος ο οργανισμός μας. Αρχίζει λοιπόν, οπότε παιδευθησόμεθα, τότε αρχίζουν τα παιδέματα.

Κανείς και αρρωσταίνει πιο πολύ και άλλα πολλά παθήματα έρχονται και τυραννιέται. Με αυτήν την έννοια λοιπόν η όλη ζωή μας είναι 70 χρόνια ή το πολύ 80 χρόνια, αλλά και ο πιο πολύς καιρός είναι κόπος και πόνος και καθώς έρχονται και τα γερατιά παιδευόμαστε ακόμη πιο πολύ. Αυτό είναι η ζωή. Δηλαδή όλα αυτά τα λέγει.

Για να φανεί.

Την ανθρώπινη πλευρά, πόσο μάταια είναι τα πράγματα, πόσο αδύναμος είναι ο άνθρωπος.

Αλλά... Αλλά και ότι ένεκα των αμαρτιών ο Θεός, ειδικά τον λαό αυτόν εδώ, οργίστηκε εναντίον του, θύμωσε εναντίον του ο Θεός και τον ετιμώρησε, τον εξαφάνισε δηλαδή τον λαό αυτόν, όπως είπαμε αυτούς που ήταν από τα 20 και πάνω, αλλά και γενικότερα ίσως είναι τόσο άχαροι. «Τις γινώσκει το κράτος της οργής σου και από του φόβου σου τον θυμόν σου εξαριθμήσασθαι; Την δεξιάν σου ούτω γνώρισόν μοι και τους πεπεδημένους τη καρδία εν σοφία». Θα τα δούμε όμως αυτά την προσεχή φορά. Σταματούμε εδώ.