God’s Mercy and Justice in Psalm 84

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are still in Psalm 84. We had reached its third section, from verse 11 through verse 14. So far, though, we have looked only at verses 9 and 10. Now we turn to verses 11, 12, 13, and 14. We said that this psalm probably has in view the return of the people, or of some of them, from the Babylonian captivity. The Psalmist attributes all of this to God and asks Him to restore everything fully, so that even those who have not yet returned may come back.

And...

He offered the rest of his prayer as well. Then we saw the words, “I will hear what the Lord God will speak within me.” Now I will listen to what God says. And God spoke peace to the people. He will be reconciled with all who returned, with all who repented. But this return means more than coming back from Babylonian captivity. The psalm speaks of “those who turn their hearts to Him”: those who return to God in repentance. Now it continues: “Mercy and truth have met together; righteousness and peace have kissed.”

Well...

Mercy is the grace of God.

It is God’s grace. So this grace, this compassion, this mercy of God, “met with truth.” Here truth means that everything God promised came to pass: His promises were fulfilled. One day mercy and truth will meet in this way too. We shall leave this world and find ourselves in the next, surrounded and filled with God’s mercy and grace. We shall see that everything God said, every promise He made, has come true. And just as righteousness will prevail...

Just as God’s mercy and grace will fill everyone, so everyone will also know that truth has prevailed: what is true, rather than falsehood. But here the psalm is speaking of the earth, of course, not of heaven. “Mercy and truth have met together.” God’s grace, compassion, and mercy, all His goodness poured out upon the earth, have met and joined with the fulfillment of His promises. We see this among the people as they return. God shows them His favor. He shows that He is reconciled with them again, that He forgives them and accepts their repentance. He restores everything in this Holy Land. So in this land, among these people, God’s mercy and the fulfillment of His promises are joined together. “Righteousness and peace have kissed.”

Well...

These words are beautiful, very beautiful. If we pay attention and hear more than just the words themselves, if we see...

If we see the meaning of the words, all the truth they contain, and feel it and live it: “Righteousness and peace have kissed.” God’s righteousness and the peace He gives have come. Just as His mercy, His compassion and goodness, and the fulfillment of His promises are here before our eyes, so too are His righteousness and peace. What does this mean? God’s righteousness reigns, and God’s peace reigns. They have kissed; they greet us with a kiss.

It is all in this same spirit: God willed it, and the people returned. Here they are; they have come back. God has restored them to a certain extent. The Psalmist asks Him to bring back the whole people, and he believes so firmly that it is as though it has already happened. He continues his psalm, and all these gifts of God reign. His mercy is here among the people, and so is His truth. His righteousness reigns, and His peace reigns. They have kissed: they greet us with a kiss. You can feel God’s righteousness embracing you, His peace embracing you, His grace embracing you...

It is God Himself, of course, God Himself. That is why, as you know, there have been souls in the past, and surely there are souls today, who receive these embraces from God and are deeply moved by His gifts. God appears to a person as grace; He appears to a person as light. He does not appear in the sense that God stands over there while the person stands here and sees Him. Rather, within the person, within the person, God embraces them as grace. As grace, God embraces the person. As truth, He embraces the person. As righteousness, He embraces the person. As peace, He embraces the person.

These gifts are God Himself; God is present in them. Those who receive them are, how shall I put it, almost intoxicated, beside themselves with joy. Some are counted worthy, even in this world, to experience these things as fully as a human being can in this life. These are the very things everyone longs for and misses so deeply that they may even doubt they exist. But they do exist.

Even in ordinary daily life, there are things that can help us begin to imagine what God’s embrace is like, to long for it, and to move toward it. These are examples. Think of a mother embracing her child with all her tenderness, all her motherly care and love. She wants to give the child more than one thing or another; she wants to give her very self. A child who has longed for this and feels it is deeply affected. So the child has some sense of what an embrace means. But it is only an example. A person does not have to pass through such an experience to reach God. Think of the poor child who never receives that embrace and grows up an orphan. Surely that child too can receive God’s embrace. These human experiences simply give us some image to help us desire what is true and move toward it. Everything else is, so to speak, a type or a shadow of the true thing.

So, “Mercy and truth have met together; righteousness and peace have kissed.” The Psalmist sees these things there among the people. God’s compassion has been poured out; all His promises have been fulfilled. Look, righteousness reigns here, and peace is here. Through these gifts, God greets us with a kiss. “Truth has sprung up from the earth, and righteousness has looked down from heaven.” He continues with the image of something growing. Everything has come true in the sense that it has happened as God said it would, as God says it should, as God wills it. Yes, “truth has sprung up from the earth,” like the grass and all the greenery that spring up everywhere in springtime.

It is as though this truth of God has sprung from the earth, while “righteousness has looked down from heaven,” bending toward the earth. Again, the meaning is that these people feel the gift of God’s righteousness. His righteousness reigns. Think of what so many people suffer today, even in their own homes. Of course, we often see things wrongly, because each person can demand justice for himself in a selfish way and judge what is fair through that lens. That is how the selfish person sees things. Even so, many people today suffer because justice is lacking.

Injustice everywhere, injustice upon injustice, and falsehood everywhere too. “For the Lord will give goodness, and our land will yield its fruit.” Yes, the Psalmist means that the Lord will pour out His goodness. You know how lovely it is to live with someone in a family who is kind every hour, every moment. A priest may come and go like that for a while, always full of kindness, until someone wonders what has happened to him. May that kindness stay with him, as they say. Always kind.

Then things change. But here, “the Lord will give goodness”: God’s goodness will be poured out, “and our land will yield its fruit.” Here he certainly means material fruit. In His goodness, the Lord will provide the right weather: rain when rain is needed, sunshine when sunshine is needed, wind when it is needed, and calm when it is needed. And the earth will bear the material goods that, in earlier times, were...

Uh, or...

Material goods, fertile land, and all the rest were an earthly Paradise. Earlier, while we were talking with the students about work and feast days, I remembered George going out to sow wheat. It is as though he were serving the Liturgy, as though he were in the Church, within the sanctuary. And when he goes to reap the harvest, that too is sacred work.

Yes. It is sacred work because it gives us bread, and “bread strengthens the human heart.” Growing the grain for bread is sacred. Making bread is sacred. Eating it yourself and giving it to others to eat is sacred too.

Harvesting the grain was sacred, threshing it was sacred, taking it to the mill to be ground was sacred, and kneading the dough was sacred. Having bread on the table is sacred. You took care that no piece fell on the floor, that no one stepped on a crumb or treated it with contempt. Before cutting a loaf, people would make the sign of the Cross over it. Look how we handle these things today, outside God’s blessing. We have made so many things of our own, and... Bread is a person’s basic food. It is a great sin, a crime, for someone to have no bread to eat and die of hunger. That is what the words mean: “The earth will yield its fruit.” The earth will yield it.

God will make the earth yield a rich harvest. The fields will produce wheat and whatever else is needed, and the trees will bear their fruit. “Righteousness shall go before Him, and He shall make His footsteps a path.”

Yes.

In a way, righteousness going before Him is the sign that God is coming among His people. Righteousness will prevail among them, and they will live by it. It is as though God follows where righteousness has gone ahead. Righteousness is a sign of God’s presence. “And He shall make His footsteps a path.” God will make the traces of His own footsteps into our road.

Our road.

You see, although this is the Old Testament—although it is—there is not so much talk of the life to come, of the eternal kingdom, of the Kingdom of Heaven, and so on.

It speaks of that land, the Holy City, the Holy Land, and that people. Yet all of this is deeply theological and spiritual. These are God’s footsteps, the traces He leaves. And what are those traces? They are righteousness, His mercy, peace, truth—all these things. When they reign, they are like the footprints of God as He walks among us, and they become the path of our lives. They become our life. This path is our life. I will say no more. This psalm ends here, and next time we will turn to Psalm 85.

Στον 84ο ψαλμό ακόμη, είχαμε μπει στο τρίτο τμήμα, που είναι από τον 11ο στίχο και έπειτα μέχρι το 14, αλλά είπαμε, είδαμε μόνο τον 9ο και το 10ο στίχο και περνούμε τώρα ενδέκατο, δωδέκατο, δεκατοτρίτο και δεκατοτέτατο. Είπαμε ότι ο Ψαλμός αυτός έχει υπόψη του μάλλον την επιστροφή του λαού ή ένα μέρος της επιστροφής του λαού από την αιχμαλωσία της Βαβυλώνος και ο Ψαλμωδός το αποδίδει όλο αυτό εις τον Θεό και παρακαλεί τον Θεό να αποκαταστήσει πλήρως τα πράγματα, να επιστρέψουν και εκείνοι ακόμα που δεν επέστρεψαν κτλ.

Και...

Έκανε και την όλη άλλη προσευχή του. Και μετά είδαμε, λέει εκεί, «ἀκούσομαι τί λαλήσει ἐν ἐμοὶ Κύριος ὁ Θεός». Θα ακούσω τώρα τι θα πει ο Θεός. Και ο Θεός μίλησε ειρηνικώς τω λαώ. Θα συνδιαλλαγεί με τον λαό, με αυτούς όλους που επέστρεψαν, με αυτούς όλους οι οποίοι μετενόησαν. Επιστροφή, δηλαδή, όχι με την άλλη έννοια, γιατί λέει εδώ «τοὺς ἐπιστρέφοντας καρδίαν ἐπ᾽ αὐτόν», όχι απλώς που επέστρεψαν από τη βαβυλώνια αιχμαλωσία, αλλά που επιστρέφουν εν μετανοία, επιστρέφουν προς τον Θεό. Και τα λοιπά. Λοιπόν, συνεχίζει τώρα εδώ: «Ἔλεος καὶ ἀλήθεια συνήντησαν, δικαιοσύνη καὶ εἰρήνη κατεφίλησαν».

Εεε...

Το έλεος είναι η χάρις του Θεού.

Χάρις του Θεού. Η χάρις, λοιπόν, αυτή του Θεού, η ευσπλαχνία του Θεού, το έλεος του Θεού, «καὶ ἀλήθεια συνήντησαν». Και αλήθεια με την έννοια εδώ ότι όλα αυτά που υποσχέθηκε ο Θεός έγιναν, δηλαδή η επαλήθευση των υποσχέσεων του Θεού. Και αλήθεια, μια μέρα, συνήντησαν. Ήταν και αυτό το πράγμα. Δηλαδή, θα φύγουμε από αυτόν τον κόσμο, να βρεθούμε στον άλλον κόσμο περικυκλωμένοι από το έλεος του Θεού, πλημμυρισμένοι από το έλεος του Θεού και τη χάρη του Θεού. Και θα δούμε ότι όλα όσα είπε ο Θεός, όλες οι υποσχέσεις που είπε ο Θεός, όλες οι υποσχέσεις που είπε, επαλήθευσαν, εξεπληρώθησαν οι υποσχέσεις αυτές. Και όπως θα επικρατήσει

η δικαιοσύνη, όπως, ας πούμε, θα γεμίσει τους πάντας το έλεος του Θεού, η χάρις του Θεού, έτσι οι πάντες επίσης θα έχουν την αίσθηση ότι επεκράτησε η αλήθεια, το αληθινό, αυτό που λέει η αλήθεια και το ψεύδος. Αλλά εδώ τώρα μιλεί για τη γη βέβαια, δεν μιλεί για τον ουρανό. «Ἔλεος καὶ ἀλήθεια συνήντησαν». Δηλαδή η χάρις του Θεού, η ευσπλαχνία του Θεού, το έλεος του Θεού, όλη αυτή η αγαθή διάθεση του Θεού που εξεδηλώθη, λοιπόν, εκχύθηκε στην γην και η επίσης επαλήθευση των υποσχέσεων του Θεού συνήντησαν, ενώθηκαν. Ενώθηκαν, δηλαδή το βλέπουμε εις τον λαό αυτόν καθώς επιστρέφει ο Θεός δείχνει την ευμένειά Του και την εύνοιά Του και δείχνει ο Θεός ότι συμφιλιώνεται πάλι με τον λαό, δείχνει ο Θεός ότι συγχωράει τον λαό, δείχνει ο Θεός ότι δέχεται τη μετάνοια του λαού, αποκαθιστά ο Θεός τα πάντα σε αυτήν την Αγία Γη κλπ. Εδώ λοιπόν βλέπουμε να ενώνεται σε αυτήν τη χώρα, σε αυτήν τη γη, εδώ σε αυτόν τον λαό, να ενώνεται, να συνυπάρχει δηλαδή το έλεος του Θεού και η επαλήθευση των υποσχέσεών Του. «Δικαιοσύνη καὶ εἰρήνη κατεφίλησαν».

Εεε...

Είναι ωραία αυτά, είναι πολύ ωραία. Δηλαδή είναι τα... έτσι, αν τα προσέξουμε και δεν τα πάρουμε απλώς ως λέξεις, αλλά να δούμε

το νόημα των λέξεων, να δούμε όλη την αλήθεια που περιέχεται στις λέξεις και να το νιώσουμε, να το ζήσουμε. «Δικαιοσύνη καὶ εἰρήνη κατεφίλησαν». Λοιπόν, η δικαιοσύνη του Θεού και η ειρήνη που δίνει ο Θεός, ναι, ήρθανε αυτά. Δηλαδή, όπως το έλεος, η ευσπλαχνία του Θεού, όλη αυτή η αγαθότητα του Θεού και η εκπλήρωση των υποσχέσεων του Θεού, να τα βλέπουμε εδώ μπροστά μας, και η δικαιοσύνη λοιπόν και η ειρήνη του Θεού. Τι θα σημαίνει αυτό; Βασιλεύει η δικαιοσύνη του Θεού και βασιλεύει η ειρήνη του Θεού. Κατεφίλησαν, μας δίνουν τον ασπασμό τους. Βασιλεία των Ουρανών, Γέννησης Θεοτόκου, της Ευαγγελισμού, Ευαγγελισμός,

είναι μέσα στο ίδιο αυτό πνεύμα ότι θέλησε ο Θεός και επέστρεψε ο λαός. Νάτος, ήρθε ο λαός. Μέχρι σε ένα ορισμένο σημείο αποκατέστησε ο Θεός τον λαό αυτόν. Ο Ψαλμωδός τον παρακαλεί ακόμη πιο πολύ, όλος ο λαός να επιστρέψει, και το πιστεύει αυτό ότι σαν να έγινε τώρα ήδη και συνεχίζει εδώ τον ψαλμό του. Λοιπόν, και βασιλεύουν όλα αυτά τα αγαθά του Θεού. Και το έλεος εδώ είναι του Θεού και η αλήθεια εδώ του Θεού είναι εδώ εις τον λαό και η δικαιοσύνη του Θεού και η ειρήνη επικρατεί, δηλαδή βασιλεύει η δικαιοσύνη του Θεού, η ειρήνη βασιλεύει. Ε, κατεφίλησαν, να μας δίνουν τον ασπασμό τους. Να νιώθεις ότι σε ασπάζεται η δικαιοσύνη του Θεού, σε ασπάζεται η ειρήνη του Θεού, σε ασπάζεται η χάρις του Θεού, σε ασπάζεται...

Ο Θεός, φυσικά, ο Θεός. Γι' αυτό, όπως ξέρετε, υπάρχουν, ας πούμε, ψυχές και παλαιότερα και τώρα που θα υπάρχουν, ασφαλώς, που καθώς δέχονται, έτσι, τους ασπασμούς αυτού του Θεού και διαμέσου, έτσι, των αγαθών αυτού, των συγκινήσεων. Δηλαδή ο Θεός εμφανίζεται στον άνθρωπο ως χάρις, εμφανίζεται στον άνθρωπο ως φως. Όχι εμφανίζεται με την έννοια εκεί είναι ο Θεός και εδώ είναι ο άνθρωπος και τον βλέπει, αλλά μέσα του, μέσα του τον αγκαλιάζει τον άνθρωπο ο Θεός ως χάρις. Ως χάρις ο Θεός αγκαλιάζει τον άνθρωπο. Ως αλήθεια τον αγκαλιάζει τον άνθρωπο. Ως δικαιοσύνη τον αγκαλιάζει τον άνθρωπο. Ως ειρήνη τον αγκαλιάζει τον άνθρωπο.

Αυτά τα αγαθά που είναι ο ίδιος ο Θεός, που είναι μέσα σε αυτά ο Θεός, λοιπόν, και εκείνοι που τα δέχονται αυτά, ας πούμε, δεν ξέρω ποια λέξη να χρησιμοποιήσουμε, μεθούν ας πούμε, τρελαίνονται αν θέλετε. Είναι, αν θέλετε, ορισμένοι αξιώνονται σε αυτόν τον κόσμο να έχουν όλα αυτά τα πράγματα όσο μπορεί να τα έχει ένας άνθρωπος, να ζήσει σε αυτόν τον κόσμο. Αυτά που τόσο θα τα ήθελαν όλοι οι άνθρωποι και που τόσο τους λείπουν, που αμφιβάλλουν αν υπάρχουν. Όμως υπάρχουν.

Και υπάρχουν στην κοσμική ζωή, στην καθημερινή ανθρώπινη ζωή. Υπάρχουν, ας πούμε, κάποια πράγματα που μπορούν να βοηθήσουν τον άνθρωπο κάπως να υποπτευτεί πώς είναι οι εναγκαλισμοί του Θεού και να τους ποθήσει και να κινηθεί προς τα εκεί. Τα άλλα είναι απλώς, όχι παραδείγματα με την έννοια να περάσει κανείς μέσα από εκεί για να φτάσει στα του Θεού, αλλά όπως η μητέρα αγκαλιάζει με όλη την τρυφερότητά της και με όλη τη μητρική της στοργή και με όλη την αγάπη της και με όλη τη διάθεση έτσι, όχι να δώσει στο παιδί το α και το β, αλλά τον ίδιο τον εαυτό της. Και το παιδί παθαίνει, τρόπον τινά, το παιδί που το νιώθει αυτό, που το ζήτησε, παθαίνει. Έχει επομένως μια εμπειρία τι σημαίνει, αλλά ως παράδειγμα. Όχι ότι περνάει κανείς από αυτά για να πει, διότι αλίμονο αν κάποιο παιδί δεν θα τα έχει αυτά και θα μείνει ορφανούλι το καημένο. Αλίμονο αν αυτό δεν μπορεί να φτάσει να δεχθεί τους εναγκαλισμούς του Θεού. Όχι, δεν είναι. Εκεί είναι παραδείγματα για να έχει ο άνθρωπος μια κάποια αυτή, μια κάποια προσλαμβάνουσα παράσταση, για να επιθυμήσει τα αληθινά, γιατί όλα τα άλλα είναι τύπος ή σκιά, ας πούμε, να επιθυμήσει τα αληθινά και να κινηθεί προς τα εκεί.

Λοιπόν, «ἔλεος καὶ ἀλήθεια συνήντησαν, δικαιοσύνη καὶ εἰρήνη κατεφίλησαν». Αυτά ο Ψαλμωδός τώρα τα βλέπει εκεί στον λαό. Ήρθε, εξεχύθηκε όλη η ευσπλαχνία του Θεού, όλες οι υποσχέσεις του Θεού εξεπληρώθησαν, να, η δικαιοσύνη βασιλεύει εδώ, να, η ειρήνη, να, είναι οι ασπασμοί του Θεού που μας δίνει διαμέσου αυτών των αγαθών που μας έδωσε. «Ἀλήθεια ἐκ τῆς γῆς ἀνέτειλε καὶ δικαιοσύνη ἐκ τοῦ οὐρανοῦ διέκυψε». Συνεχίζει δηλαδή πάλι ότι σαν να φύτρωσε, τόσο αληθινά έγιναν όλα, με την έννοια αυτή είναι αληθινά, δηλαδή ότι έγιναν όλα όπως τα είπε ο Θεός, έγιναν όλα όπως τα λέγει ο Θεός, έγιναν όλα όπως τα θέλει ο Θεός. Ναι, «ἀλήθεια ἐκ τῆς γῆς ἀνέτειλε», ας πούμε πως βγαίνει την άνοιξη παντού, ας πούμε, ξεπετιέται το χορτάρι, οι πρασινάδες, τα πάντα, φυτρώνει, παντού κάτι φυτρώνει.

Σαν να φύτρωσε μέσα από τη γη η αλήθεια αυτή του Θεού και «δικαιοσύνη ἐκ τοῦ οὐρανοῦ διέκυψε» και από τον ουρανό έσκυψε κάτω εις την γην η δικαιοσύνη. Δηλαδή πάλι η ίδια έννοια ότι ο λαός αυτός νιώθει αυτή τη δωρεά του Θεού που είναι η δικαιοσύνη. Βασιλεύει η δικαιοσύνη του Θεού. Αυτό που παθαίνουν, ας πούμε, σήμερα όλοι οι άνθρωποι και μέσα στα σπίτια. Άλλο τώρα ότι τα βλέπουμε πάρα πολλές φορές στραβά τα πράγματα, γιατί καθένας με εγωιστικό τρόπο ζητάει το δίκιο και μέσα από εκεί βλέπει ποιο είναι δίκιο ή ποιο δεν είναι δίκιο. Γι' αυτό όλα είναι, γι' αυτό, ας πούμε, ο εγωιστής έτσι τα βλέπει. Αλλά πάντως πολλοί υποφέρουν οι άνθρωποι σήμερα από την έλλειψη δικαιοσύνης, το ότι δεν υπάρχει δικαιοσύνη.

Παντού αδικία, αδικία, αδικία και γενικότερα παντού ψευτιά κλπ. «Καὶ γὰρ ὁ Κύριος δώσει χρηστότητα καὶ ἡ γῆ ἡμῶν δώσει τὸν καρπὸν αὐτῆς». Ναι, ο Κύριος τώρα, αυτό θέλει να πει ο Ψαλμωδός, θα είναι όλο καλοσύνη, χρηστότητα, όλο καλοσύνη, αυτή η καλοσύνη του Θεού θα εκδηλώνεται. Είδατε πόσο ωραία είναι όταν συγκατοικείς με κάποιον μέσα σε μια οικογένεια τώρα, που και ένα διάστημα, ας πούμε, ο παπάς μπαίνει βγαίνει, ναι, καλοσυνάτως. Κάθε ώρα, κάθε στιγμή, και κάποια φορά διερωτώνται τι έπαθε ο παπάς. Λοιπόν, μακάρι να είναι παθημένος, έτσι λένε. Λοιπόν, όλο καλοσυνάτος.

Ύστερα αλλάζουν τα πράγματα. Εδώ λοιπόν, «ὁ Κύριος δώσει χρηστότητα», θα εκχυθεί, ας πούμε, η καλοσύνη του Θεού, «καὶ ἡ γῆ ἡμῶν δώσει τὸν καρπὸν αὐτῆς» και η γη, οπωσδήποτε εδώ εννοεί τους υλικούς καρπούς. Ναι, δηλαδή ο Κύριος μέσα στη χρηστότητα αυτή οπωσδήποτε θα είναι ότι, δηλαδή και οι καιροί θα είναι κατάλληλοι και θα έρθει βροχή τότε που χρειάζεται να έρθει βροχή και θα έρθει ήλιος τότε που χρειάζεται να έρθει ήλιος και θα έρθει ο άνεμος τότε που χρειάζεται και θα λείψει τότε που χρειάζεται να λείψει κλπ. Και από το άλλο μέρος η γη θα καρποφορήσει τα υλικά αγαθά, ας πούμε, τα οποία τον παλιό καιρό ήτανε...

Εεεε, είτε δε...

Υλικά αγαθά, η ευφορία της γης και τα λοιπά ήτανε ο επίγειος παράδεισος. Προηγουμένως κάτι λέγαμε εκεί με τις φοιτήτριες, θυμήθηκα δηλαδή ότι κάτι έλεγε για την εργασία, για τις γιορτές και λοιπά. Και θυμήθηκα που ο Γιώργος όταν πηγαίνει και σπέρνει σιτάρι, σαν να κάνει έτσι λειτουργία, σαν να είναι μέσα στην εκκλησιά, σαν να είναι μέσα στο ιερό βήμα. Είναι ένα ιερό έργο που θα πάει να θερίσει, είναι ένα ιερό έργο.

Ναι. Ναι, ιερό έργο με την έννοια ότι από εκεί θα βγει το ψωμί, το οποίο «ἄρτος καρδίαν ἀνθρώπου στηρίζει». Δηλαδή ιερό πράγμα να καλλιεργήσεις το ψωμί, ιερό πράγμα να φτιάξεις ψωμί, ιερό πράγμα να δώσεις να φας και εσύ και να δώσεις και στους άλλους να φάνε ψωμί.

Να θερίσει ήταν ιερό πράγμα, το να αλωνίσει ήταν ιερό πράγμα, το να πάει στον μύλο αυτό να αλεστεί ήταν ιερό πράγμα, να ζυμωθεί εκεί και τα λοιπά, ιερό πράγμα. Να είναι ψωμί επάνω στο τραπέζι είναι ιερό πράγμα. Δηλαδή μην τυχόν πέσει κάτω, μην τυχόν πατήσει κανείς την μπουκιά, μην τυχόν περιφρονηθεί η μπουκιά. Να, ναι, το καρβέλι θα το σταυρώσει πρώτα και μετά θα αρχίσει να κόβει. Μην κοιτάτε πώς τα πήραμε εμείς τα πράγματα σήμερα και είναι όλα έξω από την ευλογία του Θεού. Διότι φτιάξαμε ένα σωρό δικά μας πράγματα και για να... Το ψωμί είναι η βασική τροφή του ανθρώπου και θα είναι αμαρτία μεγάλη και έγκλημα, λοιπόν, κανείς δεν θα έχει ψωμί, δεν θα φάει ψωμί και θα πεθάνει από την πείνα. Λοιπόν, αυτή είναι η έννοια εκεί, «ἡ γῆ δώσει τὸν καρπὸν αὐτῆς». Θα δώσει η γη.

Ο Θεός θα την κάνει τη γη να δώσει τον πλούσιο καρπό και τα χωράφια θα δώσουν σιτάρι και ό,τι άλλο χρειάζεται και τα δένδρα θα δώσουν τα φρούτα τους κτλ. «Δικαιοσύνη ἐναντίον αὐτοῦ προπορεύσεται καὶ θήσει εἰς ὁδὸν τὰ διαβήματα αὐτοῦ».

Εεε, ναι.

Κατά κάποιο τρόπο η απόδειξη ότι, να, έρχεται ο Θεός και πορεύεται ο Θεός είναι ότι προηγείται αυτού η δικαιοσύνη. Τότε δηλαδή θα επικρατεί δικαιοσύνη στον λαό και θα ζουν εν δικαιοσύνη. Λοιπόν, είναι σαν να πίσω από τη δικαιοσύνη η οποία προπορεύεται είναι ο Θεός. Είναι ένδειξη της παρουσίας του Θεού η δικαιοσύνη. «Καὶ θήσει εἰς ὁδὸν τὰ διαβήματα αὐτοῦ». Και τα χνάρια, ας πούμε, του Θεού, ο Θεός τα χνάρια του θα τα κάνει δρόμο μας.

Μας.

Βλέπετε, ενώ είναι Παλιά Διαθήκη, ενώ είναι, δεν γίνεται τόσος λόγος για την άλλη ζωή, για την αιώνια βασιλεία, για τη βασιλεία του ουρανού κτλ.

Γίνεται λόγος για αυτήν την χώρα εκεί, την Αγία Πόλη, την Αγία Γη, για αυτόν τον λαό και τα λοιπά. Αλλά είναι τόσο όλα αυτά θεολογικά και τόσο πνευματικά. Δηλαδή είναι τα χνάρια του Θεού, είναι τα ίχνη του Θεού. Τα ίχνη του Θεού ποια είναι; Να, είναι αυτά: η δικαιοσύνη, το έλεός του, η ειρήνη, η αλήθεια, όλα αυτά. Όταν αυτά βασιλεύουν, είναι σαν τα πατήματα του Θεού, τα ίχνη των ποδών του Θεού που πορεύεται, περπατάει, και γίνονται αυτά δρόμος για τη ζωή μας. Γίνονται αυτά, είναι η ζωή μας. Δρόμος αυτός είναι η ζωή μας. Ας μην πω περισσότερα, τελειώνει αυτός ο ψαλμός για να περάσουμε την προσεχή φορά στον 85ο ψαλμό.