Suffering and Persistent Prayer in Psalm 87

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We were in Psalm 87. We said that this is perhaps—no, it is—the saddest of all the psalms. The psalmist seems to be a man facing death, whether from illness or for some other reason, and he sees no deliverance anywhere. Perhaps he is a leper; the description seems to fit someone like that. He turns to God, prays to God, pleads with God, but without leaving any

room for hope.

I did not mention this last time, so let me mention it today. It is worth remembering something we spoke about in earlier years. You may recall how much we stressed the importance of the word “but.”

Someone hears all this and says, “That is all well and good, but it is hard to do.” He takes the negative side of things and sinks under it. But he could say, “All this is very hard, terribly hard, but God will help, just as He has helped others. He will help me, He will help us, and with His help it can be done.” We say “but” in both cases. One “but” pulls us down; the other lifts us up. And remember what we said about the hymns: many actually use the word “but,” while others leave it unspoken but still mean it.

It goes like this: “When I think of the multitude of my terrible deeds, I tremble at the fearful day of judgment. But trusting in Your compassionate mercy, I cry out to You like David: Have mercy on me, O God, according to Your great mercy.” On the one hand, he sees his sins and sees that he deserves Hell. But then he turns to God’s mercy: “I trust in Your mercy. I place my confidence in Your mercy, and I hope to be saved.” “But trusting in Your compassionate mercy, I cry out to You like David: Have mercy on me, O God, according to Your great mercy.” And he finds rest and peace, because God will have mercy on him; he believes God will have mercy on him. Remember, we said that the psalms are like this too. They do not always use the word “but,” of course, yet that is their whole spirit. On the one hand, the psalmist lays great stress on

how terrible and dangerous his situation is. But there is always hope in God. Each psalm, we might say, ends with hope in God. This may happen, or that may happen, but God is here, God is great, God will help, and things will surely turn out well. This psalm has no such ending. The whole psalm is full of groans and sighs, as its writer goes on describing the terrible state he is in. “O Lord, the God of my salvation, I have cried out by day and in the night before You.” As we said, this is one of the Six Psalms.

“Let my prayer come before You; incline Your ear to my supplication. For my soul is filled with troubles, and my life has drawn near to Hades. I am counted among those who go down into the pit. I have become like a man without help, abandoned among the dead, like the slain who lie in the grave, whom You remember no more, and who have been cast away from Your hand. They have laid me in the lowest pit, in darkness and in the shadow of death.” That is where we stopped, at verse seven. Now we move on to verses eight, nine, and ten. “Your wrath has pressed heavily upon me, and You have brought all Your waves upon me.” Your wrath has fallen on me. That is how he feels—as though God’s anger had broken over him, as though the whole weight of it had fallen upon him.

It is very painful to feel that way. We can understand it in the setting of the Old Testament: Christ had not yet come, Christ had not yet been crucified, and Paradise had not yet been opened. So, as they saw it then, there was only this life. When a person left this life, he went down to Hades. Seeing no life ahead and knowing that he is going toward death, the psalmist feels that God’s wrath has fallen upon him. “Your wrath has pressed heavily upon me, and You have brought all Your waves upon me.” Perhaps he feels like someone out at sea, drowning, and

as if drowning were not enough, wave after wave comes crashing over him. How can he be saved? Surely he will drown. That is the sense of “You have brought all Your waves upon me”: he feels God’s anger and wrath coming over him in waves. And he feels that God Himself has sent them.

So in this case, he does not feel that these troubles are coming from somewhere else, leaving him able to turn to God for refuge. He feels as though God Himself has ordered things this way: God’s anger and wrath fall upon him, wave after wave.

“You have put my acquaintances far from me; they have made me an abomination to them. I have been shut in and cannot get out.” Yes, he feels that he has been left alone. Everyone has gone away. Think of someone with leprosy—or whatever the illness may have been in those days. I do not know. In more recent times there was tuberculosis. It still exists, but medicine can now control it. Older people remember what a terrible scourge it once was. A person who contracted tuberculosis faced death and suffered greatly while waiting for it, but everyone also abandoned him.

They would shut him in a room and pass food to him through a window or some opening. No one dared go inside, and he lived in utter loneliness. Each day the disease consumed him from within. Then death was coming, and everyone fears death. On top of that, he was completely alone, cast aside. “You have put my acquaintances far from me; they have made me an abomination to them.” They have left me, and again he sees God’s hand in it: “God, if this is a leper speaking, You willed that I should have this illness. You have arranged things this way; You have taken all my acquaintances away from me.” Thank you.

They find me repulsive. They loathe me; they do not even want to see me. “They have made me an abomination to them. I have been shut in and cannot get out.” All this means: I have been given over to this misery, brought to this wretched state, and I cannot escape it. How painful it all is. The psalmist describes his whole condition as utterly bleak, with no sign of hope anywhere.

“My eye has grown weak from poverty.” When someone is suffering like this, in pain, cut off from others, and shunned by people who cannot bear to look at him, what else can he do but cry? He aches, groans, and weeps. “My eyes,” he says, “are worn out from so much weeping.” “And I cried out to You, O Lord, all day long; I stretched out my hands to You.” No one else remains to help. You alone remain, Lord, though You have let all this happen. I cried out to You all day long and raised my hands to You all day long. Thank you.

We do not do this very often. I have seen Serbs and Russians do it, especially the Serbs: at various points during the Divine Liturgy they raise their hands. The priest also raises his hands while saying certain prayers. And the Apostle Paul speaks of lifting one’s hands in prayer.

So it seems that even in the Old Testament it was customary to raise one’s hands when praying. When he says, “I stretched out my hands to You,” he does not mean only the way someone in great need or trouble throws up his hands, as though crying out.

Ήμεθα εις τον 87ο ψαλμό. Είπαμε ότι αυτός είναι ίσως, όχι ίσως, είναι ο θλιβερότερος, ας πούμε, όλων των ψαλμών και ότι ο ψαλμωδός εδώ, που φαίνεται είναι κάποιος καταδικασμένος εις θάνατον, είτε ένεκα ασθενείας είτε ένεκα άλλων λόγων, δεν βλέπει πουθενά σωτηρία. Μπορεί να είναι ίσως κάποιος λεπρός, πιο πολύ ταιριάζει σε έναν τέτοιον, και καταφεύγει στον Θεό, προσεύχεται στον Θεό, παρακαλεί τον Θεό, αλλά χωρίς να αφήνει έτσι

περιθώρια ελπίδος.

Δεν το είχα αναφέρει την άλλη φορά, ας το αναφέρω σήμερα. Ναι, αξίζει να θυμηθούμε εκείνο που είχαμε πει σε προηγούμενα χρόνια και που, ενθυμείστε, είχαμε τονίσει αρκετά τον μεγάλο ρόλο που παίζει ο σύνδεσμος «αλλά».

Κάποιος εδώ ακούει όλα αυτά και λέει: «Καλά είναι όλα αυτά, αλλά δύσκολο είναι να γίνουν». Οπότε παίρνει την αρνητική πλευρά των πραγμάτων και καταποντίζεται. Μπορεί όμως να πει: «Πολύ δύσκολα όλα αυτά, πάρα πολύ δύσκολα, αλλά θα βοηθήσει ο Θεός, όπως βοήθησε και άλλους. Θα βοηθήσει και εμένα, θα βοηθήσει και εμάς, και με τη βοήθειά του θα γίνουν». Και στη μια περίπτωση και στην άλλη περίπτωση λέμε το «αλλά». Τη μια φορά το «αλλά» μας καταποντίζει, την άλλη φορά μας βγάζει επάνω. Και θυμάστε που λέγαμε ότι όλα τα τροπάρια, πολλά από αυτά όντως έχουν το «αλλά», τη λέξη «αλλά», αλλά δεν την έχουν, αλλά την υπονοούν.

Και είναι έτσι. Τα πλήθη των πεπραγμένων μοι δεινών, εννοών ο τάλας, τρέμω την φοβεράν ημέρα της κρίσεως. Αλλά θαρρών εις το έλεος της ευσπλαγχνίας σου, ως ο Δαβίδ βοώ σοι: «Ελέησόν με, ο Θεός, κατά το μέγα σου έλεος». Το ένα μέρος βλέπει τις αμαρτίες του, βλέπει ότι είναι για την κόλαση, αλλά όμως είναι το έλεος. Εμπιστεύομαι στο έλεό σου, θαρρώ εις το έλεός σου και ελπίζω ότι θα σωθώ. Αλλά θαρρών εις το έλεος της ευσπλαγχνίας σου, ως ο Δαβίδ λέει: «Ελέησόν με, ο Θεός, κατά το μέγα σου έλεος», και αναπαύεται, ησυχάζει, διότι θα τον ελεήσει ο Θεός, πιστεύει ότι θα τον ελεήσει. Και θυμάστε, λέγαμε ότι και όλοι οι ψαλμοί έτσι είναι και δεν έχουν πάντοτε βέβαια ανάλογη λέξη, αλλά βλέπει κανείς ότι το όλο πνεύμα τους έτσι είναι. Από το ένα μέρος ο ψαλμωδός τονίζει πάρα πολύ.

εκάστοτε την κατάστασή του, που είναι πολύ άσχημη και κινδυνεύει. Αλλά πάντοτε υπάρχει η ελπίδα εις τον Θεό. Και πάντοτε, ας πούμε, κάθε ψαλμός τελειώνει με την ελπίδα εις τον Θεό. Μπορεί να συμβαίνει τούτο, μπορεί να συμβαίνει εκείνο, αλλά ο Θεός είναι παρών, ο Θεός είναι μεγάλος, ο Θεός θα βοηθήσει και οπωσδήποτε θα πάνε καλά τα πράγματα. Ε, τούτος εδώ ο ψαλμός δεν έχει τέτοιο και είναι όλος ο ψαλμός έτσι βογγητά και αναστεναγμοί, και συνέχεια παρουσιάζει αυτός που γράφει αυτόν τον ψαλμό την όλη δεινή κατάσταση στην οποία βρίσκεται. «Κύριε ο Θεός της σωτηρίας μου, ημέρας εκέκραξα και εν νυκτί εναντίον σου». Είπαμε ότι είναι ένας από τους ψαλμούς του

Εξαψάλμου. «Εισελθέτω ενώπιόν σου η προσευχή μου, κλίνον το ους σου εις την δέησίν μου, ότι επλήσθη κακών η ψυχή μου και η ζωή μου τω Άδη ήγγισε. Προσελογίσθην μετά των καταβαινόντων εις λάκκον, εγενήθην ως άνθρωπος αβοήθητος, εν νεκροίς ελεύθερος, ωσεί τραυματίαι καθεύδοντες εν τάφω, ων ουκ εμνήσθης έτι, και αυτοί εκ της χειρός σου απώσθησαν. Έθεντό με εν λάκκω κατωτάτω, εν σκοτεινοίς και εν σκιά θανάτου». Είχαμε φτάσει σε αυτό το σημείο, που είναι 7ος στίχος, και προχωρούμε 8ο, 9ο, 10ο. «Επ’ εμέ επεστηρίχθη ο θυμός σου και πάντας τους μετεωρισμούς σου επήγαγες επ’ εμέ». Έπεσε πάνω μου ο θυμός, το νιώθει δηλαδή αυτός ότι σαν να ξέσπασε η οργή του Θεού επάνω του, σαν να ξέσπασε όλος ο θυμός του Θεού.

Είναι πολύ οδυνηρό να νιώθει κανείς έτσι. Δικαιολογείται αυτό στην Παλαιά Διαθήκη, ακόμη δεν είχε έρθει ο Χριστός, ακόμη δεν είχε σταυρωθεί ο Χριστός, ακόμη δεν είχε ανοίξει ο Παράδεισος, οπότε ήταν μόνο η εδώ ζωή τότε. Έφευγε κανείς από αυτή τη ζωή στον Άδη πια. Και καθώς λοιπόν βλέπει ότι δεν υπάρχει ζωή και οδηγείται στον θάνατο, νιώθει λοιπόν να έχει πέσει επάνω του θυμός του Θεού. «Επ’ εμέ επεστηρίχθη ο θυμός σου και πάντας τους μετεωρισμούς σου επήγαγες επ’ εμέ». Και ίσως νιώθει έτσι πως αυτός ο οποίος είναι μες στη θάλασσα και πνίγεται και

πνίγεται, σαν να μην φτάνει αυτό, ας πούμε, έρχονται τα κύματα το ένα κατόπιν του άλλου επάνω του. Ναι, πού να σωθεί; Οπωσδήποτε θα πνιγεί. Με αυτή την έννοια, «και πάντας τους μετεωρισμούς σου επήγαγες επ’ εμέ», σαν να έρχεται η οργή του Θεού, ο θυμός του Θεού επάνω του έτσι κατά κύματα και πέφτουν επάνω του. Αλλά ότι τα φέρνει ο Θεός το νιώθει.

Οπότε... Οπότε, σε αυτήν την περίπτωση δεν είναι ότι από κάπου αλλού έρχονται όλα αυτά τα δεινά, να καταφύγει στον Θεό. Αυτός το νιώθει σαν να είναι από τον ίδιο τον Θεό που τα οικονομεί έτσι τα πράγματα, να πέφτει επάνω του η οργή του Θεού, ο θυμός του Θεού και να έρχεται κατά κύματα αυτός ο θυμός, αυτή η οργή.

«Εμάκρυνας τους γνωστούς μου απ’ εμού, έθεντό με βδέλυγμα εαυτοίς, παρεδόθην και ουκ εξεπορευόμην». Ναι, και νιώθει, ας πούμε, ότι έμεινε μόνος. Όλοι έφυγαν. Από έναν λεπρό, ή όπως ήταν, δεν ξέρω τότε την παλιά εποχή, αλλά στα χρόνια τα προηγούμενα, και τώρα ακόμη υπάρχει η φυματίωση, αλλά τώρα η ιατρική την ελέγχει, ενώ παλαιότερα, οι παλαιότεροι, ας πούμε, μεγαλύτεροι ενθυμούνται ότι ήταν φοβερή μάστιγα η φυματίωση, και όποιος πάθαινε φυματίωση δεν ήταν μόνο ότι περίμενε τον θάνατο, και έως ότου έρθει ο θάνατος υπέφερε πολύ, αλλά τον εγκατέλειπαν οι πάντες.

Τον έκλειναν σε ένα δωμάτιο και από κάποιο παράθυρο, ας πούμε, από κάποιο αυτό, έδιναν τροφή και λοιπά, κανείς δεν τολμούσε να μπει μέσα και ζούσε όλη αυτή τη μοναξιά κανείς. Δηλαδή από το ένα μέρος κάθε μέρα το μικρόβιο έτρωγε τα σωθικά του. Έπειτα ερχόταν ο θάνατος και καθένας, ας πούμε, φοβάται τον θάνατο. Από το άλλο μέρος, λοιπόν, εντελώς ολομόναχος κανείς, πεταμένος, έτσι. «Εμάκρυνας τους γνωστούς μου απ’ εμού, έθεντό με βδέλυγμα εαυτοίς». Έφυγαν από κοντά μου και πάλι το βλέπει ότι ο Θεός τα κανόνισε έτσι. Ο Θεός που θέλησες να έχω αυτή την ασθένεια, αν πρόκειται περί λεπρού εδώ, εσύ λοιπόν που τα κάνεις έτσι, εμάκρυνας, πήρες από κοντά μου όλους τους γνωστούς. Ευχαριστώ.

Με θεωρούν, με σιχαίνονται, με σιχαίνονται, δεν θέλουν ούτε καν να με δουν. «Έθεντό με βδέλυγμα εαυτοίς, παρεδόθην και ουκ εξεπορευόμην». Ε... Και... Και όλο αυτό σημαίνει ότι παραδόθηκα σε αυτή τη δυστυχία, σε αυτή την κατάντια και δεν βγαίνω με τίποτα από εκεί. Πόσο δηλαδή έτσι οδυνηρά είναι όλα, πόσο άσχημα παρουσιάζει την όλη κατάσταση ο ψαλμωδός εδώ και που δεν διαφαίνεται πουθενά κάποια ελπίδα.

«Ο οφθαλμός μου ησθένησεν από πτωχείας». Κανείς όταν είναι έτσι, πονάει από το ένα μέρος, από το άλλο μέρος είναι απομονωμένος, οι άλλοι τον βδελύσσονται, τον σιχαίνονται, δεν θέλουν να τον δουν. Λοιπόν, κλαίει, τι θα κάνει; Πονάει, βογγάει, κλαίει. Τα μάτια μου, λέει, έλιωσαν από το πολύ κλάμα. «Και εκέκραξα προς σε, Κύριε, όλην την ημέραν, διεπέτασα προς σε τας χείράς μου». Το μόνο που μένει είναι, κανείς άλλος δεν μένει να βοηθήσει, δεν υπάρχει κανείς να βοηθήσει, ο μόνος που μένεις είσαι εσύ, Κύριε, ο οποίος και επέτρεψε να έρθουν όλα αυτά, και εκέκραξα προς εσένα όλη την ημέρα και σήκωσα τα χέρια μου προς εσένα όλη την ημέρα. Ευχαριστώ.

Δεν το πολυκάνουμε αυτό το πράγμα. Οι Σέρβοι είδα ότι, κυρίως Σέρβοι και Ρώσοι, αλλά οι Σέρβοι, ας πούμε, πολλές φορές μέσα στη Θεία Λειτουργία υψώνουν τα χέρια, κάπου εκεί λένε και ευχές, ο ιερεύς υψώνει τα χέρια. Λοιπόν, και ο Απόστολος Παύλος κάνει λόγο για την ύψωση των χειρών, προκειμένου να προσευχηθεί κανείς.

Εεε... Λοιπόν, φαίνεται, και από την Παλαιά Διαθήκη ακόμη, ήταν συνήθεια αυτή να υψώνει κανείς τα χέρια του όταν προσεύχεται. Επομένως αυτό, «διεπέτασα προς σε τας χείράς μου», όχι με την έννοια μόνο που όταν βρίσκεται κανείς σε μεγάλη ανάγκη, σε μεγάλη δυσκολία, σηκώνει τα χέρια σαν να φωνάζει.