Psalm 82, Israel’s Enemies, and Spiritual Warfare

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are on Psalm 82. We looked at the first part of the psalm, its first nine verses. There the psalmist describes the agreement made by the nations surrounding Israel, as we read in the book of Chronicles. At one point they agreed to attack together and destroy Israel. As we said, a Levite descended from Asaph took this event

as the occasion for writing this psalm. The first part, which we looked at last time, is a description of what these surrounding nations are saying, how they are preparing, and how they intend to attack and destroy Israel. Now the psalmist, speaking in a sense for the whole people, prays that these invaders will be defeated. So, verse ten:

“Do to them as You did to Midian, to Sisera and Jabin at the torrent of Kishon.” Let them suffer what the Midianites suffered. The name Midian refers to the Midianites. This recalls how Gideon the judge and his three hundred men won a splendid victory over them. So the prayer says again, “Do to them as You did to Midian, to Sisera and Jabin at the torrent of Kishon.” That second reference, to Jabin and the Kishon, brings us to Deborah.

She too, as an instrument of God and of His people, won a great victory over the enemies who attacked Israel. Let it happen now as it did then: as Gideon defeated the Midianites, and as Deborah defeated the attackers there at the torrent of Kishon. “They were destroyed at Endor; they became like dung upon the earth.” Endor, I think, is a river there in the...

Jezreel Valley. Or rather, the torrent of Kishon is in the Jezreel Valley, and Endor is a small town in that same valley. At that time a sudden flood came. Very many of the attackers drowned, and this brought about their complete defeat, leaving the people of God undisturbed. As Saint Athanasius explains—and you know he wrote about the Psalter—the bodies of some were carried as far as the Mediterranean Sea. Others were washed up here and there. They did not remain on the battlefield to rot and decompose there into...

dung. That is why it says, “They were destroyed at Endor,” that town in the Jezreel Valley, “they became like dung upon the earth.” They became dung upon the earth and fertilized it.

All of this is historical through and through. The psalmist is speaking of particular events, peoples, enemies, and names. Yet these events also help us see the warfare, the siege, that each of us faces. In one sense, the human soul is the whole Church. The enemies surrounding Israel can also be seen as the enemies of our soul, enemies of the people of God, as we said last time. And the one who is with us...

is Christ Himself, who is within us and whom the enemies fight. So we too can draw on these events in our prayers. We can say, “My God, just as You saved me on that occasion”—remember, our prayers are full of such examples—“as You saved the three youths, as You saved Daniel and the others.” We can also recall particular experiences of our own: “My God, when I was in trouble that other time, the enemy attacked me again, my soul was shaken and besieged, and You saved me. I believe that You will intervene now, too, and destroy the enemy.” All this, then, is history, but at the same time

it is a history that applies to each person’s soul. “Make their rulers like Oreb and Zeeb, like Zebah and Zalmunna—all their rulers.” These are the names given here: Oreb, Zeeb, Zebah, and Zalmunna. The psalmist asks God to bring all these rulers to the same fate as those mentioned earlier: the Midianites defeated by Gideon, and the enemies defeated in Deborah’s victory near Endor. “Make their rulers...”

Let all their rulers suffer what those others suffered. And of course, when the rulers fall, the people with them will suffer too. “They said, ‘Let us take the sanctuary of God as our own inheritance.’” He says this for a reason: they declared that they would seize the sanctuary of God for themselves. That phrase, “the sanctuary of God,” is very important. Here it does not mean the Temple, the Ark, or the Tabernacle. It means the whole land of Palestine, which God took—for, as we know, other

peoples and tribes were living there when the Israelites arrived—and God took the land from them and gave it to His chosen people. That whole land, the whole place, is now the sanctuary of God. It is His holy inheritance, which He bestowed on His people.

I repeat, this has great significance. But to understand it without being scandalized, one must reflect very deeply on God’s ways. Let me give the example once more, if you don’t mind. Just as

a housewife—and I don’t know whether this is an image familiar to you; I myself, of course...

have never been a housewife and have never kneaded bread, but I remember watching it being done. When she prepares the leaven, she seems to set aside the rest of the flour. She bends over the little bit she has kept from an earlier batch and begins by making a small dough with it. At least that is how it was done in the past; I don’t know what people do now. She does not immediately knead all the flour with that little bit of leaven. First she prepares this small batch, giving it all her attention as though the rest of the flour were not there. She does want to make bread from all of it, but for the moment she works

with just the little flour needed to prepare the leaven. She lets that dough rise. When the time is right, she kneads it into all the remaining flour, making one dough. She lets that rise too—lets it come along, as people say—and then, when the oven is hot, she bakes it into fragrant bread. So, to make bread from all the flour, she must first prepare the leaven. While she is doing that, she acts as though the rest of the flour does not exist, because the leaven must be ready before she can knead the whole batch. God acted in something like this way. He is God; no one can demand to know why He did it this way instead of another.

These things are blasphemy. We must not allow ourselves to do that at all. We imagine we are doing something remarkable at that moment, supposedly philosophizing and theologizing, when we intrude into God’s affairs. We make it sound very fine, my friends. Without realizing it, without realizing it, you get caught in the gears of your grand idea of yourself and move away from God’s blessing. Instead, say humbly, “My God,” as the Apostle Paul says, “Who has become God’s counselor?” Who will advise God? Who would dare ask Him why He did it one way rather than another? Think of the bricks a potter makes. Will they rise up, open their mouths, and ask, “Why did you make me long and narrow, or curved, or square?” Will they open their mouths and say that? However he made them, he made them.

And let no one say, “Then we are not free to speak our minds.” We make it sound very fine, my friends. But when you begin to speak like that, you set yourself up against God without realizing that, deep down, it comes from the pride the devil planted in humanity. You fail to see it and start down a slope. This has become so common in our time that people are losing their very selves. They do not merely sin or think of doing what is wrong; they come apart as persons. So do not say, “Am I not free to think and speak?” Say nothing of the sort. God wills to act this way, and we must do all we can

to enter into God’s plan, His counsel and His will, into the whole of His work, so that we may be sanctified and blessed, and become truly His creatures, holy creatures as He wants us to be. This is the sense in which God chose this people. Now, to return to the example: when the housewife has prepared the leaven and is ready to knead the whole batch of flour in her kneading trough, she works through the dough. And whatever she finds in it—the leavened

dough, I mean—perhaps a little leaf, a hard lump that will not break down, or something else, she takes it out and throws it away. I saw my mother do that with my own eyes. Something may have found its way into the dough, but it is not part of the leaven, so she throws it away. In this way God too cast some out, again and again. Yet some remained, and from them, according to His human descent and in the flesh, came the Messiah, the Son of God, who saved the world and continues to save it.

Well...

Well, time is passing, so I think we should stop here.

Yes, those who said, ‘We will inherit the sanctuary of God.’ So hand them over, leave them; let them have the same fate as all those we mentioned earlier. All those rulers of these nations said, ‘We will conquer the sanctuary of God’—this place God chose. He is God; do not tell me you do not know that. He is God: He chose this place and settled His own people there, and He wants to do... Everything belongs to God. Who are you to come here and... But you see, they recognized it: ‘We will conquer the sanctuary; we will inherit the sanctuary of God.’ Many of them, then, had some notion of it... But will a person humble himself enough to admit it in the end? He will not humble himself. He sees with his own eyes that something is happening, but he does not want to...

A humble person sees clearly and accepts what belongs to God; he receives God. But the proud person, however much he sees, however remarkable the things that happen, will find one explanation after another. He will neither repent nor change. It is much the same with these people. As Scripture says, even the devil believes and trembles, yet he does not change. They understood, at least to some extent, that this was the sanctuary of God and that God was at work. These later generations also knew how, when the people of Israel arrived, God had miraculously set their predecessors aside and brought Israel into this land. Such accounts had been passed down by word of mouth, and they knew

that they were dealing with the sanctuary of God. Yet they put themselves above God, saying, ‘We will take this sanctuary for ourselves; we will conquer it.’ We will stop here and continue next Saturday, God willing.

Είμεθα εις τον ογδοηκοστό δεύτερο ψαλμό. Είδαμε το πρώτο μέρος του ψαλμού, τους εννέα πρώτους στίχους, εις τους οποίους στίχους περιγράφει ο ψαλμωδός, καθώς αυτός ο ψαλμός έγινε εξ αφορμής της συμφωνίας που έκαναν τα γύρω κράτη, τα γύρω από το Ισραήλ κράτη, όπως περιγράφεται εκεί στο βιβλίο των Παραλειπομένων. Κάποτε έκαναν συμφωνία να επιτεθούν όλα μαζί και να καταστρέψουν το Ισραήλ. Και πήρε από αυτό το γεγονός ένας Λεβίτης, όπως είπαμε, απόγονος του Ασάφ,

αφορμή από το γεγονός αυτό και έκανε αυτόν τον ψαλμόν. Και το πρώτο μέρος που είδαμε την περασμένη φορά είναι περιγραφή. Αναφέρεται δηλαδή στο τι λένε αυτοί γύρω από το Ισραήλ, όλα αυτά τα έθνη που είναι γύρω, και πώς ετοιμάζονται και πώς έχουν σκοπό να επιτεθούν και να καταστρέψουν το Ισραήλ. Εδώ τώρα είναι μια προσευχή του ψαλμωδού και φυσικά όλου του λαού, κατά κάποιο τρόπο, για να καταστραφούν αυτοί οι επιδρομείς. Λοιπόν, δέκατος στίχος:

αυτοίς ως τη Μαδειάμ και το Σισάρα, ώστο η Αβήν εν τω χειμάρρω Κισών. Κάνε να πάθουν κι αυτοί όπως έπαθαν οι Μαδιανίτες. Οι απόγονοι Μαδιανίτες μάλλον λέγονται, Μαδιάμ, Μαδιανίτες. Και αναφέρεται σε εκείνο το περιστατικό που οι τριακόσιοι με τον κριτή Γεδεών επέτυχαν λοιπόν και πέτυχαν νίκη λαμπράν εναντίον των Μαδιανιτών. Ποίησον λοιπόν αυτοίς ως τη Μαδιάμ και τω Σισάρα, ως τω Ιαβίν εν τω χειμάρρω Κισών. Λοιπόν, εδώ πάλι στο δεύτερο, Ιαβίν, στο χείμαρρο Κισών, αναφέρεται στη Δεβόρα.

Γιατί πάλι ως όργανο του Θεού και ως όργανο του λαού του Θεού κατάφερε νίκη μεγάλη εναντίον των εχθρών οι οποίοι επετέθησαν κατά του Ισραήλ. Λοιπόν, να γίνει και τώρα όπως έγινε τότε, όπως ο Γεδεών, ας πούμε, κατέστρεψε τους Μαδιανίτες και όπως η Δεβόρα εκεί στο χείμαρρο Κισών κατέστρεψε τους εχθρούς, τους επιτιθέμενους. Εξολοθρεύθησαν εν Αενδώρ, εγενήθησαν ως η κόπρος στη γη. Δηλαδή Ενδώρ μάλλον είναι ποτάμι, είναι εκεί στην...

Ιεσραήλ. Μάλλον ο χείμαρρος, ο χείμαρρος Κισών είναι εκεί στην κοιλάδα Ιεσραήλ. Αλλά και η Ενδώρ είναι μια μικρή πόλη πάλι στην ίδια κοιλάδα. Και ξαφνικά έκανε τότε πλημμύρα. Επνίγηκαν πάρα πολλοί, πάρα πολλοί, και αυτό ήταν η αιτία να νικηθούν κατά κράτος οι εχθροί και να αφήσουν ανενόχλητο το λαό του Θεού. Και άλλοι μεν από αυτούς, όπως ερμηνεύει ο Άγιος Αθανάσιος και άλλοι — ο Άγιος Αθανάσιος, ξέρετε, έχει ασχοληθεί με το Ψαλτήρι — άλλοι από αυτούς, άλλων τα πτώματα λοιπόν έφτασαν στη Μεσόγειο θάλασσα και άλλων τα πτώματα ξεβράστηκαν εδώ και εκεί, δεν έμειναν στο πεδίο των μαχών και σάπησαν εκεί, συνετέθησαν και...

κόπρος. Γι' αυτό λέγει «εξολοθρεύθησαν εν Αενδώρ», στην πόλη αυτή, στην κοιλάδα Ιεσραήλ, «εγενήθησαν ως η κόπρος στη γη» και έγιναν σαν κόπρος στη γη και λίπαναν τη γη.

Αυτά εδώ είναι πέρα για πέρα όλα αυτά ιστορικά και ο ποιητής αναφέρεται σε αυτά τα συγκεκριμένα γεγονότα, σε αυτούς τους συγκεκριμένους λαούς, σε αυτούς τους συγκεκριμένους εχθρούς, σε αυτά τα συγκεκριμένα ονόματα. Αυτά. Αλλά αυτό όμως, ή μάλλον παίρνοντας αφορμή από αυτό και μέσα από αυτό, μπορούμε να δούμε και τον πόλεμο, την πολιορκία που γίνεται στον καθένα μας, καθώς η ψυχή του ανθρώπου είναι όλη η Εκκλησία, η ψυχή του ανθρώπου από μια πλευρά είναι όλη η Εκκλησία και όλοι οι εχθροί γύρω είναι οι εχθροί εναντίον, ας πούμε, της ψυχής μας, του λαού του Θεού, όπως είπαμε και την άλλη φορά, που...

Μέσα μας είναι ο ίδιος ο Χριστός και οι εχθροί πολεμούν τον Χριστό. Ναι, μπορούμε λοιπόν να πιανόμαστε και να αναφερόμαστε και στην προσευχή μας να το λέμε αυτό. Θεέ μου, όπως εκείνη την περίπτωση με έσωσες, όπως θυμάστε οι προσευχές μας είναι γεμάτες από τέτοια, όπως τους τρεις παίδες τους έσωσες, όπως τον Δανιήλ, όπως τους άλλους, τους άλλους και τα λοιπά. Αλλά ακόμη να αναφερόμαστε και σε ειδικές μας περιπτώσεις: όπως την άλλη φορά, Θεέ μου, που πάλι δυσκολεύτηκα, που πάλι ο εχθρός μου επετέθη, πάλι κλονίστηκε η ψυχή μου, πολιορκήθηκε η ψυχή μου και συ με έσωσες, και τώρα το πιστεύω, και να επέμβεις, Θεέ μου, και να καταστρέψεις τον εχθρό και τα λοιπά. Όλα αυτά λοιπόν είναι μια ιστορία αλλά συγχρόνως

και μια ιστορία που εφαρμόζεται και στην ψυχή του καθενός. «Θου τους άρχοντες αυτών ως τον Ωρήβ και Ζηβ και Ζεβεέ και Σαλμανά, πάντας τους άρχοντες αυτών». Τους άρχοντες, εδώ είναι συγκεκριμένα ονόματα των εθνών αυτών που είναι τριγύρω εκεί, ο Ωρήβ, ο Ζηβ, ο Ζεβεέ, ο Σαλμανά. Λοιπόν, όλους αυτούς να τους παραδώσεις, να τους αφήσεις δηλαδή, να τους προξενήσεις να έχουν την ίδια τύχη με αυτούς τους παραπάνω που είπε, όπως οι Μαδιανίτες τότε, έπαθαν οι Μαδιανίτες από τον Γεδεών, όπως στην πόλη Ενδώρ που η Δεβόρα και τα λοιπά επέτυχε αυτήν τη νίκη, και αυτοί εδώ λένε να πάθουν το ίδιο. Θου τους άρχοντες αυτών. Εεε...

Κάνε να πάθουν και αυτοί ό,τι έπαθαν εκείνοι τότε, όλους τους άρχοντες αυτών. Και φυσικά άμα πάθουν οι άρχοντες, κοντά σε αυτούς θα πάθει και ο λαός. «Οίτινες είπαν· κληρονομήσωμεν εαυτοίς το αγιαστήριον του Θεού». Και βέβαια δεν τα λέει τυχαία, διότι αυτοί είπαν, λέει, θα κυριεύσουμε για τον εαυτό μας, θα κατακτήσουμε για τον εαυτό μας το αγιαστήριο του Θεού. Και εδώ έχει αυτή τη φράση που είναι πολύ σημαντική, «το αγιαστήριον του Θεού», που δεν σημαίνει εδώ, δεν πρέπει να σημαίνει το Ναό ή, αν θέλετε, την Κιβωτό, τη Σκηνή του Μαρτυρίου. Σημαίνει όλη την Παλαιστίνη, την οποία χώρα αυτή ο Θεός την πήρε, διότι όπως ξέρουμε ήταν άλλοι

λαοί εκεί και άλλες φυλές ήταν εκεί όταν έφτασαν οι Ισραηλίτες, και την πήρε από αυτούς ο Θεός τη χώρα και την έδωσε στον λαό του, στον εκλεκτό λαό. Και είναι τώρα όλη η χώρα αυτή, όλος ο τόπος αυτός, είναι το αγιαστήριο του Θεού. Είναι η αγία κληρονομία του Θεού που την κληροδότησε στον λαό του. Του.

Εεεε... Έχει, επαναλαμβάνω, μεγάλη σημασία, γενικότερα, αλλά πρέπει κανείς πολύ να θεολογήσει για να μπορέσει να το καταλάβει το πράγμα και να μην σκανδαλιστεί κιόλας. Πάρα πολύ να θεολογήσει. Δηλαδή, ας πούμε ακόμη μια φορά, δεν πειράζει, όπως

η νοικοκυρά, δεν ξέρω αν έχετε τις προσλαμβάνουσες παραστάσεις, εγώ βέβαια...

δεν έκανα τη νοικοκυρά ποτέ και δεν ζύμωσα ποτέ ο ίδιος, αλλά θυμάμαι που έβλεπα έτσι. Λοιπόν, η νοικοκυρά σαν να μην λαμβάνει υπόψη της το άλλο αλεύρι την ώρα που φτιάχνει το προζύμι, τη ζύμη. Κάθεται εκεί, σκύβει λοιπόν και ετοιμάζει με τη μαγιά που έχει, την πρώτη μαγιά που έχει. Δεν ζυμώνει, τουλάχιστον έτσι γινόταν κάποτε, δεν ξέρω τώρα τι κάνουν, δεν ζυμώνει αμέσως επειδή έχει λίγη μαγιά, αμέσως ζυμώνει όσο έχει να ζυμώσει. Όχι, θα φτιάξει την πρώτη ζύμη με εκείνη τη μαγιά που έχει, τη λίγη που έχει κρατήσει από παλιά, και όλη η φροντίδα της σαν ανύπαρκτο το αλεύρι. Όχι, θέλει όλο το αλεύρι να το κάνει ψωμί, αλλά σαν ανύπαρκτο καθώς ασχολείται

με το λίγο εκείνο αλεύρι που χρειάζεται για να φτιάξει το προζύμι, να φτιάξει τη ζύμη, με το οποίο έπειτα, αφού το αφήσει και γίνει, όπως λέει, και τα λοιπά, και έρχεται η κατάλληλη ώρα, μετά λοιπόν αρχίζει και ζυμώνει όλο το αλεύρι και το κάνει όλο ζυμάρι και το αφήνει και εκείνο να φουσκώσει, να γίνει, να γίνει — ωραία λέξη, να γίνει λοιπόν — και όταν έκαιγε τον φούρνο, το έψηνε και γινόταν ψωμί ευωδέστατο. Άρα χρειάζεται, για να μπορέσει να ζυμώσει όλο το αλεύρι, χρειάζεται να ετοιμάσει το προζύμι και προκειμένου να ετοιμάσει το προζύμι ενεργεί κατά έναν τρόπο τέτοιο σαν να το αγνοεί το άλλο αλεύρι, σαν να είναι ανύπαρκτο, διότι όλο το θέμα είναι να γίνει το προζύμι και μετά θα ζυμωθεί. Και κάπως έτσι ο Θεός ενήργησε. Θεός είναι, δεν θα πει κανείς γιατί το έκανε έτσι και όχι αλλιώς.

Αυτά είναι βλασφημία. Καθόλου να μην επιτρέπουμε στον εαυτό μας έτσι. Εμείς νομίζουμε ποιος ξέρει τι κάνουμε εκείνη την ώρα και τάχα φιλοσοφούμε, τάχα θεολογούμε, επεμβαίνουμε στα του Θεού, τα λέμε ωραία, άνθρωποι. Χωρίς να το καταλαβαίνεις, χωρίς να το καταλαβαίνεις, μπαίνεις στα γρανάζια της ιδέας που έχεις, της μεγάλης, περί εαυτού, και ξεφεύγεις από την ευλογία του Θεού. Ενώ όταν ταπεινά θα πεις «Θεέ μου», όπως λέει και ο Απόστολος Παύλος, «Τις εγένετο σύμβουλος του Θεού;». Ποιος θα συμβουλέψει τον Θεό; Ποιος θα τολμήσει να συμβουλέψει τον Θεό, γιατί το έκανες έτσι ή γιατί το έκανες αλλιώς; Όπως λέει, τα τούβλα που φτιάχνει ο κεραμοπλάστης, θα σηκωθούν, θα ανοίξουν στόμα και θα πουν γιατί με έκανες στενόμακρο ή με έκανες γυριστό ή με έκανες τετράγωνο; Θα ανοίξουν το στόμα και θα πούνε; Ό,τι τα έκανε, τα έκανε.

Και μην πει κανείς ότι δεν είμαστε ελεύθεροι και δεν μπορούμε να πούμε τη γνώμη μας. Τα λέω ωραία, άνθρωποι. Τα λέω ωραία, άνθρωποι. Ακριβώς όταν αρχίσεις να κάνεις τέτοια πράγματα, καθώς υψώνεις το ανάστημά σου, και δεν το καταλαβαίνεις ότι βαθύτερα ξεκινάει από την έπαρση που έβαλε ο διάβολος μέσα στον άνθρωπο. Δεν το καταλαβαίνεις αυτό και παίρνεις τον δρόμο, τον κατήφορο, και επειδή έχει παραγίνει στα χρόνια μας αυτό το πράγμα γι' αυτό οι άνθρωποι έχασαν πλέον και την ύπαρξή τους. Όχι απλώς αμαρτάνουν, όχι απλώς θεωρούν να κάνουν πράγματα τα οποία δεν είναι σωστά, διαλύονται σαν υπάρξεις. Μην πεις λοιπόν δεν είμαι ελεύθερος και δεν έχω μυαλό και να πω κάτι. Τίποτε να μην πεις, τίποτε. Θεός θέλει και τα κάνει έτσι, λοιπόν εμείς οφείλουμε να προσπαθήσουμε όσο μπορούμε

να μπούμε μέσα στο σχέδιο του Θεού, να μπούμε μέσα στη Βουλή του Θεού, να μπούμε μέσα στο θέλημά Του, να μπούμε μέσα στο όλο αυτό το έργο Του για να αγιαστούμε, για να ευλογηθούμε, για να γίνουμε πλάσματά Του αληθινά, άγια πλάσματα, όπως μας θέλει. Έτσι λοιπόν ο Θεός διάλεξε αυτόν τον λαό με αυτήν την έννοια. Άλλο τώρα ότι η ίδια νοικοκυρά, για να επανέλθουμε πάλι στο παράδειγμα, την ώρα που έχει γίνει το προζύμι, ας πούμε, όπως λέγεται και είναι ωραία και αυτή η λέξη, προζύμι, και είναι έτοιμη να ζυμώσει το όλο φύραμα, το όλο αλεύρι που έχει στη σκάφη, καθώς ζυμώνει εκεί, ό,τι βρίσκει μέσα στο ζυμάρι, προζύμι,

ζύμη δηλαδή, ό,τι βρίσκει, που κάποια φορά μπορεί κάτι να έχει γίνει, κανένα φυλλαράκι, κανένας βόλος που δεν διαλύεται, κανένα άλλο. Ναι, η μάνα μου, είδα με τα ίδια μου τα μάτια, το έπαιρνε και το πετούσε, το έπαιρνε και το πετούσε. Βρέθηκε κι αυτό να είναι μέσα στη ζύμη εκεί, αλλά δεν είναι προζύμι και το μόνο που του μένει είναι πέταμα, όπως έκανε και ο Θεός που πέταξε και πέταξε. Αλλά όμως κάποιοι έμεναν στο τέλος και από εκεί προήλθε κατά άνθρωπο και κατά σάρκα, προήλθε ο Μεσσίας, ο Υιός του Θεού, ο οποίος έσωσε και σώζει τον κόσμο.

Εεε...

Ε, περνάει όμως η ώρα, νομίζω πρέπει να σας... σταματήσουμε εδώ.

Ναι, οι ήτινες λοιπόν είπαν: «Κληρονομήσουμε εμείς το Αγιαστήριο του Θεού». Λοιπόν, αυτούς παράδωσέ τους, άφησέ τους, πρόξε τους να έχουν την ίδια τύχη που είχαν όλοι εκείνοι εκεί πιο πάνω που είπαμε. Όλοι αυτοί οι άρχοντες αυτών των εθνών που είπαν: «Θα κατακτήσουμε το Αγιαστήριο του Θεού», αυτόν τον τόπο που τον διάλεξε ο Θεός. Θεός είναι, μη μου πεις δεν ξέρετε. Θεός είναι, τον διάλεξε αυτόν τον τόπο και εγκατέστησε εκεί το δικό του λαό και θέλει να κάνει, όλα είναι του Θεού. Ποιοι είστε εσείς τώρα που έρχεστε και... Αλλά βλέπετε, το διακρίνει: «Θα κατακτήσουμε το Αγιαστήριο, κληρονομήσουμε το Αγιαστήριο του Θεού». Εδώ πολλοί δηλαδή είχανε μια κάποια... αλλά ταπεινώνεται ο άνθρωπος να το παραδεχθεί τελικά; Δεν ταπεινώνεται. Βλέπει με τα ίδια του τα μάτια ότι κάτι γίνεται, αλλά δεν θέλει να...

αν είναι ταπεινός κανείς, αμέσως, αμέσως ταπεινώνεται και βλέπει ως ταπεινός καθαρά και ασπάζεται τα του Θεού και δέχεται τον Θεό. Ο υπερήφανος, όσο και αν δει, όσο και αν δημιουργηθούν ορισμένα πράγματα και όσο και αν είναι θαυμαστά, από εδώ από εκεί θα δώσει κάποιες εξηγήσεις και δεν θα μετανοήσει και δεν θα αλλάξει. Και αυτοί λίγο πολύ λοιπόν, όπως και ο διάβολος πιστεύει, λέει, και φρίσσει, αλλά δεν αλλάζει. Αυτοί λίγο πολύ καταλάβαιναν ότι είναι το αγιαστήριο του Θεού, ότι είναι ο Θεός. Λίγο πολύ και οι νεότεροι αυτοί ήξεραν ότι οι παλαιότεροι, όταν ήρθε αυτός ο λαός, κατά θαυμαστό τρόπο τους έβαλε στην άκρη και μπήκαν σε αυτή τη χώρα. Έχουν παραδόσεις, ας πούμε, από στόμα σε στόμα μεταφέρθηκαν και ξέρουν

έχουν να κάνουν με αγιαστήριον του Θεού, αλλά βάζουν τον εαυτό τους πιο πάνω, ότι θα κληρονομήσουμε, θα το κατακτήσουμε αυτό το αγιαστήριο. Θα σταματήσουμε όμως εδώ και θα συνεχίσουμε το άλλο Σάββατο, αν θέλει ο Θεός.