Israel’s Unbelief, Sincere Repentance, and God’s Mercy

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Now, in Psalm 77, we had reached verse 31.

The psalmist has been recalling all the wonders God worked for His people and all the gifts He gave them. God satisfied their desires: He gave them meat, manna, and pain.

God grew angry and killed many of them, even the leaders of Israel. The psalm continues: “In all this they still sinned and did not believe in His wonders.” And despite all this, you can see how stiff-necked the Hebrews were.

Before I go on, I want to say something that follows from what we heard earlier: all this complaining we do... It is hard today to find a Christian with courage and dignity who, when God's law confronts him, will say, “Yes, my God, I am a sinner. I am the one who... I am the one who does such things after all. I repent, and I do so with dignity.” No, he whines: “Why am I like this? Why am I...? Why does this happen? Why does that happen? I am ill; I have this trouble and the others.” What do you think all this is, in the end? He is like a small child who cannot get his way and cries. And cries. Why does he cry? He cries out of stubbornness. He cries out of stubbornness, because he sees that nothing else works. He does not have big enough hands to hit anyone, or the strength to get up and...

…hit someone and so on, as he will do when he is older. You do not see an older child crying like that, except one who is ill, perhaps. The others hit, refuse to listen, run off, and do whatever they want. They pressure their parents. The little one whines. So too, many Christians today cry, whine, complain, and claim to be ill. Forgive me for saying this, but many such illnesses, even physical ones, are in a sense ‘supposed’ illnesses. Supposed illnesses. A person can even become ill, develop trouble with the liver or the stomach or something else, so as to say, ‘I am here too’—so that people will notice him, care for him, and hear his complaint.

What a mystery there is here—it is beyond words. What cunning, I mean. Of course, this does not all happen consciously. But this is how a cunning person acts and reacts, and so do many people caught up in it.

And many of you here should not be surprised: “In spite of all this, they still sinned.” Consider what happened: on the one hand, God gave them every good thing; on the other, they grumbled, and God struck them and took pity on them. Even so, they went on sinning still more and did not believe in God’s wonders. We can apply this to ourselves in another way. We are saying these things now. We can all go home changed, if I may put it that way. Well, we can all go home like that if a person repents, humbles himself, and stands sincerely and honestly before God, with trust and hope in Him.

And he gains a different kind of courage within. We can go home like that, yet the complaining will begin again, despite what we hear and despite the wondrous things we have seen in our own lives. We cannot begin to describe all that comes upon us, all that surrounds us, all that He gives us. But we do not see it or understand it. We persist like the stubborn Israelites: “In spite of all this, they still sinned and did not believe in His wonders. Their days came to an end in vanity, and their years in haste.” Their lives passed in vanity, and they passed very quickly.

Yes, very quickly. Here the psalm refers chiefly, I think, to the time we spoke about before, when the spies Moses had sent returned from the Promised Land. What they said stirred up the people, and God grew angry. He told them, “That is enough. Turn back. None of you will enter the Promised Land except those under twenty years old. The rest of you will remain here until you die.” Later the serpents appeared and bit them, as the psalm goes on to suggest. So their time in the wilderness passed, seemingly without purpose, though it was not truly wasted. They could have entered the land and enjoyed God’s good gifts. Instead, as the psalm says, “their years passed in haste.” So quickly, so very quickly.

The same thing happens to us. We know that those who came before us lived much as we do. They said, “We will do this; we will do that.” They made plans as though they would live for centuries. Yet those who lived thirty, a hundred, five hundred, a thousand, or two thousand years ago have passed away, as though they had never existed. We too will pass away. Still, we imagine that our own days, our own life, this time we are living through, will go on forever.

And so, instead of realizing how quickly life passes and doing what we need to do, we think it will last a long time, and thus life is lost in vanity. “When He slew them, then they sought Him; they returned and rose early to seek God.” Perhaps this refers to the time when the serpents appeared and bit them. You remember how they suffered then, prayed, and begged God to save them from the serpents’ bites. God then told Moses to set up the serpent and raise it high. Everyone who looked at the raised serpent, which symbolized and was a type of Christ, the crucified Christ—and whoever looked at it would…

…be healed of the serpents’ bites. When God allowed death to come upon them in this way, they sought Him and returned to Him. They “sought Him early”: they rose in the morning to pray and plead with God. It seemed that they had come to their senses and now wanted to find God, return to Him, follow His will, and do what He commanded. But that was not quite so. “They remembered that God was their helper, and God Most High their redeemer.” They remembered that God was the one who helped and redeemed them.

I am pressing on because I want to finish a few more verses, though we have little time. But you can reflect on what we have said and enter more deeply into the meaning of these words. “They loved Him with their mouth, and with their tongue they lied to Him.” Yet, as the Hebrew seems to say, they deceived Him with their mouths. They made a show of returning to God, seeking Him, repenting, and praying. But with their mouths they deceived Him, and with their tongues they lied to Him.

Their words showed that they were speaking falsely before God. Everything they did was a response to the weight of His anger: they were afraid, death had fallen upon them, and the serpents’ poison threatened them all. They seemed to seek God’s help and return to Him. They seemed to remember that He was their helper and redeemer. Yet their whole manner was false. “But their heart was not right with Him, nor were they faithful to His covenant.” Their hearts were not right with Him at all.

We must take care over this: our own relationship with God is often neither sincere nor honest. We may read these words and think only of the Israelites: how could they be so stubborn and so dishonest with God? Yet we do exactly the same. If we look more deeply, we will see that we are not honest with God. Because our relationship with Him is not right, the whining and complaints begin. Then the soul loses its life and its willing spirit.

“But their heart was not right with Him, nor were they faithful to His covenant.”

They paid no heed to their covenant with God. They were not faithful to it. And what did that covenant require? That they submit to God, obey Him, do His will, and keep His commandments. “But He is compassionate; He will forgive their sins and will not destroy them. Time and again He turns away His anger and does not kindle all His wrath.” God is compassionate. Again He shows mercy, stoops to human weakness, and forgives sins. He did not let the full force of His anger fall upon them…

…and destroy His people completely. That is why He said that those under twenty would live; they did live, and He finally brought them into the Promised Land. God is just, but He is also compassionate, merciful, tenderhearted, and loving toward mankind. If God dealt with us as we deserve, the people of Israel would have vanished then, and so would we. Yes, God may punish us or allow hardships and painful things to come, to bring us to repentance and help us come to our senses. Even such punishment is ultimately for our good, as we said earlier, and that is why…

…the lion killed that prophet, that man of God. It was for his good, not his harm, though the lion killed him. Whatever God permits is for our good, because He is compassionate and merciful. “And He remembered that they were flesh, a breath that passes and does not return.” God remembered what sort of people He was dealing with. Did He not know already? Of course He did, but here He saw it unfold before Him. He remembered that they were human, frail flesh. Human life is like a gust of wind: it blows past, and it is gone.

It has passed and is gone. A person is frail flesh, and God knows this and takes it into account. God also knows that a person is here one moment and gone the next, however many years he imagines he will live. I do not think we have time to dwell further on these verses of the psalm. But on the basis of what we have said, each of us can reflect more deeply and be further edified.

Λοιπόν, στον 77ο ψαλμό φτάσαμε μέχρι τον 31ο στίχο.

Που ο Θεός, όπως λέγεται περιληπτικά, αναφερόμενος ο ψαλμωδός εις όλα εκείνα τα θαυμαστά που έκανε ο Θεός για το λαό του και εις όλες τις δωρεές, ο Θεός ικανοποίησε τις επιθυμίες του λαού και τους έδωκε και κρέατα, τους έδωκε και μάννα, τους έδωκε πόνο.

Οργίστηκε ο Θεός, εφόνευσε πολλούς, ακόμη και τους άρχοντες εκεί του Ισραήλ, και συνεχίζει τώρα: «Εν πάσι τούτοις ήμαρτον έτι και ουκ επίστευσαν εν τοις θαυμασίοις αυτού». Και παρά ταύτα, στην Εβραία βλέπετε το σκληροτράχηλο.

Πριν προχωρήσω θα ήθελα, γιατί είναι τώρα σαν συνέχεια και των προηγουμένων, θα ήθελα να πω ότι όλα αυτά τα γκρινιάσματα που κάνουμε... Δύσκολο να βρεις σήμερα χριστιανό με μια γενναιότητα, με μια αρχοντιά. Να εμφανιστεί ο νόμος του Θεού και να πει: «Ναι, είμαι αμαρτωλός, Θεέ μου, και εγώ είμαι εκείνος που ο Θεός, εγώ είμαι εκείνος που κάνω τα τέτοια μετά όλα, μετανοώ και αρχοντικά». Όχι, κλαψουρίζει: «Πού είμαι έτσι, πού είμαι ενός, πώς συμβαίνει αυτό, πώς συμβαίνει εκείνο, είμαι άρρωστος, έχω εκείνο και τα άλλα». Τι νομίζεις είναι στην τελευταία ανάγκη αυτά; Επειδή είναι όπως το μικρό παιδί που δεν μπορεί να τα βγάλει πέρα ενός και κλαίει. Και κλαίει. Γιατί κλαίει; Για το πείσμα το κλαίει. Για το πείσμα το κλαίει, επειδή βλέπει δεν περνάει τίποτε άλλο, δεν έχει μεγάλα χέρια για να δείρει, δεν έχει δύναμη για να σηκωθεί επάνω και να...

χτυπήσει και λοιπά, όπως θα το κάνει αργότερα. Δεν είναι κανένα μεγάλο παιδί να κλαίει, εκτός από τα αρρωστημένα, ας πούμε. Τα άλλα και δέρνουν και δεν ακούν και φεύγουν και λοιπά και κάνουν ό,τι θέλουν. Εκβιάζουν τους γονείς. Το μικρό κλαψουρίζει. Έτσι λοιπόν, πολλοί χριστιανοί σήμερα που κλαίγονται, που κλαψουρίζουν, που παραπονούνται, που είναι τάχα άρρωστοι. Τάχα, με συγχωρείτε που το λέγω αυτό, πάρα πολλές έτσι αρρωστημένες καταστάσεις και σωματικές ακόμη είναι τάχα. Τάχα είναι. Ο άνθρωπος είναι σε θέση και να αρρωστήσει ακόμη, να πάθει και το συκώτι του, να πάθει και το στομάχι του, να πάθει και δεν ξέρω τι. Λοιπόν, για να πει «εδώ είμαι και εγώ». Για να τον προσέξουν, για να τον φροντίσουν, για να διαμαρτυρηθεί.

Το τι μυστήριο που υπάρχει εδώ δεν λέγεται. Τι πονηριά, δηλαδή. Βέβαια δεν γίνονται όλα αυτά συνείδητα, αλλά έτσι ο πονηρός άνθρωπος και πολλοί άνθρωποι που είναι μέσα, έτσι λειτουργεί και έτσι αντιδρά. Δεν πρέπει να προσέξω.

Και μην παραξενεύεστε πολλοί εδώ, εν πάσι τούτοις ήμαρτον έτι, και μόνο ότι συνέβησαν αυτά τα πράγματα, δηλαδή από το ένα μέρος τους έδωσε όλα τα αγαθά, από το άλλο μέρος αυτοί μουρμούρησαν και ο Θεός τους εκτύπησε, τους λυπήθηκε. Και παρά ταύτα αυτοί συνέχισαν να αμαρτάνουν ακόμη περισσότερο και δεν επίστευσαν στα θαυμάσια του Θεού. Εμείς αυτά εδώ μπορούμε να τα εφαρμόσουμε κάπως αλλιώς. Τώρα τα λέμε αυτά τα πράγματα. Όλοι μπορούμε να γυρίσουμε στα σπίτια μας, περίπτωση, αν επιτρέπετε να το πω έτσι. Λοιπόν, όλοι έτσι μπορούμε να γυρίσουμε στα σπίτια μας. Άμα μετανοήσει ο άνθρωπος, άμα ταπεινωθεί ο άνθρωπος, άμα σταθεί ειλικρινά και τίμια ενώπιον του Θεού, με εμπιστοσύνη και ελπίδα ενώπιον του Θεού,

Και παίρνει άλλο θάρρος μέσα, το άλλο δεν κατάλαβε ότι θα έρχεται μέσα. Μπορούμε έτσι να γυρίσουμε στα σπίτια μας, αλλά θα γίνουν πάλι τα κλαψουρίσματα που θα υπάρχουν. Παρά το ότι ακούμε, παρά το ότι είδαμε και θαυμαστά πράγματα στη ζωή μας. Το τι πέφτει επάνω μας, το τι μας περιβάλλει, το τι μας δίνει αλλιώς δεν λέγεται, αλλά δεν το βλέπουμε, δεν το καταλαβαίνουμε. Εμείς επιμένουμε όπως εδώ οι σκληροτράχηλοι Εβραίοι. Εν πάσι τούτοις ήμαρτον έτι και ουκ επίστευσαν εν τοις θαυμασίοις αυτού. Και εξέλιπον εν ματαιότητι αι ημέραι αυτών και τα έτη αυτών μετά σπουδής. Και πέρασε η ζωή τους έτσι στη ματαιότητα και πέρασε η ζωή τους πολύ γρήγορα.

Ναι, πολύ γρήγορα. Τώρα εδώ οπωσδήποτε κυρίως αναφέρεται εκεί στο σημείο εκείνο που είχαν επιστρέψει, όπως είπαμε και την άλλη φορά, είχαν επιστρέψει. Κατάσκοποι που είχε στείλει ο Μωυσής είχαν επιστρέψει από τη γη της Επαγγελίας και είπαν ό,τι είπανε και ξεσήκωσαν τον λαό, και εγώ ήμουν εκεί, και ο Θεός οργίστηκε και τους είπε: «Τελείωσε, γυρίστε όλοι πίσω και δεν θα μπείτε στη γη της Επαγγελίας παρά μόνο όσοι είναι κάτω των είκοσι ετών. Όλοι θα μείνετε εδώ έως ότου πεθάνετε». Και που, ναι, παρουσιάστηκαν ύστερα και τα φίδια και τους δαγκάνανε και λοιπά, γιατί κάτι λέγει εδώ στη συνέχεια. Και πέρασε σύντομα στην έρημο, έτσι, άσκοπη, χαμένη, δεν είναι χαμένη βέβαια, αλλά έτσι πέρασε, ενώ θα μπορούσαν να μπουν και τις επαγγελίες για να απολαύσουν τα αγαθά του Θεού. Αλλά και καθώς λέει εδώ «και τα έτη αυτών μετά σπουδής», τόσο γρήγορα εσύ, τόσο γρήγορα.

Παθαίνουμε, ενώ έχουμε όλοι λίγο πολύ, γνωρίζουμε πολύ καλά ότι όλοι εκείνοι που ήταν πριν από μας και που κι αυτοί ζούσαν όπως ζούμε κι εμείς, «θα κάνουμε αυτό, θα κάνουμε εκείνο», και έκανα σχέδια και έκανα προγράμματα και σαν να πρόκειται να ζήσουμε ξέρω πόσους αιώνες, τέλος. Και σαν να μην υπήρχαν ποτέ, αυτοί που ήταν πριν από 30 χρόνια, αυτοί που ήταν πριν από 100 χρόνια, πριν από 500 χρόνια, πριν από 1.000 χρόνια, πριν από 2.000 χρόνια, πέρασαν, έτσι πέρασαν, έτσι θα περάσουμε, αλλά μας φαίνεται ότι οι δικές μας ημέρες, η δική μας ζωή, αυτή η περίοδος που ζούμε, νομίζουμε πως είναι ατέλειωτη.

Και αντί λοιπόν να συναισθανθούμε ότι περνάει τόσο γρήγορα η ζωή και ότι ό,τι έχουμε να κάνουμε, να το κάνουμε, εμείς νομίζουμε ότι θα διαρκέσει πολύ και χάνεται έτσι η ζωή στη ματαιότητα. Όταν απέκτεινεν αυτούς, τότε εξεζήτουν αυτόν και επέστρεφον και ώρθριζον προς τον Θεό. Ίσως εδώ λοιπόν αναφέρεται στην εποχή εκείνη που είχαν παρουσιαστεί τα φίδια που τους εδάγκαναν και θυμάστε τότε πόνεσαν, προσευχήθηκαν, παρακάλεσαν να σώσει ο Θεός από τα δαγκάματα των φιδιών και είπε στον Μωυσή τότε να βάλει τον όφιν και να τον υψώσει και καθένας που θα έβλεπε εκεί, στον υψωμένο όφιν που συμβόλιζε βέβαια και ήταν τύπος του Χριστού, του Σταυρωμένου Χριστού, και όποιος έβλεπε εκεί θα...

Γιατρευόταν από το δάγκωμα των φιδιών. Όταν λοιπόν άφησε ο Θεός να πέσει το θανατικό με αυτόν τον τρόπο, τότε ζητούσαν, ας πω, ζητούσαν, επέστρεφαν στον Θεό και ζητούσαν τον Θεό και ώρθριζαν προς Αυτόν, ώρθριζαν με την έννοια, δηλαδή σηκώνονταν, ας πούμε, πρωί και προσεύχονταν, παρακαλούσαν τον Θεό. Φαινόταν τάχα ότι συνέρχονταν, γιατί τάχα ήθελαν πλέον να βρουν τον Θεό, να επιστρέψουν στον Θεό, να συμμορφωθούν προς το θέλημά του, να κάνουν εκείνο που λέγει ο Θεός. Όμως δεν είναι έτσι ακριβώς. «Και εμνήσθησαν ότι ο Θεός βοηθός αυτών εστι και ο Θεός ο ύψιστος λυτρωτής αυτών εστι». Και θυμήθηκαν ότι ο Θεός είναι αυτός που τους βοηθάει και ο Θεός ο ύψιστος είναι αυτός που τους λυτρώνει.

Εεε... Επιμένω γιατί θέλω να τελειώσουμε μερικούς στίχους εδώ και δεν έχουμε χρόνο, αλλά μπορείτε όμως όσα έχουμε πει σε αυτή τη στιγμή να κάνετε κι εσείς, πώς να πω, να μυηθείτε στο βαθύτερο νόημα όλων αυτών εδώ που λέγονται. «Και ηγάπησαν αυτόν εν τω στόματι αυτών και τη γλώσση αυτών εψεύσαντο αυτόν». Παρά ταύτα τελικά, «ηγάπησαν αυτόν εν τω στόματι», μάλλον όπως λέει το εβραϊκό, και ηπάτησαν, εξαπάτησαν ας πούμε, ξεγέλασαν τον Θεό. Τάχα έδειξαν ότι επιστρέφουν, τάχα έδειξαν ότι ζητούν τον Θεό, τάχα έδειξαν ότι μετανοούν, τάχα έδειξαν ότι προσεύχονται στον Θεό, όμως ξεγέλασαν τον Θεό εν τω στόματι και τη γλώσσα αυτών εψεύσαντο.

Και με το στόμα τους και με τη γλώσσα τους και με όλο το ίδιο τους έδειξαν ότι λένε ψέματα ενώπιον του Θεού και ότι όλα αυτά τα οποία έκαναν ήταν καμώματα κάτω από το βάρος, ας πούμε, της οργής του Θεού, κάτω από τον φόβο αυτόν, από τον τρόμο που είχαν, από το ότι είχε πέσει θανατικό, από το ότι κινδύνευαν όλοι από το δηλητήριο των φιδιών. Φάνηκε ότι ζητούν τη βοήθεια του Θεού και φάνηκε ότι επιστρέφουν στον Θεό και φάνηκε ότι θυμήθηκαν ότι ο Θεός είναι βοηθός τους και είναι λυτρωτής. Αλλά τελικώς πάλι η όλη στάση ήταν στάση ανθρώπων ψεύδονταν και με τη γλώσσα τους και με το στόμα τους και γενικά. «Η δε καρδία αυτών ουκ ευθεία μετ’ αυτού, ουδέ επιστώθησαν εν τη διαθήκη αυτού». Καθόλου δεν ήταν η καρδιά τους ευθεία.

Οι σχέσεις μας με τον Θεό δεν ήταν ειλικρινείς και έντιμες, αυτό να το προσέξουμε. Πολλές φορές εμείς δεν το έχουμε τονίσει. Ίσως τα ακούμε, αυτά τα διαβάζουμε, πιο πολύ είναι να το παίρνουμε, τέλος πάντων αυτοί οι Εβραίοι δεν καταλάβαιναν πώς ήταν τόσο σκληροτράχηλοι και τόσο ανέντιμοι και δεν ήταν καθόλου ευθείς με τον Θεό. Το ίδιο ακριβώς κάνουμε κι εμείς, το ίδιο. Αν προσέξουμε έτσι βαθύτερα θα δείτε ότι δεν είμαστε καθόλου έντιμοι με τον Θεό και γι’ αυτό ακριβώς, γι’ αυτόν τον λόγο, επειδή δεν έχουμε σωστή σχέση με τον Θεό και έντιμη σχέση με τον Θεό, γι’ αυτό αρχίζουν ύστερα τα κλαψουρίσματα, τα παράπονα, τα τούτο και εκείνο. Και φεύγει από τη ζωή η ψυχή και το φιλότιμο.

Η δε καρδία αυτών ουκ ευθεία μετ’ αυτού, ουδέ επιστώθησαν εν τη διαθήκη αυτού.

Δεν πρόσεξαν, ας πούμε, τη συμφωνία που έγινε με τον Θεό. Δεν έδειξαν πίστη σε αυτήν τη συμφωνία, δηλαδή ποια είναι η συμφωνία; Στο να υποτάσσονται στον Θεό, να υπακούν εις τον Θεό, να κάνουν το θέλημα του Θεού, να κάνουν τις εντολές του Θεού. «Αυτός δε εστιν οικτίρμων και ιλάσεται ταις αμαρτίαις αυτών και ου διαφθερεί, και πληθυνεί του αποστρέψαι τον θυμόν αυτού και ουχί εκκαύσει πάσαν την οργήν αυτού». Όμως ο Θεός, όπως είναι οικτίρμων, πάλι οικτίρμων είναι και πάλι γίνεται ίλεως και συγκαταβαίνει στην αδυναμία των ανθρώπων και συγχωρεί τις αμαρτίες και γι’ αυτό λέει δεν άφησε ο Θεός πέρα και πέρα να ξεσπάσει όλη η οργή του και ο θυμός του.

Να καταστραφεί έτσι εντελώς ο λαός του. Γι’ αυτό και είπε όσοι είναι κάτω από τα είκοσι, αυτοί θα ζήσουν, και έζησαν και τους εισήγαγε τελικά στη γη της Επαγγελίας. Δίκαιος Θεός, αλλά είναι οικτίρμων Θεός και ελεήμων και εύσπλαχνος και φιλάνθρωπος. Αν ο Θεός άφηνε τον εαυτό του να εκδηλωθεί απέναντί μας όπως μας αξίζει, τότε θα εξαφανιζόταν το εβραϊκό έθνος και γένος εκεί, αλλά και εμείς. Ναι, πάλι ο Θεός τιμωρεί, ο Θεός αφήνει να έρθουν μερικά βάσανα, να έρθουν μερικά άσχημα πράγματα για να μας φέρει σε μετάνοια, για να μας φέρει σε συναίσθηση. Πάλι για το καλό μας τελικά είναι η οποιαδήποτε τιμωρία, όπως λέγαμε προηγουμένως, και γι’ αυτόν τον...

Προφήτη, τον άνθρωπο του Θεού, τότε τον έφαγε το λιοντάρι. Ήταν για καλό του, δεν ήταν για κακό του, τον σκότωσε το λιοντάρι. Έτσι, ό,τι επιτρέπει ο Θεός, επειδή είναι οικτίρμων και ελεήμων, είναι για το καλό μας. «Και εμνήσθη ότι σάρκες εισί, πνεύμα πορευόμενον και ουκ επιστρέφον». Και θυμήθηκε ο Θεός, καθώς είδε με ποιους έχει να κάνει, με τι λαό έχει να κάνει, δεν το ήξερε; Πρώτα το ήξερε, αλλά το είδε, ας πούμε, πάνω στην πράξη. Εμνήσθη ο Θεός ότι άνθρωποι είναι, σάρκες, είναι αδύνατοι, είναι, είναι ο άνθρωπος και η ζωή του ανθρώπου είναι όπως περνάει ο αγέρας, φυσάει, πέρασε, με τέλος. Ναι, δεν ξέρετε.

Ξαναγυρίζει δηλαδή, πέρασε και πάει. Ναι, κατά κάποιο τρόπο δηλαδή ο άνθρωπος από το ένα μέρος είναι σάρκα, είναι αδύνατος, το ξέρει αυτό ο Θεός και το λαμβάνει υπόψη ο Θεός και επίσης ότι ο άνθρωπος αυτή τη στιγμή είναι και ύστερα δεν είναι. Τώρα υπάρχει και ύστερα δεν υπάρχει. Άσχετα αν νομίζει ότι θα ζήσει αιώνες. Επαναλαμβάνω, δεν βλέπω ότι έχουμε περιθώριο να επιμείνουμε περισσότερο σε αυτά εδώ του ψαλμού, αλλά νομίζω με βάση αυτά τα οποία είπαμε μπορούμε ο καθένας μας περισσότερα πράγματα να σκεφτούμε και να ωφεληθούμε περισσότερο.