Manna, Unbelief, and God’s Mercy in the Wilderness

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

So now we come to our subject. We are in Psalm 77. We have reached verse 20, and today we can go on to a short passage about the manna. As we said, this psalm tells of all the wonders God worked from the Exodus down to David. Here, in this psalm of Asaph, verses 21 through 25 form a short passage about the manna: “Therefore the Lord heard and postponed.”

“Fire was kindled in Jacob, and wrath rose against Israel.” What did the Lord hear? In the preceding verses, we saw that the people had drunk water and quenched their thirst, yet they doubted whether God could give them food as well. “Since He struck the rock”—that is, He struck it, water came out, and the streams were filled—“can He also give bread? Can He prepare a table for His people?” In fact, the preceding verse said... well...

“They provoked the Most High, tested God, and spoke against Him,” and so on. That is why it says here, “Therefore the Lord heard and postponed.” The Lord heard and postponed. Now, this word “postponed” can have several meanings.

The Lord heard and decided to reject the people. Or He heard and put off what He would otherwise have done at once. Or He heard these things and postponed bringing them into the Promised Land. He put that off until later, as indeed happened: He turned them back, and they remained in the wilderness for forty years. Others say that “the Lord heard and postponed” may mean something like this: when someone wearing long garments is about to work with his hands, he has to roll up his sleeves so they will not get in the way. In a manner of speaking, God rolled up His sleeves to take up the whip and punish them. But perhaps the most likely meaning of “postponed” is that He postponed...

bringing them into the Promised Land then and there. As He told them, they would return to the wilderness, and everyone over twenty years old would die there.

So, the Lord heard and postponed. And here, please, we might ask: who knows how many times God has postponed something He intended to do for each of us? Who knows? We show zeal and willingness; we do certain things in practice. And the Lord, the good Lord, who wants us to be this way and rejoices in it, decides to do something for us.

He decides to give us His grace, to lead us forward, to bless us. Then He hears and sees things in us that displease Him deeply, things that are quite wrong, and the Lord postpones it. Until when? Sometimes indefinitely. For, as we know and as the Apostle Paul stresses, not all of them entered the Promised Land; they died in the wilderness. So the Lord postpones giving us what He intended to give. He does not take us where He intended to take us. And sometimes He may withhold it from us altogether. May God preserve us from that.

What we do matters greatly. The Lord is ready and willing to give us His good gifts. That is why He brought us into being as human beings. He made us Christians and brought us here, where His Gospel has been preached. He has made the truth known to us and revealed Himself to us. He has given us the Church; indeed, He gives us Himself. The Lord wants to make us saints, nothing less, so that He may dwell and rest within us forever, fully and completely. But the question is also how we respond. If you pretend not to understand, as we have said before, you may simply go on getting by.

Well...

You act as though you have not seen what the Lord has given you, and you begin to complain. Or you show this lack of faith: “Yes, He did that, but can He do the other thing too?” What kind of talk is that? Once, you say, the Lord gave His grace and His blessing and made people saints. But can He do such a thing now? Can it happen today? Then harmful words and thoughts begin, and the whole disposition of your soul turns against God. What will He do with you? He postpones. The most just thing would be for Him to strike you down, and that would be the end of you, but He does not. He is long-suffering.

Yet He postpones giving you what He intended to give. Think how many times He has postponed something He meant to give us. That is why we are so poor in spirit, barely getting by, without having grown or continuing to grow.

There is so much more we could say. After all these years, after all the things the Lord has given us, what response might He have expected? Perhaps very few of us received what He wanted to give; perhaps even those few received only a little of it, while others have still not noticed. If we look carefully at what has happened to us and what we have in our lives, we will see the blessings the Lord gives to lead us to holiness and grant us grace. Yet we do not respond. Indeed, our whole attitude is more than mere sluggishness or lack of appetite for spiritual things.

It is a negative attitude, one that provokes the Lord and speaks against Him. It is murmuring and complaint. Look and see how many Christians, even among those who struggle and want to live a spiritual life, carry this complaint within them: they have grown tired, they have tried and struggled, yet nothing came of it. They feel all their effort was wasted. My dear soul, how can you complain like that? How dare you? You are dealing with God, the good God. Have you noticed how much He has given you? Have you made use of His gifts? Have you responded to them? Have you responded in a way that matches what He has given you? How have you responded?

You may say nothing aloud, but the attitude of your soul can still be like that. How can you speak to God this way, murmuring and complaining, constantly fretting, and lose the Kingdom of God? The Kingdom is ready. In the same way, the Lord was ready to bring those people into the Promised Land, but the people resisted Him with their faultfinding and grumbling. As we said, their entry into that blessed land was postponed, and some of them never entered it at all.

The Kingdom of God stands open. It is for us. Christ has come, and with Him the Kingdom has come, yet we remain outside. The Kingdom is there, close to us, waiting for us, and still we remain outside.

We are in this church, where the Mystery of the Holy Eucharist is celebrated and angels fill the place during its celebration. Here the Kingdom of God is truly present. Yet although we are here, we remain outside it. And I do not mean only at this very moment. How many Christians who attend church have entered the Kingdom of God and seen it? God has called them to this Kingdom. This is what loved them; this is what made them Christians. “Therefore the Lord heard and delayed, and fire was kindled in Jacob, and wrath rose against Israel.” Fire was kindled there, an outburst of God’s wrath—real fire, in the place that came to be called Burning.

“Wrath rose against Israel.”

The Lord’s wrath came upon this people. They were His chosen people, yet they were stiff-necked and did not heed what God told them. God’s wrath fell upon the Israelites, just as the fire blazed up—an outburst of His wrath, as we have said.

What can we say? This can happen to a whole people or to groups of people. And I wonder whether we should say that some things happening in our own day, even recently in our country, may be outbursts of God’s wrath. We should not look only at those who do us harm; God allows them to act. Could He be allowing this as an outburst of His wrath, allowing the fire to flare up because we have provoked the Lord, even though He has done us so much good and blessed us so greatly? But we can also ask this of each one of us.

How often do we fail to answer God’s call? The Lord is leading us toward His Kingdom, yet we do what we do, say what we say, and take the attitude we take. Then the Lord grows angry and strikes us. How often! A person can feel this within. It may not show in outward events, but inwardly it can feel like God’s wrath, a blow from God, because you did not thank Him or glorify Him. You did not follow His will or the path He set you on, and you grieved Him.

He struck you, but again, for your own good. For your own good.

“They neither believed in God nor hoped in His salvation.” All this happened because they did not believe in God or hope in the salvation He offers. That is the point: these things happened because they lacked faith and hope. God wants us to believe in Him. That means more than simply acknowledging Him. It means listening to what He says, trusting Him, and following Him. And He wants us to hope in Him. I hope for something I do not yet have, something still to come. We hope for salvation.

God had them in the wilderness and was leading them to the land of Canaan. They had not reached it yet, but He called them to trust Him and hope that they would arrive there and be saved. In just the same way, we should trust the God who leads us, listen to Him, follow His will, and hope that He will save us in the end. If we place our salvation in His hands, we will be saved. We must not doubt it. If we rely on ourselves for salvation, then we have a problem. God wants to see this faith and this hope alive and burning in each of our souls, as alive as the sinful desires and other things that stir within us.

Those other inclinations are so alive within us. No, let them die down, and let this faith in God and this hope in Him, in the salvation He offers us, live within us.

And now listen to what follows: “He commanded the clouds above and opened the doors of heaven. He rained manna down for them to eat and gave them the bread of heaven.” Yes, that is what happened. God, in His forbearance, still did not leave His people to die of hunger there. They died later, when they had grown older. He sent them back and told them to remain in the wilderness, but at the same time He cared for them. “He commanded the clouds above,” it says: God gave a command to the clouds over them.

And...

“And He opened the doors of heaven”: He opened, as it were, heaven’s floodgates and at once rained down manna for them to eat. He gave them bread from heaven. We have spoken about this before, and we should connect what we said then with what we hear here. The Lord leads us toward salvation and wants us to believe this and hope for it. But because we lack that faith and hope, because our faith is weak, the Lord delays. How wonderful it is when we make progress! How He rejoices in it and draws us onward! Yet, as we said, our response is one of unbelief and lack of hope, and so the Lord delays. Even then, He does not abandon us.

He does not reject us completely. He still turns us back in one way or another and sustains us as much as possible, so that, as we suffer hardship, we may come to our senses, remember and consider what we have lost, set ourselves right before God, repent, and move forward again. So, even in our fall, even in our return, even in the delay we cause, and so on, the good God does not abandon us. He simply sustains us, sustains us in a wondrous way, sustains us until repentance comes at last and we move forward again. Here, then, He commanded the clouds above, opened heaven’s floodgates, and rained down the familiar manna.

In this way He gave them the bread of heaven, as the psalm says. The Israelites ate manna for years, for forty years. It came to them miraculously; it was bread from heaven. As we know, Christ Himself is called the heavenly bread. For us now, this bread from heaven is Christ. I do not know whether it quite fits to say this here, but you see, we receive Holy Communion, all of us—some more often, some less often.

God has left us this gift in the Church. He could have withheld it from us, yet each of us comes and receives Holy Communion, whether we are worthy or not. But entering the Kingdom of God and truly experiencing it—God grants that only to someone who is worthy. How many of us want to move forward, to feel God’s grace, to feel the Holy Trinity within us, to know that Paradise is within us and that we are in Paradise, in the Kingdom of God! However much we want it and ask for it, it does not happen just like that. The time must come; we must submit to God, believe, and hope, and then He will grant it. The Israelites had manna, the bread of heaven.

And yet they provoked God! He punished them, sent them back with fire, and His wrath broke out against them. So there they were, punished in the wilderness, eating manna. Likewise, whether we are worthy or not, whether we are edified or not, whether we make progress or not, we all have access to the bread of heaven, who is Christ. He gives us His very self, the greatest Mystery, the greatest gift, and in this way sustains us. Of course, it is different for someone who grows spiritually and receives Holy Communion: that person soars toward heaven. But all of us can, to some degree, taste this bread from heaven, Jesus Christ.

It sustains us. But woe to us if we take this bread merely to be sustained and fail to do what is required of us: to repent, to do what we failed to do, to make up for what we neglected or refused, and to set right our attitude toward God. We must believe and hope so that we can move forward. Woe to us otherwise. “Man ate the bread of angels; He sent them food in abundance.” The people in the wilderness ate the bread of angels, perhaps in the sense that the angels brought them this bread, the manna.

It was angelic bread, angelic food, and now people too had this food at their disposal. “He sent them food in abundance”: He sent them plenty. As we were saying, Holy Communion is always available. Wherever we go, there will be a Divine Liturgy; wherever we go, there will be the Body and Blood of Christ for us to partake of. How does John Chrysostom put it in his catechetical homily on the night of the Resurrection? “The calf is plentiful; let no one go away hungry.”

We have reached verse twenty-five. There is more we could say, but I think it is best to stop here. We will speak again the day after tomorrow, during Holy Week, and again after Thomas Sunday, God willing. I wish you all a blessed Pascha.

Ερχόμαστε λοιπόν τώρα στο θέμα. Είμαστε στον 77ο ψαλμό. Έχουμε φτάσει μέχρι τον 20ό στίχο και μπορούμε να προχωρήσουμε πάλι σε ένα μικρό τμήμα σήμερα που αναφέρεται, θα λέγαμε, στο μάννα. Να, είπαμε, ο ψαλμός αυτός διηγείται όλα τα θαυμαστά που έκανε ο Θεός από την έξοδο μέχρι τον Δαβίδ, και εδώ από τον 21ο στίχο του ψαλμού αυτού, του 77ου ψαλμού που είναι του Ασάφ, μέχρι τον 25ο στίχο, ένα μικρό τμήμα το οποίο αναφέρεται στο μάννα. Δια τούτο ήκουσε Κύριος και ανεβάλετο.

Πυρ ανήφθη εν Ιακώβ και οργή ανέβη επί τον Ισραήλ. Δηλαδή τι ήκουσε ο Κύριος; Είδαμε στους προηγούμενους στίχους ότι ο λαός που ήπιε νερό και ξεδίψασε αμφέβαλε αν ο Θεός μπορούσε να τους δώσει να φάνε κιόλας. Επεί επάταξε πέτρα, επειδή δηλαδή χτύπησε την πέτρα και βγήκαν νερά και γέμισαν οι χείμαρροι, μη και άρτον δύναται δούναι; Μήπως μπορεί να μας δώσει και άρτον ή να μας ετοιμάσει τραπέζι στο λαό του; Στον προηγούμενο στίχο μάλιστα είπε: Εεεε...

Παρεπίκραναν τον Ύψιστον και εξεπίρασαν τον Θεόν και κατελάλησαν του Θεού κτλ. Γι' αυτό λοιπόν εδώ λέγει: «Δια τούτο ήκουσε Κύριος και ανεβάλετο», άκουσε ο Κύριος και ανεβάλετο. Τώρα το «ανεβάλετο» αυτό μπορεί να έχει διάφορες σημασίες.

Ο Κύριος άκουσε και πήρε απόφαση να απορρίψει το λαό. Ή ο Κύριος άκουσε και καταρχάς έπρεπε να το δημιουργήσει αμέσως, αλλά ανέβαλε, ανέβαλε τη δημιουργία. Ή... Ο Κύριος άκουσε αυτά. Ανέβαλε να τους εισαγάγει αμέσως στη γη της Επαγγελίας. Το ανέβαλε αυτό αργότερα, όπως και έγινε, είπαμε, έμειναν, τους γύρισε πίσω και έμειναν 40 χρόνια στην έρημο. Ή άλλοι λένε ότι μπορεί να σημαίνει «ήκουσε Κύριος και ανεβάλετο», πως ένας που φοράει μακριά ενδύματα, όπως εμείς, αν πρόκειται να κάνει κάτι με τα χέρια του πρέπει να σηκώσει, ας πούμε, τα μανίκια που τον εμποδίζουν. Κατά κάποιο τρόπο ο Θεός ανασκουμπώθηκε για να πάρει το μαστίγιο, για να τιμωρήσει. Ίσως το πιο πιθανό είναι να σημαίνει «ανεβάλετο», δηλαδή...

Να τους εισαγάγει τώρα κανονικά στη γη της Επαγγελίας. Όπως τους είπε, θα ξαναεπιστρέψουν στην έρημο και εκεί θα πεθάνουν όλοι όσοι ήταν άνω των 20 ετών.

Λοιπόν, Κύριος και ανεβάλετο, και θα μπορούσαμε, παρακαλώ, και θα μπορούσαμε εδώ να πούμε ότι ποιος ξέρει πόσες φορές ο Θεός για τον καθένα μας ανέβαλε εκείνο που είχε σκοπό να κάνει. Ποιος ξέρει; Καθώς, ας πούμε, δείχνουμε ένα ζήλο, δείχνουμε μια προθυμία, στην πράξη κάνουμε ορισμένα πράγματα, και ο Κύριος, ο αγαθός Κύριος, που θέλει, έτσι μας θέλει και χαίρεται γι' αυτό, αποφασίζει για μας κάτι.

Να μας δώσει τη χάρη του, αποφασίζει να μας προχωρήσει, αποφασίζει να μας ευλογήσει και ακούει ύστερα και βλέπει σε εμάς μερικά πράγματα που δεν του αρέσουν καθόλου, που δεν στέκονται καθόλου, και αναβάλλει ο Κύριος, το ζήτημα για πότε και καμιά φορά για καθόλου, διότι όπως ξέρουμε και το τονίζει ο Απόστολος Παύλος, δεν μπήκαν όλοι στη γη της Επαγγελίας, πέθαναν στην έρημο. Αναβάλλει λοιπόν, δεν μας δίδει ο Κύριος αυτό που έχει σκοπό να μας δώσει, δεν μας πηγαίνει ο Κύριος εκεί που έχει σκοπό να μας πάει, το αναβάλλει και καμιά φορά μπορεί εντελώς να μας το στερήσει, να μας φυλάγει ο Θεός από κάτι τέτοιο.

Έχει πάρα πολύ μεγάλη σημασία όχι μόνο τι κάνουμε κι εμείς. Ο Κύριος είναι έτοιμος, πρόθυμος να μας δώσει τα αγαθά Του, γι' αυτό μας έκανε ανθρώπους και υπάρχουμε, μας έφερε Αυτός στην ύπαρξη και Αυτός μας έκανε χριστιανούς, και γι' αυτό που μπορεί να είμαστε και είμαστε εδώ, εδώ που κηρύχθηκε το Ευαγγέλιό Του και μας εγνώρισε την αλήθεια, μας εγνώρισε τον εαυτό Του, που μας έδωσε και την Εκκλησία, ότι μας δίνει τον εαυτό Του και θέλει ο Κύριος να μας κάνει αγίους, ούτε λίγο ούτε πολύ, για να κατοικήσει και να αναπαυθεί μέσα μας για πάντα και κατά πλήρη και ολόκληρο τρόπο. Αλλά όμως δεν είναι το θέμα μόνο τι κάνει ο Κύριος, κάνουμε κι εμείς και αν κάνεις ότι δεν καταλαβαίνεις, όπως έχουμε πει άλλες φορές, και καλή συντήρηση.

Εεεε...

Δεν είδες, κάνεις ότι δεν σου δίδει εσένα ο Κύριος και αρχίζεις και παραπονείσαι κλπ. Ή δείχνεις, όπως λέω εδώ, μια τέτοια ολιγοπιστία. Ναι, εκείνο το έκανε, αλλά μπορεί να κάνει και το άλλο; Τι είναι τώρα αυτά; Κάποτε, ας πούμε, κάποτε ο Κύριος έδινε τη χάρη Του, έδινε την ευλογία Του, τους έκανε αγίους. Τώρα μήπως μπορεί να κάνει τέτοιο πράγμα; Γίνεται τώρα τέτοιο πράγμα; Και αρχίζουν λοιπόν πονηρά λόγια, πονηρές σκέψεις, η όλη στάση της ψυχής σου αρχίζει να είναι πονηρή ενώπιον του Θεού. Τι θα σου κάνει; Αναβάλλει. Το πιο δίκαιο είναι να σε χτυπήσει και να τελειώσεις, αλλά δεν το κάνει. Δεν το κάνει, μακροθυμεί.

Αλλά αναβάλλει και δεν σου δίνει εκείνο το οποίο είχε σκοπό να σου δώσει. Και σκεφτείτε πόσες φορές ανέβαλε για μας κάτι που είχε σκοπό να μας δώσει. Και γι' αυτό είμεθα τόσο φτωχοί και φυτοζωούμε και δεν έχουμε προκόψει και δεν προκόπτουμε.

Πολλά, πολλά μπορούμε να πούμε. Ας πούμε, τόσα χρόνια έχουμε, τόσα πράγματα, τόσα μας δίνει και τι θα περίμενε ο Κύριος. Ίσως ελάχιστοι πήραμε αυτά που ήθελε να μας δώσει ή και οι ελάχιστοι πήραν ελάχιστα από αυτά που ήθελε να μας δώσει και άλλοι δεν πήραν είδηση ακόμα. Άλλες ευεργεσίες που μας δίνει ο Κύριος, αλλά αν ψάξουμε, αν ερευνήσουμε, αν προσέξουμε όλα αυτά που μας συνέβησαν, που μας συμβαίνουν, που έχουμε στη ζωή μας, που μας τα δίνει ο Κύριος με σκοπό να μας δώσει, να μας οδηγήσει στην αγιότητα, να μας δώσει τη χάρη, δεν υπάρχει η δική μας ανταπόκριση. Τουναντίον, η όλη στάση μας δεν είναι απλώς ραθυμία, δεν είναι απλώς μια ανορεξία.

Είναι μια αρνητική στάση, είναι μια στάση που πικραίνει, παραπικραίνει τον Κύριο, καταλαλεί, μια καταλαλιά, καταλαλιά εναντίον του Κυρίου, ένα παράπονο και τέτοιο. Ψάξτε να δείτε πόσες ψυχές χριστιανών, από αυτές τις ψυχές που αγωνίζονται και θέλουν να ζήσουν πνευματικά, πώς δεν έχουν το παράπονο μέσα τους ότι, να, κουράστηκαν, προσπάθησαν, αγωνίστηκαν και δεν έγινε, πήγε στράφι το λάδι. Πώς παραπονείσαι, ευλογημένη μου, πώς τολμάς και το κάνεις; Με τον Θεό έχεις να κάνεις, τον αγαθό Θεό. Πρόσεξες πόσα σου έδωσε; Τα αξιοποίησες όσα σου έδωσε; Ανταποκρίθηκες σε αυτά που σου έδωσε; Ανταποκρίθηκες ανάλογα με βάση αυτά που σου έδωσε; Πώς;

Έτσι, μπορεί να μη λες λόγια, αλλά είπαμε η στάση της ψυχής σου να είναι τέτοια. Πώς μιλάς έτσι στον Θεό και μουρμουρίζεις και παραπονείσαι και όλο τρώγεσαι με τον εαυτό σου και χάνεις τη Βασιλεία του Θεού; Έτοιμη η Βασιλεία του Θεού, όπως ήταν έτοιμοι εκεί, μπορούσε ο Κύριος να τους εισαγάγει. Δεν θέλει ο λαός με τη μεμψιμοιρία του και με τον γογγυσμό του και με όλα αυτά, και όχι μόνο, όπως είπαμε, ανεβλήθη η είσοδος του λαού σε αυτόν τον ευλογημένο τόπο, αλλά ορισμένοι ποτέ δεν μπήκαν στον τόπο αυτό.

Η Βασιλεία του Θεού ανοιχτή, η Βασιλεία του Θεού είναι για μας, αφού ήρθε ο Χριστός, ήρθε η Βασιλεία και μένουμε απ' έξω, κάπου εκεί είναι η Βασιλεία, κάπου κοντά μας είναι η Βασιλεία, μας περιμένει και μένουμε απ' έξω.

Μέσα σε αυτόν τον ναό που είμαστε, που τελείται το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας, που γεμίζει αγγέλους την ώρα που τελείται το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας, που είναι όντως η Βασιλεία του Θεού, και ενώ εμείς είμαστε εδώ, είμαστε απ' έξω. Όχι μόνο τώρα αυτήν την ώρα και κυρίως. Πόσοι χριστιανοί που εκκλησιάζουν είναι μέσα στην Βασιλεία του Θεού, είδαν αυτήν την Βασιλεία του Θεού, που ο Θεός τους έχει για την βασιλειότητα αυτή, αυτό τους ευάπηρε, αυτό τους έκανε χριστιανούς. Για τούτο λοιπόν ήκουσε ο Κύριος και ανεβάλετο, και πυρ ανήφθη εν Ιακώβ, και οργή ανέβη επί τον Ισραήλ και άναψε και φωτιά που ήταν ένα ξέσπασμα της οργής του Θεού, αλλά φωτιά αληθινή στο μέρος εκείνο που ονομάστηκε και Εμπυρισμός.

Οργή ανέβη επί τον Ισραήλ.

Οργή του Κυρίου επάνω στο λαό αυτόν, που είναι ο περιούσιος λαός, αλλά ο οποίος όμως είναι σκληροτράχηλος και καθόλου δεν συμμορφώνεται προς όσα λέει ο Θεός. Και έπεσε η οργή του Θεού επάνω σε αυτόν τον λαό, πάνω στους Ισραηλίτες, όπως άναψε ολόκληρη η φωτιά που είναι, είπαμε, ξέσπασμα της οργής Του.

Τι να πούμε; Ναι, μερικές φορές, πέρα που αυτό συμβαίνει σε έναν ολόκληρο λαό, σε ομάδες ανθρώπων, ναι, δεν ξέρω, μήπως πρέπει να πούμε ότι μερικά πράγματα που συμβαίνουν και στις ημέρες μας και πιο πρόσφατα και χτυπά και στη χώρα μας, μήπως είναι ξεσπάσματα της οργής του Θεού; Μην το παίρνουμε μόνο ότι κάποιοι είναι κακοί και μας κάνουν κακό, αλλά τους αφήνει ο Θεός. Τους αφήνει μήπως το ξέσπασμα της οργής Του και η φωτιά που αφήνει να ανάψει διότι ακριβώς παρεπικράναμε τον Κύριο, ενώ Αυτός τόσο μας ευεργετεί, τόσο μας ευλόγησε, τόσο μας ευεργετεί. Αλλά αυτό μπορούμε στον καθένα.

Πόσες φορές, πόσες φορές, επειδή ακριβώς δεν ανταποκρινόμαστε στην κλήση του Θεού και αναγκάζεται ο Κύριος, καθώς ενώ μας οδηγεί έτσι κανονικά στη Βασιλεία Του και εμείς κάνουμε τι κάνουμε και λέμε τι λέμε και φέρνουμε τη στάση που φέρνουμε, και ο Κύριος οργίζεται και μας πατάσσει. Πόσες φορές! Ναι, αισθάνεται κανείς μέσα του, μπορεί να μην είναι εξωτερικές καταστάσεις που φαίνονται, αλλά μέσα του ναι, και να είναι έτσι οργή Θεού, χτύπημα του Θεού, επειδή ακριβώς δεν ευχαρίστησες τον Θεό μας, δεν εδόξασες τον Θεό μας, δεν ακολούθησες το θέλημα του Θεού, δεν ακολούθησες τον δρόμο στον οποίο σε έβαλε ο Θεός και ελυπήθηκε ο Θεός.

Σε πάταξε, πάλι βέβαια για καλό, πάλι για καλό.

Ούτε πίστευσαν εν τω Θεώ, ούτε ήλπισαν επί το σωτήριον αυτού. Με όλο αυτό γίνεται διότι δεν επίστευσαν εις τον Θεό, ούτε ήλπισαν εις την σωτηρία που παρέχει ο Θεός. Αυτό είναι που θέλει ο Θεός να λέει, ότι έγιναν όλα αυτά ακριβώς γιατί δεν πίστευσαν και γιατί δεν ήλπισαν. Αυτό θέλει ο Θεός. Να πιστεύουμε, πιστεύουμε σ' Αυτόν, όχι απλώς Τον παραδεχόμαστε, όχι, όχι. Να ακούμε τι λέει και να εμπιστευόμαστε σ' Αυτόν και να ακολουθούμε Αυτόν, να, τι θα πει πίστη. Και να ελπίζουμε, να ελπίζουμε, σ' Αυτόν ελπίζω, σ' κάτι που δεν το έχω ακόμη. Ελπίζω σ' αυτό που θα έρθει, ελπίζουμε στη σωτηρία.

Ο Θεός τους έχει μέσα στην έρημο και τους οδηγεί στη γη Χαναάν, δεν έφτασαν ακόμη στη γη Χαναάν, αλλά να έχουν εμπιστοσύνη, μπορούν, τους καλεί ο Θεός να έχουν εμπιστοσύνη και τους καλεί ο Θεός να ελπίζουν ότι θα φτάσουν στη γη Χαναάν και θα σωθούν. Του Θεού, όπως ακριβώς και εμείς να εμπιστευόμαστε στον Θεό που μας οδηγεί, να Τον ακούμε τι μας λέει, να ακολουθούμε το θέλημά Του και να ελπίζουμε ότι τελικά θα μας σώσει. Όταν στηρίζουμε σε Αυτόν τη σωτηρία θα σωθούμε. Δεν πρέπει να αμφιβάλλουμε καθόλου. Αν τη στηρίξουμε τη σωτηρία σε εμάς τότε είναι πρόβλημα, αλλά το θέλει αυτό. Θέλει να βλέπει στην ψυχή του καθενός μας να βράζει αυτή η πίστη, αυτή η ελπίδα. Να είναι ζωντανή, όχι πεθαμένη, να είναι ζωντανή όπως είναι άλλα πράγματα μέσα στην ψυχή μας, αμαρτωλά πράγματα, άλλες επιθυμίες.

Άλλες διαθέσεις που είναι πολύ ζωντανές μέσα μας. Όχι, να σβήσουνε εκείνα και να είναι μέσα μας η πίστη αυτή στον Θεό και η ελπίδα αυτή εις Αυτόν, εις την σωτηρία που Αυτός μας προσφέρει.

Τι ωραία τώρα, στη συνέχεια: «Και ενετείλατο νεφέλαις υπεράνωθεν και θύρας ουρανού ανέωξε και έβρεξεν αυτοίς μάννα φαγείν και άρτον ουρανού έδωκεν αυτοίς». Ναι, έτσι έγινε, αλλά ο Θεός μακρόθυμος πάλι δεν αφήνει το λαό Του να πεθάνει εκεί διά της πείνας. Πέθαναν όταν πια παίρνουν την ηλικία τους και λοιπά, γίνονται ώριμοι. Άρα όμως τους γυρίζει πίσω, τους λέγει να μείνουν στην έρημο, αλλά και τους φροντίζει συγχρόνως. «Και ενετείλατο», λέει, «νεφέλαις υπεράνωθεν», εντολή ο Θεός στα σύννεφα που ήταν πάνω τους.

Και...

Και θύρας ουρανού ανέωξε και άνοιξε τους καταρράκτες, ας πούμε, του ουρανού και έβρεξε ευθύς μάννα. Κύριε, το μάννα λοιπόν. να φάνε και τους έδωκε άρτον εκ του ουρανού. Έχουμε πει κι άλλη φορά. Και αυτά που έχουμε πει κι άλλη φορά, έτσι να τα ταιριάζουμε με αυτά εδώ. Ναι, ο Κύριος μας οδηγεί στη σωτηρία και θέλει να το πιστεύουμε αυτό και να το ελπίζουμε. Επειδή όμως δεν το ελπίζουμε και δεν το πιστεύουμε, ολιγοπιστούμε, γι' αυτό ο Κύριος αναβάλλει. Τι ωραία που προχωρούμε, πόσο το χαίρεται όταν προχωρούμε και πώς μας έλκει στην πορεία αυτή. Αλλά η δική μας στάση είναι, όπως είπαμε, στάση απιστίας και μη ελπίδος. Και έτσι ο Κύριος αναβάλλει. Αλλά και πάλι ο ίδιος δεν μας εγκαταλείπει,

Δεν μας απορρίπτει εντελώς, πάλι μας στρέφει με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, μας συντηρεί όσο γίνεται για να συνέλθουμε, καθώς θα ταλαιπωρηθούμε, να θυμηθούμε, να σκεφτούμε τι χάσαμε, για να γίνουμε σωστότεροι απέναντι στο Θεό και να μετανοήσουμε και να προχωρήσουμε πάλι. Έτσι λοιπόν ο αγαθός Θεός, και στην πτώση μας ακόμη και στην επιστροφή μας ακόμη και στην καθυστέρηση που κάνουμε και λοιπά, πάλι δεν μας εγκαταλείπει, αλλά μας συντηρεί απλώς, συντηρεί κατά θαυμαστό τρόπο, μας συντηρεί για να έρθει κάποτε η μετάνοια και να προχωρήσουμε πάλι. Έτσι λοιπόν εδώ και εντολή στα σύννεφα που ήταν επάνω και άνοιξαν οι καταρράκτες του ουρανού και έβρεξε το μάννα, το γνωστό μάννα που ξέρουμε.

Έτσι τους έδωκε άρτον ουρανού, όπως λέει εδώ, άρτον ουρανού. Έφαγαν οι άνθρωποι, οι Ισραηλίτες, χρόνια, τεσσαράντα χρόνια, έτρωγαν από το μάννα, το οποίο ερχόταν κατά θαυμαστό τρόπο και είναι άρτος του ουρανού. Όπως ξέρουμε ο Χριστός ονομάζεται αυτός ο Άρτος Ουράνιος και ο Άρτος αυτός ο Ουράνιος, ο Άρτος εκ του Ουρανού για μας πλέον είναι ο Χριστός. Από μια πλευρά δεν ξέρω αν ταιριάζει εδώ να το πούμε γιατί βλέπετε κοινωνούμε, όλοι κοινωνούμε. Άλλοι περισσότερες φορές, άλλοι ολιγότερες φορές.

Κοινωνούμε, μας τα άφησε στην Εκκλησία, βλέπετε, ο Θεός. Θα μπορούσε να μας το στερήσει και βλέπετε ο καθένας πάμε και κοινωνούμε, αξίζουμε δεν αξίζουμε. Αλλά όμως αυτό το να μπούμε στη Βασιλεία του Θεού, να το νιώσουμε αυτό το πράγμα, μόνο, μόνο αν το αξίζει κανείς θα του το δώσει ο Θεός. Πόσοι και πόσοι θέλουμε να προχωρήσουμε, πόσοι και πόσοι θέλουμε να νιώσουμε τη χάρη του Θεού, να νιώσουμε μέσα μας την Αγία Τριάδα, να νιώσουμε ότι είναι μέσα μας ο παράδεισος, είμαστε μέσα στον παράδεισο, στη Βασιλεία του Θεού. Όσο και αν το θέλουμε, όσο και ζητούμε, δεν γίνεται. Δεν γίνεται, πρέπει να φύγει η ώρα, πρέπει να υποταχθείς στον Θεό, να πιστέψεις, να ελπίσεις και να σου το δώσει. Το μάννα, άρτον ουρανού, μάννα τον άρτον του ουρανού, όπως οι Ισραηλίτες.

Και τι παρεπίκραναν τον Θεό, και τι τους ετιμώρησε, με φωτιά τους γύρισε πίσω, ξέσπασε η οργή. Τιμωρημένοι λοιπόν μέσα στην έρημο, τρώνε το μάννα. Έτσι βλέπετε όλοι, αξίζουμε δεν αξίζουμε, ωφελούμαστε δεν ωφελούμαστε, προκόπτουμε δεν προκόπτουμε, βλέπετε έχουμε στη διάθεσή μας τον Άρτον του Ουρανού που είναι ο Χριστός. Δηλαδή, μας δίνει ο ίδιος εκείνος τον εαυτό του, το υψηλότερο μυστήριο, το μεγαλύτερο αγαθό. Μας το δίνει κατά ένα τέτοιο τρόπο να συντηρούμεθα. Βεβαίως, όποιος προκόψει πνευματικά και κοινωνεί, εκείνος πετάει στα ουράνια, είναι διαφορετικά. Αλλά να, λίγο πολύ, όλοι μπορούμε να γευόμαστε αυτόν τον άρτον εκ του ουρανού, τον Ιησού Χριστό.

να συντηρούμεθα, αλλά αλλοίμονο όμως εάν απλώς παίρνουμε τον άρτον αυτό για να συντηρούμεθα και δεν ενεργούμε από μέρους μας όπως πρέπει να ενεργήσουμε για να μετανοήσουμε και να κάνουμε αυτό το οποίο δεν κάναμε, αυτό που παραλείψαμε, αυτό που αρνηθήκαμε και πρέπει να διορθώσουμε τη στάση μας απέναντι στον Θεό, να πιστέψουμε, να ελπίσουμε για να προχωρήσουμε. Αλλοίμονο. Άρτον αγγέλων έφαγεν άνθρωπος, επισιτισμόν απέστειλεν αυτοίς εις πλησμονήν. Ο άνθρωπος λοιπόν εκεί στην έρημο έφαγε άρτον αγγέλων με την έννοια ότι ίσως που έφεραν τον άρτον αυτόν, το μάννα δηλαδή, το έφεραν οι άγγελοι.

Άρτος, τροφή δηλαδή αγγελική και να τώρα έχουν στη διάθεσή τους αυτήν την τροφή και οι άνθρωποι. Επισιτισμόν απέστειλεν αυτοίς εις πλησμονήν και τους έστειλε αφθονία. Όπως δηλαδή τα λέγαμε, η Θεία Κοινωνία, δεν λείπει ποτέ, όπου κι αν πάμε θα υπάρχει λειτουργία, όπου κι αν πάμε θα υπάρχει το Σώμα και Αίμα του Χριστού για να τρώμε. Πώς λέγει εκεί; Ο μόσχος πολύς, μηδείς εξέλθη πεινών, στο κατηχητικό λόγο του Ιωάννη του Χρυσοστόμου το βράδυ στην Ανάσταση.

Φτάσαμε στον 25ο στίχο και άλλα μπορούμε να πούμε αλλά νομίζω ότι καλό είναι να σταματήσουμε εδώ και θα τα πούμε και μεθαύριο και τη Μεγάλη Εβδομάδα και θα τα πούμε από την Κυριακή του Θωμά και πέρα πάλι αν θέλει ο Θεός. Εύχομαι καλό Πάσχα εις όλους. Να πάτε στον Παλαιό