Psalm 79 on Divine Anger and Repentant Prayer

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

In Psalm 79.

Last time, we reached verse 4 of the psalm’s first part, which runs through verse 8. Let us look at the remaining four verses. As we said, this psalm is a prayer.

This prayer must have been offered when the Assyrians once again occupied Palestine. O Lord God of Hosts, how long will You be angry with the prayer of Your servants?

The psalmist continues, addressing God as the Lord of Hosts, the God of Hosts. This means more than that God is mighty: He is above every power, angelic or demonic. Here the psalmist is speaking chiefly of the heavenly powers, the angels. “Lord God of Hosts, how long will You be angry with the prayer of Your servants?” Yes, this shows that...

The people, God’s servants, pray and plead with Him, but God does not seem to hear or pay attention. It is as though their prayers do not reach His ears. He is angry. We hear this often, especially in the Old Testament and the Psalms: the anger of God, God being angry, and so on. This should not seem strange to us. It does not mean that God lost His temper or was overcome by a passion, as happens to us human beings. As a rule, when we become angry...

We have a passion within us; we are subject to the passions. At such moments, we fall victim to our own weakness and sin. God forbid that we should imagine anything like that in God. Yet some people, people of God who are filled with the Spirit, can become angry without sinning. Of course, the words “Be angry, and do not sin” mean something else. Remember when we looked at that psalm? We said that David meant: “If you are angry, do not act on everything stirring inside you and let that passion make you worse.”

That is what it means there. It is not a command to be angry, so long as you do not sin. Still, a person can become angry without sinning. I suppose that is what we call holy indignation. But we must be careful. Many people use this as an excuse to give free rein to their anger and indignation. They imagine their indignation is holy and that they are angry without sin. No.

First of all, we should avoid that altogether. It is like dreams: whatever kind of dreams they may be, we should pay them no attention. A dream may be from God.

That is very rare. So, to be safe, follow the counsel of the Fathers and pay no attention to dreams. Even if a dream were from God and you paid no attention to it, God would not be upset with you. On the contrary, He would reward you for not letting even a genuine dream influence you, much less any other dream. In the same way, a person may sometimes become angry without sinning, but that is rare. So it is better not to give way to anger or indignation. Yet someone will say that his indignation was holy, and that his anger was holy and innocent.

God becomes angry.

Perhaps we can understand this a little if we look at it from a human point of view. Sometimes a child behaves in a way that a father and mother cannot simply remain unmoved. I mean “unmoved” and “moved” in a good sense here. When there is no other way, the father must speak sternly—not in anger or indignation, but sternly. He must speak more forcefully and more sharply.

That's right!

They behave in such a way that a mother or father feels there is nothing else to be done but to say what they say at that moment. Yes, children can behave like that. And it can happen in people's dealings with one another, too: someone may be so cunning, acting with such slyness and putting on such airs. It is there in their whole attitude...

I say this to help us understand that sometimes the way people behave before God is such that God must be angry; there is no other way. God does not play games. We may be inclined to, but God does not play games with us. We live carelessly and thoughtlessly, paying little attention. We give in to our passions and do certain things out of carelessness and thoughtlessness, and afterward we repent of them.

Then we repent of them. But that is playing games. God accepts a person’s metanoia, their repentance, when they repent sincerely. Afterward, He must be dealing with someone who is serious, not someone who keeps playing games. If you look closely, you will see that we all stand before God in such a state that He cannot trust us. So you lived carelessly and did certain things; now you have repented of them, and God must immediately listen to you and… No. In such a case, God does not listen. He is angry, indignant, and leaves you there to struggle until you learn your lesson.

In the end, when the psalm says, “O Lord God of Hosts, how long will You be angry with the prayer of Your servants?” it is asking: How long will You be angry, even indignant, with this people and refuse to hear their prayer? But as we have said before, the prophet and the people are not trying to change God through their prayers. That is not what is happening. It often looks that way, here and in other prayers too. When we pray, “Lord Jesus, have mercy on me. Lord Jesus, have mercy on me,” it can seem as though we are trying to persuade the Lord to show us mercy, as though the question were how to make Him do it—like when we go to another person and...

Even if we try to persuade this person, he is not easily persuaded. That is not how we relate to God. God is God, good and loving toward mankind, but He does not play games. He made each person a rational being, and He wants to know that He is dealing with a rational being who takes things seriously, pays attention, and knows what he is doing. So, in the end, as a person keeps seeing that God does not hear him and still persists, then sees again that God does not hear him and that God is angry, little by little, little by little, he becomes what God wants him to become. Then God hears him. It is the person who must change. So when we say, “My Lord Jesus Christ, My Lord Jesus Christ, My Lord Jesus Christ…”

Let me say it again: we ourselves begin to take things more seriously. We become more humble, more repentant, and more trusting in God. And God sees—and in the end, God will judge—that He is dealing with someone who truly believes, who has truly humbled himself, and who truly repents. Then He can entrust that person with His mercy, grace, and forgiveness. “You will feed us the bread of tears and give us tears to drink in measure.” In other words, how long will You give us tears for bread, and tears again for water to drink? Yet even this is in measure.

In measure. We may not know exactly what that means, but we can say this: God gives us tears as bread and tears as drink, as water, still in measure. His anger and indignation do not simply burst out and leave us to suffer whatever follows. He takes account of human sin, the Fall, and our condition. Whatever God allows to come upon us, whatever He allows to happen to us, is neither random nor overlooked. God weighs it carefully.

This is what the Apostle Paul says, and it is the spirit of Holy Scripture as a whole: even when God chastens us, even when His anger and indignation fall upon us, He allows these things only to the extent that we can bear them, in measure. “You have made us a cause of contention among our neighbors, and our enemies have mocked us.” Yes, as though their suffering were not enough, their neighbors also insulted them...

They are the target of their neighbors’ insults.

Their enemies mocked them, made fun of them, laughed at them, and threatened them.

Well, those are harsh words.

We are Your people, Your chosen people. You spoke to us beforehand, You called us, You brought us here. There is, however, something more here concerning Your people, Your chosen and beloved people. And yet You have let things come to this: the peoples around us, our neighbors, now mock us and insult us with their words.

As we have said before, God loves us. He loves us Christians, Orthodox Christians, His chosen and beloved people, His Church. But belonging to God is no magic guarantee that we can do whatever we please. God may be angry with us and may let others trouble us—even people who are not Christians at all.

Though they do not belong to Him at all, He may let them afflict and mock us and vent their anger on us, so that we learn our lesson. If we do not want to belong to God, we can take the path others have taken. But if we want to belong to Him, we will belong to Him, won't we? These things will happen. The first part ends with the verse we looked at last time, almost as a closing prayer: “Lord God of Hosts, restore us; let Your face shine upon us, and we shall be saved.” We said quite a bit about that verse already. “O God, restore us; let Your face shine upon us, and we shall be saved.” So there is no need to say more about that verse now. That brings the first part to a close. We will turn to the second part next time. I am moving along a little quickly so that...

Στον ψαλμό, 79ος ψαλμός.

Στο πρώτο μέρος του ψαλμού, που είναι μέχρι τον 8ο στίχο, είχαμε φτάσει την περασμένη φορά μέχρι τον 4ο στίχο. Να δούμε και τους υπόλοιπους τέσσερις στίχους του πρώτου αυτού μέρους. Είπαμε ότι είναι προσευχή ο ψαλμός.

Η οποία προσευχή πρέπει να έγινε όταν οι Ασσύριοι κατέλαβαν πάλι την Παλαιστίνη. Κύριε ο Θεός των δυνάμεων, έως πότε οργίζῃ ἐπὶ τὴν προσευχὴν τῶν δούλων σου;

Συνεχίζει ο ψαλμωδός απευθυνόμενος στον Θεό, που αποκαλεί εδώ Κύριο των δυνάμεων, Θεό των δυνάμεων, όχι με την έννοια μόνο ότι ο Θεός είναι ο δυνατός Θεός, αλλά και με την έννοια ότι ο Θεός είναι επάνω από όλες τις δυνάμεις, τις αγγελικές δυνάμεις, τις δαιμονικές δυνάμεις. Εδώ κυρίως εννοεί τις ουράνιες δυνάμεις, τις αγγελικές. Κύριε ο Θεός των δυνάμεων, έως πότε οργίζῃ ἐπὶ τὴν προσευχὴν τῶν δούλων σου; Ναι, αυτό δείχνει ότι...

Ο λαός, οι δούλοι του Θεού, προσεύχονται, παρακαλούν, αλλά ο Θεός δεν ακούει, ο Θεός δεν προσέχει. Ο Θεός, ναι, σαν να μη φτάνουν στα δικά του αυτιά οι προσευχές, είναι οργισμένος. Αυτό πολλές φορές λέγεται, στην Παλαιά Διαθήκη ιδιαίτερα, στους ψαλμούς, ναι, ότι είναι η οργή του Θεού, ότι ο Θεός είναι οργισμένος και λοιπά. Δεν πρέπει να μας φαίνεται παράξενο. Όχι ότι ο Θεός θύμωσε, έπαθε, δηλαδή ότι έπεσε σε κάποιο πάθος, όπως συμβαίνει με εμάς τους ανθρώπους. Κατά κανόνα, όταν εμείς οργιστούμε...

Έχουμε πάθος μέσα μας, έχουμε εμπάθεια, εκείνη την ώρα είμαστε θύματα της αδυναμίας μας, της αμαρτίας. Μη γένοιτο να υποθέσουμε κάτι τέτοιο στον Θεό. Η αλήθεια είναι ότι και ο άνθρωπος, ορισμένοι άνθρωποι, ορισμένοι του Θεού άνθρωποι, πνευματοφόροι, μπορεί να οργιστούν χωρίς να αμαρτήσουν. Βέβαια άλλο είναι εκείνο εκεί που λέει «οργίζεσθε και μη αμαρτάνετε». Θυμάστε, όταν το είδαμε σε εκείνον τον ψαλμό, είχαμε πει ότι ο Δαβίδ εκεί εννοεί: «Οργίζεσθε που οργίζεσθε, μην λοιπόν κάνετε και πράξη όλα αυτά που έχετε μέσα σας και χειρεύεστε από το πάθος αυτό και οργίζεστε».

Αυτή είναι η έννοια εκεί. Όχι σαν να δίνει εντολή να οργίζεστε αλλά να μην αμαρτάνετε. Όμως μπορεί να συμβεί το πράγμα, να οργιστεί κανείς χωρίς να αμαρτήσει. Αυτό λέγεται ιερά αγανάκτηση μάλλον. Αλλά προσέξουμε, πολλοί ας πούμε στηριζόμενοι σε αυτό αφήνουν τον εαυτό τους να οργίζεται, να αγανακτεί, και νομίζουν ότι έχουν ιερά αγανάκτηση και οργίζονται χωρίς αμαρτία. Όχι.

Καταρχήν... Καταρχήν, αυτό να το αποφεύγουμε απολύτως. Καταρχήν. Όπως δηλαδή τα όνειρα, τα όνειρα, όποια όνειρα και αν είναι, κανείς να μην τους δίνει καμία σημασία. Είναι ενδεχόμενο ένα όνειρο να είναι από Θεού.

Αυτό είναι τόσο σπάνιο. Και γι’ αυτό, για να είσαι σίγουρος, όπως συμβουλεύουν οι πατέρες, να μη δίνεις καμιά σημασία στα όνειρα. Ακόμη και αν υποθέσουμε κάποιο όνειρο είναι από τον Θεό και δεν δώσεις σημασία, ο Θεός δεν θα στενοχωρηθεί γι’ αυτό. Ίσα ίσα θα σε επιβραβεύσει, ώστε που εσύ και σε αληθινά όνειρα ακόμη δεν επηρεάζεσαι ούτε από τέτοια όνειρα, πόσο μάλλον από άλλα. Έτσι και εδώ μπορεί βέβαια κάποτε να οργιστεί κανείς αναμάρτητα, χωρίς να αμαρτήσει, αλλά αυτό είναι κάτι σπάνιο. Γι’ αυτό καλύτερα είναι να μην οργιστεί κανείς και να μην αγανακτεί. Και λέει ότι αγανάκτησε ιερά αγανάκτηση και οργίστηκε οργήν ιεράν και αθώαν.

Ο Θεός οργίζεται.

Ίσως μπορούμε να το καταλάβουμε λίγο αυτό, αν το δούμε έστω από την ανθρώπινη πλευρά. Ας πούμε, μερικές φορές συμπεριφέρεται έτσι το παιδί, κατά τέτοιο τρόπο που δεν μπορεί να αφήσει τον πατέρα και τη μητέρα εντελώς απαθείς. Εδώ με την καλή έννοια απαθείς και μη απαθείς. Δηλαδή, τη στιγμή που δεν γίνεται αλλιώς, πρέπει να μιλήσει ο πατέρας, να μιλήσει αυστηρά, όχι οργισμένα και αγανακτισμένα, αλλά να μιλήσει αυστηρά, να μιλήσει πιο έντονα, να μιλήσει πιο κοφτά.

Έτσι!

Κατά τέτοιο τρόπο που δεν μπορεί να γίνει τίποτε άλλο παρά αυτό το οποίο λέγεται την ώρα η μητέρα, ο πατέρας. Ναι, είναι τέτοια η συμπεριφορά δηλαδή των παιδιών, αλλά και μεταξύ τους αν πληγές παρές, δηλαδή είναι τόσο πονηρός ο άλλος, φέρεται με τέτοια πονηριά, με τέτοια καμώματα, με όλη η στάση του ή όλη αυτή του.

Λέω αυτό για να βοηθηθούμε λίγο, να καταλάβουμε ότι μερικές φορές η στάση των ανθρώπων ενώπιον του Θεού είναι τέτοια που ο Θεός πρέπει να οργιστεί, δεν γίνεται αλλιώς. Δεν παίζει ο Θεός, δεν παίζει. Εμείς μπορεί να έχουμε διάθεση να παίξουμε, αλλά ο Θεός δεν παίζει μαζί μας. Δηλαδή εμείς ζούμε έτσι απρόσεκτα, επιπόλαια, δεν δίνουμε σημασία και κάνουμε λόγω επιπολαιότητας και λόγω απροσεξίας και λόγω του ότι αφήνουμε τον εαυτό μας στα πάθη μας, και κάνουμε ορισμένα πράγματα και μετά τα μετανοούμε.

Τα μετανοούμε. Ε, δεν είναι αυτό, είναι παιχνίδια. Δεν μπορεί δηλαδή ο Θεός. Ο Θεός δέχεται τη μετάνοια του ανθρώπου, αλλά... Σοβαρού ανθρώπου που μετανοεί σοβαρά, και μετά τη μετάνοια έχει να κάνει με έναν σοβαρό άνθρωπο, όχι με έναν ο οποίος παίζει. Και αν προσέξετε, θα δείτε ότι όλοι ενώπιον του Θεού είμεθα έτσι που δεν μπορεί ο Θεός να μας εμπιστευτεί. Λοιπόν, επειδή έζησες απρόσεκτα και έκανες ορισμένα πράγματα, τα έχεις τώρα μετανοήσει και ο Θεός αμέσως πρέπει να σε ακούσει και να... Όχι, στην περίπτωση ο Θεός δεν ακούει, είναι οργισμένος. Και τη βένεια ανακτή, οργισμένος, αγανακτισμένος, και σε αφήνει εκεί να παιδεύεσαι, ώσπου να μάθεις το μάθημα.

Σε τελευταία ανάλυση, εδώ όταν λέει «Κύριε ο Θεός των δυνάμεων, έως πότε οργίζῃ ἐπὶ τὴν προσευχὴν τῶν δούλων σου;» Πότε θα είσαι οργισμένος, ας πούμε, αγανακτισμένος απέναντι σε αυτόν τον λαό και δεν θα ακούς την προσευχή του; Σε τελευταία ανάλυση δεν είναι, όπως είπαμε και άλλη φορά, δεν είναι δηλαδή ότι ο προφήτης με την προσευχή του αλλά και ο λαός να κάνουν να αλλάξει ο Θεός. Δεν είναι αυτό, δεν είναι. Πολλές φορές έτσι μοιάζει, όχι μόνο εδώ, και σε άλλες προσευχές έτσι μοιάζει. Και εμείς που κάνουμε προσευχή και λέμε «Κύριε Ιησού, ελέησόν με, Κύριε Ιησού, ελέησόν με», σαν δηλαδή να προσπαθούμε να πείσουμε τον Κύριο να μας ελεήσει, σαν να είναι θέμα δικό του δηλαδή να μας ελεήσει, πώς θα τον κάνουμε, πώς κάνουμε, πηγαίνουμε δηλαδή σε κάποιον άνθρωπο και...

Και ο άνθρωπος αυτός δεν πείθεται εύκολα και να προσπαθούμε να τον πείσουμε. Δεν είναι έτσι η σχέση μας με τον Θεό. Ο Θεός είναι Θεός, αγαθός και φιλάνθρωπος, αλλά δεν παίζει όμως. Θέλει, τον έκανε τον κάθε άνθρωπο λογικό πλάσμα και θέλει ο Θεός να ξέρει ότι έχει να κάνει με ένα λογικό πλάσμα που σοβαρεύεται και προσέχει και ξέρει τι κάνει. Επομένως, σε τελευταία ανάλυση, είναι καθώς ο άνθρωπος όλο βλέπει ότι δεν τον ακούει ο Θεός και επιμένει σ' αυτόν τον άνθρωπο και όλο βλέπει πάλι δεν τον ακούει ο Θεός και είναι οργισμένος ο Θεός, σιγά σιγά, σιγά σιγά, ο άνθρωπος γίνεται αυτό που θέλει ο Θεός να γίνει ο άνθρωπος και ο Θεός ακούει μετά. Ο άνθρωπος είναι εκείνος που πρέπει να αλλάξει. Επομένως, λέγοντας Κύριε Ιησού Χριστέ μου, Κύριε Ιησού Χριστέ μου, Κύριε Ιησού Χριστέ μου,

Το πω πάλι, που σοβαρεύεται ο ίδιος μας ο εαυτός, σοβαρεύεται, που γινόμαστε πιο ταπεινοί, πιο μετανοημένοι, πιο πολύ εμπιστευόμενοι, πιο πολύ. Και βλέπει ο Θεός, τελικά ο Θεός θα το κρίνει, ότι έχει να κάνει με έναν άνθρωπο που πράγματι πιστεύει, πράγματι ταπεινώθηκε, πράγματι μετανοεί και μπορεί να του εμπιστευτεί το έλεος, τη χάρη, τη συγχώρηση. Ψωμιεῖς ἡμᾶς ἄρτον δακρύων καὶ ποτιεῖς ἡμᾶς ἐν δάκρυσιν ἐν μέτρῳ. Έως πότε δηλαδή και αυτές, έως πότε μας δίνεις για ψωμί δάκρυα και πάλι για νερό, για να πιούμε, μας δίνεις πάλι δάκρυα; Εν μέτρω.

μέρει. Εεε... Δεν ξέρει τώρα τι σημαίνει, αλλά μπορούμε να πούμε ότι όλα αυτά πάλι σαν Θεός, και τα δάκρυα που μας τα δίνει σαν άρτον και τα δάκρυα που μας τα δίνει σαν πόμα, σαν πιοτό, σαν νερό, πάλι εν μέτρω. Δηλαδή, όχι ο Θεός να ξέσπασε η οργή Του, ξέσπασε η αγανάκτησή Του και άφησε ας πούμε να είναι. Όχι. Λαμβάνει υπόψη την αμαρτία του ανθρώπου, την πτώση του ανθρώπου, την κατάσταση του ανθρώπου. Ο Θεός, ό,τι αφήνει να έρθει, ο Θεός, ό,τι αφήνει να μας συμβεί, δεν γίνεται κατά τυχαίο τρόπο και δεν γίνεται να αποσέχονται πράγματα, αλλά τα ζυγίζει καλά ο Θεός.

Αυτό και λέγει και ο Απόστολος Παύλος, και γενικότερα αυτό είναι το πνεύμα της Αγίας Γραφής, ότι ο Θεός επιτρέπει, και όταν ακόμη μας τιμωρεί και όταν ακόμη πέφτει επάνω μας η οργή Του και η αγανάκτησή Του, επιτρέπει να είναι έτσι τα πράγματα όσο μπορούμε να σηκώσουμε, εν μέτρω. Ἔθου ἡμᾶς εἰς ἀντιλογίαν τοῖς γείτοσιν ἡμῶν, καὶ οἱ ἐχθροὶ ἡμῶν ἐμυκτήρισαν ἡμᾶς. Ναι, δεν έφτανε το ότι υπέφεραν ήδη, αλλά και οι γείτονες, ας πούμε, πρόσβαλλαν...

Είναι αντικείμενο προσβολής των γειτόνων.

Οι εχθροί τους χλεύαζαν, τους περιέπαιζαν, τους περιγελούσαν, τους απειλούσαν.

Ε, είναι δεινά λόγια.

Εεε... Εμείς είμαστε ο λαός, περιούσιος λαός, εκλεκτός λαός. Συ μας προείπες, συ μας εκάλεσες, συ μας έφερες εδώ. Εδώ είναι πάντως κάτι πιο πέρα από τον λαό Σου, τον περιούσιο, τον αγαπημένο Σου λαό. Και άφησες να έρθουν έτσι τα πράγματα, που τώρα αυτοί οι γύρω μας λαοί, οι γειτονικοί λαοί, μας χλευάζουν, μας προσβάλλουν με λόγια και με τέτοια.

Και άλλη φορά είπαμε, ναι, μας αγαπά ο Θεός, μας αγαπά ο Θεός, εμάς τώρα ας πούμε τους χριστιανούς, τους ορθοδόξους χριστιανούς, που είναι ένας εκλεκτός λαός, αγαπητός λαός, η Εκκλησία Του. Ναι, μας αγαπά, μας αγαπά ο Θεός. Αλλά αυτό καθόλου δεν έχει έτσι μαγική σημασία το πράγμα. Άπαξ και είμεθα εμείς του Θεού, οι χριστιανοί και λοιπά, μπορούμε να κάνουμε ό,τι θέλουμε, ο Θεός μας αγαπά πια. Δεν είναι καθόλου έτσι. Μπορεί ο Θεός να οργιστεί, να αγανακτήσει εναντίον μας και να επιτρέψει άλλους που δεν είναι καν χριστιανοί, όχι δεν είναι ορθόδοξοι χριστιανοί αλλά δεν είναι καν χριστιανοί.

Δεν είναι καθόλου δικοί του, τους επιτρέπει να μας ταλανίσουν, να μας χλευάσουν και να ξεσπάσουν επάνω μας για να μάθουμε το μάθημα. Δεν θέλουμε να είμαστε του Θεού; Ας πάρουμε κι εμείς τον δρόμο που έχουν οι άλλοι. Αλλά αν θέλουμε να είμαστε του Θεού, θα είμαστε του Θεού, δεν θα είμαστε, θα συμβούν αυτά τα πράγματα. Και τελειώνει το πρώτο μέρος με τον στίχο αυτό που είχαμε δει και την προηγούμενη φορά, σαν να είναι επίλογος: «Κύριε ο Θεός των δυνάμεων, επίστρεψον ημάς και επίφανον το πρόσωπό σου και σωθησόμεθα». Είχαμε πει αρκετά επάνω σε αυτόν τον στίχο. «Ο Θεός, επίστρεψον ημάς και επίφανον το πρόσωπό σου και σωθησόμεθα». Επομένως δεν χρειάζεται να πούμε περισσότερα πάνω σε αυτό το στίχο. Τελείωσε το πρώτο μέρος, θα περάσουμε την άλλη φορά στο δεύτερο. Προχωρώ έτσι λίγο σύντομα για να...

Θομπελίγω και θα πάω να βάζω τα νότια. Εφραίμ.