Psalm 84 and the Return of the Soul to God

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We have finished Psalm 83, and now we turn to Psalm 84. The psalm was probably written after the Babylonian captivity, and so it expresses the joy that the Lord...

The Lord...

The Lord showed His favor to the people, and they were granted the grace of being freed from the Babylonians and returning to their own land. At the same time, the psalmist prays, and all the people pray with him, that God will care for them, help them, and act on their behalf. They pray that it will not end with the captivity being over and the people returning, but that the people will be fully restored. Let us see: “You showed favor to Your land, O Lord; You brought back the captives of Jacob.” Yes.

“You showed favor.” Even today, someone in authority—a prime minister, a minister speaking of an employee, a Metropolitan, or a Synod—may express approval of a person they honor and are pleased with. In the same way, “You showed favor to Your land, O Lord” means that God shows all His pleasure and favor toward His land. That land is the Promised Land, and especially Zion, the hill of Zion, where Jerusalem stands,

where the Temple stands. “You showed favor to Your land, O Lord.” This matters greatly. Whatever our condition, each of us belongs to God, and this is all the more true of someone who has been baptized. A baptized person belongs to God. We are His land. We are also His children, of course, but here the image is of His land, His city, His field. Jerusalem was His land; Zion was His land. The whole Promised Land belonged to God. Yet God often permitted the people to lose it—to lose that very land.

He permitted them to become estranged and to be driven away. It was as though God had ceased to be pleased with that land, as though He no longer regarded it as His own, because the people living there were not as He wanted them to be. And now God again shows favor to that land by bringing the people back. What a great thing it would be if, one day, each of us came to feel this. It can happen through the beautiful prayer the Saints speak of. But as things are, we live the Christian life in such a...

superficial, halfhearted, conventional way, without really living it. You see this if the time ever comes—and it does come for each person—to think seriously and set to work, as we were saying when we spoke about Abba Barsanuphius.

Well...

A person begins to say the Jesus Prayer, and little by little the prayer enters the heart. The person's nous, the spiritual mind, goes with it, because it attends to the words of the prayer. Wherever the prayer goes, wherever its words go, the nous goes too. You remember what the Saints say about how a person feels when this happens. Most people, as a rule, simply make no real effort. They do not press themselves as they should. They become afraid and draw back. Above all, this cannot happen unless you deny yourself and live out the sacrifice we spoke of. It is not a matter of prayer working by magic. In prayer, your whole being prays and takes its proper place before God. And so...

you place your own desires on the altar as a sacrifice. Yes, as they say, a person then feels at home within himself: his whole being is gathered within, and his nous, which had been scattered here and there, has returned. He wonders, “Where have I been wandering all this time? Where have I been?” He had been outside himself. They compare it to someone who has lived far from home for years and longed deeply to return. At last he comes home to his wife and children and feels that he is back in the warmth of his home and family. That is the example they give. This is how a person feels when the nous truly returns. That is what God wants to do. Our nous is captive.

It is captive among the Babylonians. We may speak of Christ again and again, and of God and the Church, but it is another matter for Christ to be within us. Saying His name is one thing; having Christ truly alive within you is another. No one should rest until this happens. And it does happen. We know this from the experience of the Fathers, who lived it. A person truly feels that the nous, once scattered here and there, has come home, there to be with Christ. Then he feels the fullness of God's favor, just as those people did when they returned from captivity.

They returned from Babylon to Zion. And they know: who made that return possible? God did. By this act, God showed His pleasure in that place, in that land. “You showed favor to Your land, O Lord; You brought back the captives of Jacob.” You ended the captivity of the people of Israel and brought them home. All these things are prototypes: the sacrifices of the Old Testament were foreshadowings of the one sacrifice of Christ, the great High Priest.

Christ's sacrifice, in turn, enables us to offer our own daily sacrifice deep within our soul, united with Christ the High Priest and receiving within us Christ, who is offered and receives the offering. What we read here foreshadows what can happen in us. It is hard today to find anyone who is not estranged from himself.

A person wanders outside the truth, outside reality, outside his own being. How can he find rest or peace? As it says there, the peace of the Holy Trinity protects him, and so on. How could peace settle in your soul, or inner stillness, calm, serenity, joy, or laughter? When you see a soul so cut off and scattered here and there, you want to tell that person to sit in a corner; God will have mercy on him. Then he may feel what it means for the Lord to look upon him with a loving eye.

The Lord shows this favor to your soul, and the result is that He brings you back from the places where you were held captive, here and there. He brings you back into your own being, into your own land. That land is the inner person of whom Abba Barsanuphius spoke.

“You forgave the transgressions of Your people; You covered all their sins.”

You forgave them. You forgave their transgressions—that is, sin is a breaking of God's law. You forgave the sins of Your people and covered all their sins.

“You covered them”—you hid them from view.

Well...

This raises a great question. We should say a few words about it, and perhaps I will return to it next time. We found the same thing in Psalm 31: “Blessed are those whose transgressions are forgiven, whose sins are covered.” Blessed are those whose sins have been covered. I think we spoke about this then and on other occasions too—more than once, surely.

Protestants in particular understand sin and how a person is put right with God very differently. Drawing on the psalmist’s words here, “You covered all their sins,” and on the other verse, “Blessed are those whose transgressions are forgiven and whose sins are covered,” they teach that God spreads His own righteousness over a person like a garment, covering him.

In this view, God makes the person appear righteous. The person is not righteous in himself, but God presents him as righteous by covering his sins and his whole sinful condition with a garment. That is how he is saved. But it is not so. We have spoken about this before, and I say it again.

That...

That this is not the teaching of the Orthodox Church. We can see that it is not so in the lives of the saints: the saints of the New Testament and those who came afterward in the life of the Church.

God does not simply cover a sinful person so that no one can see what lies beneath the covering. God forgives sins, as the first half of the verse says. And He forgives in the sense we have spoken of: He does not approach a person from outside and merely cover him. He unites Himself to that person. God’s grace enters him and transforms the whole person. Think of a dark room. When light enters, the room is no longer dark. The light does not merely shine on it from outside.

It no longer looks dark as it did before; the whole room is filled with light. Remember the example we gave of iron and fire. Fire enters the iron. However thick the iron may be, if it is heated until it glows and you cut it with a special tool, you would see that it is red-hot inside as well as outside. The fire has reached even the smallest parts of the iron. In the same way, God’s grace enters a person. He is still the person who committed those sins.

He is the one who committed them, yet God forgives his sins, sanctifies his whole being, and makes him like God. As God is fire, the person becomes fire. As God is light, the person becomes light. And as God is God, the person’s whole being receives the divine uncreated energies within him. It is not simply a matter of covering sins, but of forgiving them. We see this in the lives of the saints. This is what an Orthodox Christian believes in the Church, in contrast to the Protestant view. Pay close attention to this. It matters very much, very much indeed.

What strikes me today is that some theologians may say, “Yes, we have been influenced by Western Christians, and we should have an Orthodox spirit instead.” Yet this thoroughly Protestant way of thinking is widespread among us. What does it mean when people go on committing sins and then reassure themselves, “God will simply forgive us”? That is not how God forgives sins. It is a dreadful and very dangerous way of thinking.

A person commits sins and then goes to receive Holy Communion, thinking that receiving Communion settles the matter. It does not work that way. It does not work that way. Is Holy Communion simply supposed to cover the sin, and grace merely to come and cover it? If you do not see, my friend, that the Holy Communion you receive and all the grace you believe God gives you have such effects—if you do not see that little by little by little your soul is sanctified through and through, and that little by little by little by little, as Abba Barsanuphius says, sins, monism, and impulses toward sin cease—if this is not happening, carrying on as you are is very dangerous. It can give you the impression that all is well: “I receive Holy Communion every day; I am in church every day; I occupy myself with these things every day.”

You may think you are all right. But is your whole being changing? Is your life changing? Do you belong to Christ through and through? Does Christ live within you? Do you show Christ’s virtues in your life? Do you live in such a way that Christ lives within you and acts through you? As we have said, Christ loves, Christ shows patient endurance, Christ shows humility, Christ prays, and so on. That is how it is.

Someone hearing this may feel discouraged. “If this is how things are, what are we to do? We are full of the passions.” Let us be discouraged, then—discouraged in the right sense. We have a good opinion of ourselves: “We did this and that, and now we are comfortable.” No, let yourself be discouraged as a human being, in the sense that you do not rely on yourself. Put your trust in Christ while you struggle, and Christ will change you. I do not mean trust as Protestants understand it, or a Protestant kind of faith that amounts to self-suggestion. Well, let us stop there on this subject and look briefly at the next point, since we will meet again in fifteen days.

Are you tired? If you are tired, then...

Είχαμε τελειώσει τον 83ο ψαλμό, περνούμε στον 84ο ψαλμό. Ο ψαλμός πιθανόν είναι γραμμένος μετά την βαβυλώνιο αιχμαλωσία και έτσι εκφράζει τη χαρά που ο Κύριος...

Κύριος...

έδειξε την εύνοιά του στο λαό και αξιώθηκε ο λαός και λυτρώθηκε από τους Βαβυλωνίους και ξαναεπέστρεψε στη γη τη δική του. Αλλά και συγχρόνως όμως προσεύχεται εδώ ο γράφων, ο ψαλμωδός προσεύχεται και μαζί του όλος ο λαός, ο Θεός να προνοήσει, να βοηθήσει, να επέμβει, ώστε να μην μείνουμε μόνο σε αυτό ότι τέλειωσε η αιχμαλωσία και ξαναγύρισε ο λαός, αλλά έτσι να αποκατασταθεί πλήρως ο λαός. Για να δούμε. Ευδόκησας, Κύριε, την γην σου, απέστρεψας την αιχμαλωσίαν Ιακώβ. Ναι.

Ευδόκησες. Δηλαδή, όπως λένε και σήμερα, εκφράζω την ευαρέσκειά μου, λένε ένας, ας πούμε, ανώτερος, ένας πρωθυπουργός, ένας υπουργός, για έναν υπάλληλό του, ένας μητροπολίτης, μια σύνοδος, εκφράζουν την ευαρέσκειά τους σε κάποιο πρόσωπο που το τιμούν, ας πούμε, από το οποίο είναι ευχαριστημένοι κλπ. Έτσι, ευδόκησας, Κύριε, την γη σου, δηλαδή ο Θεός εκδηλώνει όλη την ευαρέσκειά Του, όλη την εύνοιά Του προς την γη Του, που δεν είναι άλλη πέρα από αυτή, η γη της Επαγγελίας. Εκεί κυρίως, δε, εκεί η Σιών, ο λόφος Σιών, εκεί που είναι η Ιερουσαλήμ,

που είναι ο Ναός. Ευδόκησες, Κύριε, την γη σου, γιατί έχει μεγάλη σημασία. Όπως και να έχει το πράγμα, ο καθένας μας είναι του Θεού. Όπως και να έχει το πράγμα, πολύ πολύ περισσότερο ένας βαπτισμένος. Ο βαπτισμένος είναι του Θεού. Είμαστε η γη του, η γη δηλαδή, όχι τα παιδιά του, καλά και το ξέρουμε, αλλά εδώ στην προηγούμενη περίπτωση. Είμαστε η γη του, η πόλη του, το χωράφι του. Ήταν και η Ιερουσαλήμ, ήταν η γη του, η Σιών ήταν η γη του. Αυτή όλη η γη της Επαγγελίας ήταν η γη του Θεού. Όμως ο Θεός πολλές φορές επέτρεψε να τη χάσουν, ή ακόμα να τη χάσουν αυτήν την γη.

Να αλλοτριωθούν, να απομακρυνθούν, σαν δηλαδή ο Θεός να έπαψε να ευαρεστείται από τη γη αυτή, σαν να έπαψε ο Θεός να θεωρεί δική του αυτή τη γη, καθώς οι άνθρωποι που ζούσαν σε αυτή δεν ήταν έτσι όπως τους ήθελε. Και να τώρα ο Θεός πάλι δείχνει την εύνοιά Του σε αυτήν τη γη με το να επιστρέφει το λαό. Και είναι μεγάλη υπόθεση κάποια μέρα καθένας από εμάς να νιώσουμε ότι, όπως δηλαδή γίνεται με την ωραία προσευχή ειδικά που λένε οι Άγιοι. Αλλά τώρα εμείς ζούμε χριστιανικά πολύ πολύ έτσι.

Επιφανειακά και πολύ σχετικά και συμβατικά, όχι αληθινά. Αυτό το βλέπει κανείς όταν, αν ποτέ έρθει η ώρα αυτή, και έρχεται στον καθένα, όταν σοβαρά σκεφτεί κανείς και στρωθεί στο έργο, σύμφωνα με αυτά που λέγαμε εκεί στον Άγιο Βαρσανούφιο.

Εεεε...

Λέει, κανείς αρχίζει να λέει την ευχή και λίγο λίγο η ευχή να μπαίνει μέσα στην καρδιά και με την ευχή μαζί και ο νους του ανθρώπου, διότι προσέχει τα λόγια της ευχής. Όπου θα πάει η ευχή, όπου θα πάνε τα λόγια, θα πάει και ο νους. Ναι, λένε εκεί, θυμάστε, οι Άγιοι, ότι νιώθει κανείς όταν αυτό πραγματοποιηθεί. Κατά κανόνα οι πολλοί βρίσκονται απλώς στην απροσπάθεια, στην απροσπάθεια. Δεν ζορίζουν τα πράγματα τόσο. Θα έπρεπε, φοβούνται, κάνουν πίσω και κυρίως δεν γίνεται αυτό εάν δεν απαρνηθείς τον εαυτό σου, εάν δεν ζεις αυτήν την θυσία που λέγαμε. Δεν είναι θέμα μόνο προσευχής να γίνει κατά μαγικό τρόπο. Προσευχή είναι ότι όλο το είναι προσεύχεται και όλο το είναι παίρνει σωστή στάση ενώπιον του Θεού. Επομένως

πάνω στο θυσιαστήριο, κάποιες θυσίες, τα θελήματά του. Ναι, όπως λένε εκεί, καθώς νιώθει κανείς πλέον τον εαυτό του μέσα στον εαυτό του, το είναι του μέσα του, το νου του που ήταν εδώ και εκεί διεσκορπισμένος, δεν το καταλαβαίνει: πού γύριζα τόσο καιρό, πού ήμουν τόσο καιρό; Έξω από τον εαυτό του κανείς. Και αισθάνεται, λέει, κανείς όπως ένας που είναι χρόνια ξενιτεμένος και είχε μεγάλη νοσταλγία να γυρίσει πίσω και γύρισε κάπου στο σπίτι του, στη γυναίκα του, στα παιδιά του και αισθάνεται πλέον ότι γύρισε, είναι εκεί, στη ζεστασιά του σπιτιού, της οικογένειας. Φέρνουν αυτό το παράδειγμα. Έτσι αισθάνεται όταν ο νους όντως επιστρέψει. Αυτό θέλει να κάνει ο Θεός, είναι αιχμάλωτος ο νους μας.

Στους Βαβυλωνίους είναι αιχμάλωτος. Μπορεί να λέμε και να ξαναλέμε ο Χριστός και ο Χριστός, ο Θεός και ο Θεός και η Εκκλησία και η Εκκλησία και πολλά τέτοια, αλλά όμως άλλο αυτό και άλλο, ο Χριστός, ο Χριστός, να είναι μέσα μας ο Χριστός. Άλλο από το να το λες και άλλο μέσα σου όντως να ζει ο Χριστός. Και κανείς δεν πρέπει να ησυχάσει ώσπου να γίνει αυτό το πράγμα. Ε, και αυτό γίνεται. Έχουμε την εμπειρία των πατέρων που, ναι, το έζησαν αυτό το πράγμα. Νιώθει δηλαδή κανείς ότι όντως γύρισε ο νους που ήταν διασκορπισμένος εδώ και εκεί, γύρισε στο σπίτι του. Εκεί με τον Χριστό. Και νιώθει λοιπόν όλη την εύνοια, ακριβώς όπως λέει εδώ, όπως αυτοί γύρισαν από την αιχμαλωσία.

Στη Βαβυλώνα, γύρισαν στην Σιών και νιώθουν τώρα ότι, για να γίνει αυτό το πράγμα, ποιος το έκανε; Ο Θεός το έκανε. Αυτό δείχνει ότι ο Θεός εξεδήλωσε με αυτή την πράξη του την ευαρέσκειά Του σε αυτόν τον τόπο, σε αυτή τη γη. Ευδόκησες, Κύριε, την γη σου, απέστρεψες την αιχμαλωσίαν Ιακώβ και έθεσες τέρμα στην αιχμαλωσία του ισραηλιτικού λαού και έφερες πίσω αυτόν τον ισραηλιτικό λαό. Όλα αυτά είναι πρότυπα, όπως δηλαδή υπήρχαν θυσίες της Παλαιάς Διαθήκης και ήταν προτυπώσεις της μιας θυσίας του Μεγάλου Αρχιερέως Χριστού

η οποία όμως θυσία του Χριστού γίνεται για να προσφέρουμε μέσα στην ύπαρξή μας, μέσα στα βάθη της ψυχής μας, την καθημερινή θυσία εμείς, ενωμένοι με τον Αρχιερέα Χριστό και δεχόμενοι μέσα μας τον Χριστό που προσφέρεται και προσδέχεται κτλ. Αυτό εδώ είναι μια προτύπωση αυτού που μπορεί να γίνεται. Δύσκολο να βρεις άνθρωπο σήμερα που να μην είναι αλλοτριωμένος.

Έξω απ' την αλήθεια, έξω απ' την πραγματικότητα, έξω απ' το είναι του. Βόσκει. Πώς θα ησυχάσει, πώς θα ειρηνεύσει; Όπως είπε εκεί, αρκετή ειρήνη, λέει, της Αγίας Τριάδας και τον ασφαλίζει κλπ. Πού να είναι, τι ειρήνη να αφήσει την ψυχή σου και τι ησυχία να αφήσει την ψυχή σου και τι ηρεμία και τι γαλήνη και τι χαρά και τι αστεία. Όταν, ας πούμε, και αυτό έτσι συχνά βλέπεις ορισμένες ψυχές, τρώσου παιδί μου, τρώσου, έτσι ξεκομμένη η ψυχή όταν είναι εδώ από εκεί, θα πεινώσου, θα πεινωθούν και κάτσε εκεί σε μια γωνιά, θα σε ελεήσει ο Θεός. Για να νιώσεις ένα χριό, που να νιώσεις αυτό το πράγμα, ότι σε είδε με στοργικό μάτι ο Κύριος.

Στην ψυχή σου ο Κύριος εκδηλώνει αυτήν την ανάπτυξη, αυτήν την ευαρέσκειά Του και αποτέλεσμα είναι ότι σε φέρνει από εκεί που ήσουν αιχμάλωτος εδώ κι εκεί, σε φέρνει πάλι μέσα στο είναι σου, στη γη σου. Η γη σου που είναι αυτό, ο έσω άνθρωπος, που έλεγε ο αββάς Βαρσανούφιος.

Αφήκας τας ανομίας στο λαό σου, εκάλυψας πάσας τας αμαρτίας αυτών.

Συγχώρεσες. Συγχώρεσες τις ανομίες, δηλαδή η αμαρτία είναι ανομία, παρανομία. Συγχώρεσες τις αμαρτίες του λαού και εκάλυψες όλες τις αμαρτίες αυτών.

Εκάλυψες, σκέπασες.

Εεεε...

Και εδώ έχουμε ένα μεγάλο θέμα, ας πούμε. Πρέπει με λίγα λόγια κάτι να πούμε, ίσως και την άλλη φορά να επανέλθω σε αυτό. Το είχαμε βρει και στον 31ο ψαλμό αυτό: «Μακάριοι ων αφέθησαν αι ανομίαι και ων επεκαλύφθησαν αι αμαρτίαι». Μακάριοι αυτοί που σκεπάστηκαν οι αμαρτίες τους. Και νομίζω το είχαμε πει και τότε αλλά και σε άλλες ευκαιρίες. Πρέπει να έχουμε πει όχι μια φορά, περισσότερες από μια φορά.

Οι Προτεστάντες κυρίως, που είναι όλη η θεολογία των Προτεσταντών, είναι πολύ αλλιώτικοι και ως προς το θέμα αυτό της αμαρτίας και του τρόπου που τακτοποιείται ο άνθρωπος, που τακτοποιείται το θέμα αυτής της αμαρτίας. Οι Προτεστάντες λοιπόν, στηριζόμενοι και σε αυτό που λέγει εδώ τώρα ο ψαλμωδός, «εκάλυψας πάσας τας αμαρτίας αυτών», και εκεί που λέει «μακάριοι ων αφέθησαν αι ανομίαι και ων επεκαλύφθησαν αι αμαρτίαι», σκεπάστηκαν οι αμαρτίες, πρεσβεύουν λοιπόν οι Προτεστάντες ότι ο Θεός απλώνει τη δική του δικαιοσύνη επάνω στον άνθρωπο σαν ένα ένδυμα, ας πούμε, και σκεπάζει τον άνθρωπο.

Τον κάνει δίκαιο τον άνθρωπο. Δεν είναι δίκαιος ο άνθρωπος, αλλά τον κάνει ο Θεός, τον εμφανίζει δίκαιο, καθώς τον σκεπάζει ο Θεός. Σκεπάζει δηλαδή τις αμαρτίες του και την όλη αμαρτωλή του κατάσταση, τη σκεπάζει ο Θεός με ένα ένδυμα και έτσι σώζεται ο άνθρωπος. Αυτό είναι σωτηρία. Λοιπόν, όμως δεν είναι έτσι. Το είχαμε πει αυτό και άλλες φορές, επαναλαμβάνω.

Ότι...

Ότι όχι μόνο η διδασκαλία της Ορθοδόξου Εκκλησίας δεν είναι καθόλου έτσι, αλλά και το βλέπουμε στη ζωή των Αγίων ότι δεν είναι έτσι, στη ζωή των Αγίων της Καινής Διαθήκης και των Αγίων και έπειτα μέσα στη ζωή της Εκκλησίας.

Δεν έρχεται απλώς να σκεπάσει ο Θεός τον άνθρωπο, τον αμαρτωλό, για να μην φαίνεται τι κρύβεται κάτω από το σκέπασμα αυτό, κάτω από το κάλυμμα. Αλλά ο Θεός συγχωρεί, όπως λέει το πρώτο ημιστίχιο, συγχωρεί τις αμαρτίες με την έννοια που έχουμε πει αυτό το συγχωρεί. Ή, με τη διάθεση δηλαδή, με την έννοια που είπαμε το συγχωρεί, ότι ο Θεός δεν έρχεται απέξω στον άνθρωπο και καλύπτει απλώς τον άνθρωπο και σκεπάζει απλώς τον άνθρωπο, αλλά ενώνεται με τον άνθρωπο και μπαίνει μέσα στον άνθρωπο η χάρις του Θεού, και η χάρις του Θεού μεταμορφώνει όλο τον άνθρωπο. Δηλαδή όπως η αίθουσα που έχει σκότος, μόλις έρθει το φως, η αίθουσα δεν είναι σκοτεινή πια. Όχι τη φωτίζουμε απ' έξω.

Και δεν φαίνεται σκοτεινή όπως φαινόταν πρώτα, αλλά έχει μέσα, όλη η αίθουσα έχει φως. Όπως που είχαμε πει τότε, θυμηθείτε το παράδειγμα με το σίδερο και με τη φωτιά, που η φωτιά μπαίνει μέσα στο σίδερο, δεν; Αν εκείνη την ώρα κόψει κανείς, όσο χοντρό γίνεται το σίδερο, άμα πυρακτωθεί το σίδερο, λοιπόν, και το κόψει με ένα, ας πούμε, ειδικό κοπτικό εργαλείο, δηλαδή ότι το σίδηρο είναι και μέσα κοκκινισμένο, όχι μόνο εξωτερικά. Η φωτιά δηλαδή είναι μέσα σε όλο το σίδηρο, μέσα στις πιο μικρές αυτές του σιδήρου. Έτσι λοιπόν η χάρις του Θεού μπαίνει μέσα στον άνθρωπο και λένε ο άνθρωπος όσον τότε είναι αυτός που έκανε αυτές τις αμαρτίες που έκανε.

Να είναι αυτός που έκανε αυτές τις αμαρτίες, αλλά όμως του συγχωρεί τις αμαρτίες ο Θεός και τον αγιάζει όλον τον άνθρωπο και τον κάνει ό,τι είναι ο Θεός. Όπως ο Θεός είναι φωτιά, γίνεται κι ο άνθρωπος φωτιά. Όπως ο Θεός είναι φως, γίνεται κι ο άνθρωπος φως. Όπως ο Θεός είναι Θεός, και ο άνθρωπος, όλη η ύπαρξη, έχει μέσα του τη Θεότητα, με αυτή την έννοια, ως ενέργεια, ως ενέργεια του Θεού, ως άκτιστη ενέργεια την έχει μέσα. Δεν είναι λοιπόν θέμα να σκεπαστούν οι αμαρτίες, αλλά να συγχωρηθούν οι αμαρτίες. Λοιπόν, αυτό βλέπουμε στη ζωή των Αγίων, αυτό πιστεύει ο Ορθόδοξος στην Εκκλησία και όχι όπως οι Προτεστάντες. Και προσέξτε τα αυτά, έχει πάρα πολύ μεγάλη σημασία. Πάρα πολύ μεγάλη σημασία.

Στις ημέρες μας και κάνει εντύπωση ότι οι διάφοροι θεολόγοι, ξέρω εγώ κτλ., που μπορεί ακόμη να λένε ότι ναι, εμείς είμαστε επηρεασμένοι από τους δυτικούς και δεν πρέπει να είμαστε επηρεασμένοι από τους δυτικούς και να έχουμε το ορθόδοξο πνεύμα, και όμως τελικά αυτό το πνεύμα που είναι πέρα για πέρα προτεσταντικό πνεύμα, αυτό το πνεύμα αυτές τις μέρες μας δίνει και παίρνει. Πού νομίζετε, τι νομίζετε σημαίνει αυτό το οποίο γίνεται, που έχουμε πει και άλλη φορά, που λίγο πολύ όλοι κάνουν τις αμαρτίες και επαναπαύονται, απλώς θα μας συγχωρήσει ο Θεός; Δεν τα συγχωράει ο Θεός. Είναι μια νοοτροπία αυτή φοβερή. Πολύ επικίνδυνη.

Θα κάνει κανείς τις αμαρτίες του, θα πάει να κοινωνήσει με την ευθύνη αφού κοινωνείς; Δεν είναι έτσι. Δεν είναι έτσι. Άρχισε η κοινωνία να τη σκεπάς απλώς, να έρθει η χάρη σου να τη σκεπάς απλώς. Εάν δεν δεις, άνθρωπέ μου, ότι από τη Θεία Κοινωνία και από την όλη χάρη που σου δίνει ο Θεός, που πιστεύει και σου δίνει, αν δεν δεις ότι έχει αποτελέσματα τέτοια, ότι λίγο λίγο λίγο η ψυχή σου αγιάζεται μέσα για μέσα, λίγο λίγο λίγο λίγο, όπως λέει ο Αββάς Βαρσανόφιος, σταματούν οι αμαρτίες, ο μονισμός, οι κινήσεις αμαρτίας, όλα αυτά, αν δεν γίνεται αυτό, τα άλλα έτσι όπως γίνονται είναι πολύ επικίνδυνα, διότι σου δίνουν την εντύπωση, με την εντύπωση «εγώ κοινωνώ κάθε μέρα, αφού κάθε μέρα είμαι στην εκκλησία, αφού κάθε μέρα ασχολούμαι με αυτά τα πράγματα».وا

Και έχεις την εντύπωση ότι είσαι εντάξει. Ναι, αλλάζει η ύπαρξή σου, αλλάζει η ζωή σου, αλλάζει το είναι σου. Γίνεσαι μέσα για μέσα του Χριστού. Ζει μέσα σου ο Χριστός. Στη ζωή σου εκδηλώνεις τις αρετές του Χριστού. Ναι, ζεις σαν να είναι μέσα σου ο Χριστός και διά σου ζει ο Χριστός. Που έχουμε πει, αγαπά ο Χριστός, υπομένει ο Χριστός, ταπεινοφρονεί ο Χριστός και τα λοιπά, προσεύχεται ο Χριστός. Έτσι είναι.

Βέβαια, ακούγοντας κανείς αυτά, θα απογοητευτείς. Πώς, άμα είναι έτσι, τότε τι κάνουμε; Γιατί είμαστε γεμάτοι πάθη. Να απογοητευθούμε, να απογοητευθούμε με την καλή έννοια. Γιατί έχουμε καλή ιδέα για τον εαυτό μας, εντάξει, κάναμε τούτο, κάναμε εκείνο και βολευτήκαμε. Όχι, να απογοητευτείς σαν άνθρωπος, να απογοητευτείς με την έννοια: μη στηρίζεσαι στον εαυτό σου. Να εμπιστευτείς στον Χριστό, κάνοντας αγώνα, και ο Χριστός θα σε αλλάξει. Όχι να εμπιστευτείς όπως εμπιστεύονται οι Προτεστάντες, και όχι με πίστη Προτεσταντική που είναι αυτή υπογωλή. Λοιπόν, να σταματήσουμε και αυτό το θέμα, να δούμε λίγο και το άλλο. Από ό,τι θα ιδωθούμε μετά από 15 μέρες.

Κουραστήκατε; Αν κουραστήκατε!