Psalm 77 and the Duty to Teach Each Generation

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are on Psalm 77. This one too is by Asaph, as we said. You might say it gives a summary of the history of the people of Israel, from the Exodus out of Egypt to the time David became king.

It is a long psalm, with more than seventy verses.

The first eight verses form the introduction. I think we had begun with the first two: “Give heed, my people, to my law; incline your ear to the words of my mouth.” We spent a little time on those words “my law” and “my mouth.” “I will open my mouth in parables; I will speak of riddles from of old.” I think that is where we stopped, at the end of the first two verses. Then comes: “What we have heard and known, and what our fathers have told us.”

You see, my children, “I will open my mouth in parables” means: I will tell you stories. “I will speak of riddles from of old” means: I will tell you the ancient accounts of this people, especially from the Exodus onward. Now we come to “What we have heard and known, our fathers have told us.” What am I going to tell you? The things we have heard and come to know, the things handed down to us.

I think we all know, dear fathers, that these truths were passed on by word of mouth. They were written down too, of course, but they were passed on before that. Again and again in the Old Testament we find God’s command: “You shall teach these things to your children, to your descendants and to those who come after you.” The older people told the younger ones about these truths and God’s wondrous deeds for His people. They did so not merely because older people tend to tell stories to the young, but because God had specifically commanded them to do it. That is why the psalm says, “What we have heard and known, our fathers have told us.”

In a way, the same was true in New Testament times. For many decades, the truths of the faith were passed on like this. Very little had been written down, and most Christians learned the truth in the Church by hearing it, rather than by reading. They also took on the task of teaching these truths to their children. The Apostle Paul came to Thessalonica and spoke there over three Sabbaths. Yet in that time he managed...

...to tell them all the essential things they needed to hear. His listeners heard them and surely passed them on, both to their children and to others who had not heard the Apostle Paul. Some of those others later wanted to listen and learn; they repented and wanted to become Christians.

Books of the New Testament were written. The first was written in the year 51; before then, none existed. But when the First Epistle to the Thessalonians was written, who knew it? The Thessalonians received it, while other Christians knew nothing of it. More epistles were written, and later the Gospels, but many still did not know them. From about the year 200 onward, Christians generally knew that there were books of the New Testament and a New Testament canon, containing the books we have today. Even then, they did not all have access to them as we do now.

So we should not be surprised to hear that truths were, and still are, passed on by word of mouth. Among our own people, too, many things are handed down this way. How much would we never know if we tried to learn it only from books?

Think of someone who wants to write a book. Depending on the subject, perhaps life in our own time or in the fairly recent past, that person will not rely only on written sources, even though written sources are available today.

The writer will also ask people and learn from them. Suppose someone is writing the history of a village. However many written sources they find, they should ask the villagers, especially the older ones. They will learn valuable things they could not have learned otherwise. If they ruled out such sources from the start, many important things would be missing from their book. I think we all know the book Father Paisios wrote about Saint Arsenios.

Father Arsenios, I think that is how he refers to him there.

Thank you. He went here and there, drew on what he remembered himself, and asked others as well. I think he mentions in the book that he asked people who had something to tell him, something to add. Of course, one checks such information and makes sure it is true. But these are truths passed on by word of mouth.

We all know, from what little we learned at school, that this was especially how things were passed on in earlier times.

Homer wrote his works as poems—that is, he made poems of what he would not write as prose, rather than writing prose texts. One reason he wrote them as metrical poems—“Tell me, Muse, of the man of many turns, who…” and so on—was that these accounts passed by word of mouth from one generation to the next. Homer wrote them in this form mainly not for people to read, since most people could not read much, but so they could memorize and learn them, keep them on their lips, and pass them on.

It was like that in the Old Testament too. Some things are hard for us to understand today. Those of us who are a little older and know something of country life can understand a little. In those days people had fewer concerns and fewer things occupying them. Their minds could readily learn and retain accounts, and the older people could pass them on to the younger ones. That is why grandparents were so useful to their grandchildren.

Did they tell only fairy tales? Fairy tales are fine, and anyone can tell one. But grandparents also told true stories they had heard from other elders, or had sometimes lived through themselves. They told stories of the armed fighters and the outlaws, of the Turks, of injustices and crimes, and of heroic deeds. The grandchildren gladly listened to their grandfather, not just because he knew a tale, but because he told them true stories as well.

As we have said before, there are rare cases of people who are blind, deaf, and unable to speak. Such a person can cultivate only thought. Though deaf, blind, and unable to speak, that person can become remarkably perceptive through thought and touch. Someone who can see but can neither hear nor speak, as we have said before, can understand many things through the eyes. Before the rest of us notice something, that person may already have understood it, because all the powers of the soul are concentrated through that sense. People in former times were like us. If today we can learn so many things they could not learn and pursue studies they could not pursue...

We have so much else in our minds that they did not have. But they had the same human abilities we have, and they used those abilities in their own way. They could learn things, hold on to them, preserve them without changing them, and pass them on to the young almost word for word. Cases where an account was changed were rare and could soon be checked. “What we have heard and known, our fathers have told us.” So here too: we heard and learned these things because our fathers told them to us. These are the things I am going to write down.

In writing this psalm, the psalmist, as he says here, does not seem to have a written source in mind. We find other examples in the Old Testament. If I am not mistaken, other psalms also recount the history of the people of Israel. Their writers composed their poems, their psalms, on the basis of accounts handed down by earlier generations. These accounts eventually found their way into written texts and agree with one another. These are the things I will tell you.

So I will speak in parables. I will open my mouth and tell the stories we have heard and come to know, the stories our fathers told us. “They were not hidden from their children for another generation, as they proclaimed the praises of the Lord, His mighty deeds, and the wonders He performed.” They were not hidden from their children for another generation: the older generations hid nothing but made these things known to later generations. Here we see something characteristic of the Old Testament, perhaps more clearly than elsewhere.

It may be found elsewhere too, but here everyone had God’s command to do this, not just a few people. The elders were not simply recalling a few things and telling stories, as we said earlier. They regarded it as their duty because God had commanded it. So they sat their children down and said, “Listen, my child. Listen and learn. Listen and come to know.” They expected the children to pay attention, truly learn, and then pass it on to others in their turn. That is why the psalm says, “They were not hidden from their children for another generation, as they proclaimed the praises of the Lord and His mighty deeds.”

The older generations hid nothing from their children. They announced it, taught it, and passed it on. In this way they obeyed the Lord’s command to recount all those wonderful and awe-inspiring works, the mighty wonders God had done for His people. From this we can say that older people generally have a great duty toward the young, and parents especially. You, as a Christian parent, have that duty.

You have an obligation to learn these truths and pass them all on to your children. When the child grows up, if they wish to cast them aside, let them. But God places the child in your hands while the child is young and listens to you, precisely so that you may teach them all these things, all these truths. Look how much care parents generally take that their children learn to read and write and do not miss school—and rightly so. They take great care that a child learns piano, flute, something else, languages, or a trade. I have certain parents in mind who are so concerned about these things...

Things do not go as they want with their child’s piano, flute, and so on, and they are beside themselves. Yet we do not know whether those same parents show at least the same care that their children learn the truths of the Christian faith.

Children learn some things at school, both in primary and secondary school. One might think our society is organized so that parents need not make special provision for much of what children are taught there. But for many years now, some people have recognized that what children learn at school is not enough, and so they established catechism schools. That was the reason. It is another matter that today there is prejudice against the word “catechism.”

There is prejudice against the term “catechism school,” and so people try to change the name. But catechesis goes back to the earliest times. Why are catechumens called catechumens? Because they were taught everything they needed to receive and learn in order to become Christians. We have said before that Justin Martyr, in his Apology, says: “We do not receive someone simply because he wishes to become a Christian.” For a considerable time the Church tests and teaches him. Once the Church is satisfied that he will live according to Christ’s commandments, it decides to baptize him and make him a member of the

Church. Until then, he remains a catechumen. Around the beginning of our century, some people saw that the Christian education children received at school was incomplete. Most children did not go on to secondary school; they finished after primary school. Something had to be done. And as people emphasized even then,

the catechism school was never meant to take the place of secondary school, or of school in general. It was there to help, to fill gaps, and to add to what was taught. What children learned at school was little compared with what they needed to learn.

Indeed, the aim of catechism school was not only to add to their knowledge and instruction. Above all, it was to help children see that these truths were more than another school subject or a few facts to learn. They were to put them into practice, to live them, and to live as Christians. Catechism schools still exist today. As we said, strong prejudice has arisen against them, but that is a separate matter. What we must know is that older people, and parents especially, have an obligation to use every means they can, while the children are in their care, to teach them the whole truth. What does it say? The Holy Spirit, the Comforter, will come to teach you all the truth.

“Go and make disciples of all nations, baptizing them in the name of the Father and of the Son and of the Holy Spirit, teaching them to observe all things, all things that I have commanded you.” The disciples, the Apostles, were obliged to proclaim the whole Gospel and hide nothing, as we also find

the Apostle Paul saying: he hid nothing from them.

“I told you everything you needed to hear for your salvation.” From the time of the Apostles to this day, as we have said, parents, teachers, and priests must not withhold anything from the people, especially from children. “They did not hide it from their children,” the psalm says. They hid nothing.

They were to make known what God had commanded them to make known: to tell the next generation, and the generations that followed.

All of us who bear responsibility will have to answer for this. Parents who have neglected to teach their children the whole truth will have to answer for it, as will teachers, priests, and every older person. And we must stress once again: the whole truth, not just a little of it. But we must teach it with discernment. We cannot say everything at once. Nor can we go on to everything if what has already been taught has borne no fruit. For some things—how does the Apostle Paul put it? “I fed you with milk.”

“You are not yet able to receive solid food.” Before a little child can eat solid food, it must have milk, or other liquid nourishment, for quite some time. But that nourishment must do the child good and help it grow. If the child has not grown, how can it eat solid food? So we offer the truths little by little, with discernment, wisdom, and care, always aiming to teach the whole truth and hide nothing.

We should not approach this merely as a difficult duty that must somehow be done. We should feel that we belong to God, and feel what a great honor and joy it is that He has made us His own and entrusted us with passing on His teaching. Only then can a person have the courage to teach the truths of Christ wherever they need to be taught.

“He established a testimony in Jacob and set a law in Israel, which He commanded our fathers to make known to their sons.” God, then, established a law, a commandment, for the people of Israel. What was that commandment? “What He commanded our fathers to make known to their sons.” Everything God had told the fathers of Israel, they were to make known to their children. Notice how the psalm emphasizes that we did not

come to know these things simply because older people have a habit of telling stories to the young, who listen, take them to heart, preserve them, and tell them to others. Here we have an explicit commandment and law of God. All those who heard and learned these things from God received His command to make them known to their children. That is why I said that those of us who bear responsibility will have to answer if we fail to carry it out. All the more so for us, we might say, because we too have the command: “Go and make disciples of all nations, teaching them

to observe all that I have commanded you.” Since we are Christians, we are expected to know all Christ’s commandments and to have kept them, and to keep them still. One of those commandments is to teach all these things to the younger generation, to make them known, to help them, and to impress upon them that they too must keep them.

“So that another generation may know, the children yet to be born; they will arise and tell these things to their own children.” That is, he explains, those born later are to learn them and, when they come into the world, tell their children, and so on, generation after generation. Earlier he said that these things “were not hidden from their children for another generation.” They did not hide them but told the next generation. That generation, having learned them, is to make them known to the children born after them. Those who come after them, in turn, are to proclaim and pass them on as God commanded.

To their children, and so on. You see, we have—do not look at how we have taken things. Look at how God sees them and how God speaks of them. We are human beings; we exist. God did not ask us about that. He did not ask us, and who are we to ask Him why He brought us into this life? So we have come into life, and now we have a duty: not simply to work, not simply... What is all this?

Humanity has strayed completely from its purpose. You work simply to live, but you live to do something else. You exist for something else. And work is...

How shall I put it? What would a person do without work? He would grow rusty. Work is a joy, and without it life is difficult. At the same time, a person can take pleasure in working, in a good sense, and earn a living. But the point is to fulfill the purpose of life: to live according to God and for the soul to be saved. Instead, it is business here and business there, one venture after another: let us do this, let us do that; how are our finances, what about this or that expense? We go on as though there were nothing higher or better. I think we are all answerable to God in this matter. I do not mean simply that...

...we squander what we have and then struggle to live. I mean that we have poured so much of ourselves into these concerns. But never mind; if we go a little hungry, what harm will it do us? What harm will it do us, when hardship in material matters often draws a person closer to God? The more comfortable we become in these things, the more possessions we have, the more we forget God and stray from His path. We will stop here and continue next Wednesday. I cannot yet say anything more definite about Sunday, so at Wednesday’s Vigil at the Hodegetria, we will wait for further news.

Είμαστε στον 77ο ψαλμό. Είναι και αυτός του Ασάφ, όπως είπαμε. Είναι ένας ψαλμός που, θα έλεγε κανείς, έχει την περίληψη της ιστορίας του Ισραηλιτικού λαού, από την έξοδο της Αιγύπτου μέχρι που έγινε βασιλιάς ο Δαβίδ.

Μεγάλος ψαλμός, έχει 70 τόσους στίχους.

Στίχους έχει. Ο πρόλογος είναι 8, οι 8 πρώτοι στίχοι, και είχαμε αρχίσει, νομίζω, είδαμε τον πρώτο στίχο και το δεύτερο. Προσέχετε, λαός μου, τον νόμο μου, κλίνατε το οὖς ὑμῶν εἰς τὰ ῥήματα τοῦ στόματός μου. Είχαμε επιμείνει λιγάκι στα «μου» αυτά, από τον νόμο μου, στόματός μου. Ανοίξω ἐν παραβολαῖς τὸ στόμα μου, φθέγξομαι προβλήματα ἀπ’ ἀρχῆς. Νομίζω ως εδώ είχαμε φτάσει, είναι οι δυο πρώτοι στίχοι. Όσα ηκούσαμε και έγνωμε, αυτά και οι πατέρες ημών διηγήσαντο ημίν.

Επειδή, παιδιά, «ανοίξω ἐν παραβολαῖς τὸ στόμα μου», θα ανοίξω το στόμα μου και θα σας διηγηθώ διάφορες ιστορίες, διηγήσεις. «Φθέγξομαι προβλήματα ἀπ’ ἀρχῆς». Θα σας πω αυτές τις αρχαίες ιστορίες, τις ιστορίες που αναφέρονται, τις διηγήσεις που αναφέρονται στην αρχή του λαού αυτού και κυρίως από την έξοδο και έπειτα. Τα... «Όσα ακούσαμε», προχωρούμε τώρα, «όσα ακούσαμε και έγνωμε, αυτά οι πατέρες ημών διηγήσαντο ημίν». Τι θα σας διηγηθώ; Θα σας διηγηθώ αυτά που ακούσαμε και γνωρίσαμε και που μας διηγήθηκαν.

Πατέρες, γνωρίζουμε νομίζω όλοι ότι όλες αυτές οι αλήθειες μεταδίδονταν από στόμα σε στόμα. Γράφτηκαν βέβαια κιόλας, αλλά πριν γραφούν έτσι, μεταδίδονταν. Και βρίσκουμε μέσα στην Παλαιά Διαθήκη επανειλημμένως την εντολή του Θεού, που εντέλλεται, που λέγει: «Αυτά θα τα διδάξετε στα παιδιά σας, θα τα διδάξετε στους απογόνους ή στους νεοτέρους». Δηλαδή, δεν μετέδιδαν οι παλαιότεροι στους νεοτέρους αυτές τις αλήθειες, αυτά τα θαυμαστά έργα, γεγονότα του Θεού για τον λαό Του, δεν τα μετέδιδαν, δεν τα διηγούνταν απλώς διότι υπάρχει αυτή η συνήθεια στους ανθρώπους, οι παλαιότεροι, οι γεροντότεροι να διηγούνται στους νέους, αλλά είχαν και συγκεκριμένη εντολή από τον Θεό να το κάνουν αυτό. Γι’ αυτό λοιπόν λέει: «Όσα ακούσαμε και γνωρίσαμε και οι πατέρες τα διηγήθηκαν σε εμάς».

Από κάποια πλευρά, στην Καινή Διαθήκη, στα χρόνια της Καινής Διαθήκης, επί αρκετά χρόνια, επί δεκάδες χρόνια, έτσι μεταδίδονταν οι αλήθειες. Δεν ήταν γραμμένα παρά ελάχιστα και οι περισσότεροι χριστιανοί μάθαιναν, όχι διαβάζοντας αλλά ακούγοντας μάθαιναν την αλήθεια μέσα στην εκκλησία, και μάλιστα αναλάμβαναν να διδάξουν τις αλήθειες αυτές και στα παιδιά τους. Ήρθε ο Απόστολος Παύλος στη Θεσσαλονίκη, έμεινε τρία Σάββατα, μίλησε στη Θεσσαλονίκη. Πρόλαβε όμως...

τα τρία Σάββατα να πει όλα εκείνα τα βασικά, βασικά που χρειαζόταν να πει, και τα άκουσαν οι ακροατές και οπωσδήποτε αυτά τα μετέφεραν έπειτα και στους άλλους, όχι μόνο στα παιδιά τους αλλά και στους άλλους οι οποίοι δεν άκουσαν τον Απόστολο Παύλο και ύστερα ενδιαφέρθηκαν να ακούσουν και να μάθουν, ύστερα μετανόησαν, ύστερα προσήλθαν στον Χριστιανισμό, θέλησαν να προσέλθουν.

Βιβλία της Καινής Διαθήκης γράφτηκαν. Το πρώτο γράφηκε το 51, τότε δεν υπήρχε τίποτα, αλλά εκεί που γράφτηκε η πρώτη προς Θεσσαλονικείς επιστολή, ποιος την ήξερε; Οι Θεσσαλονικείς την πήραν στα χέρια τους, όλοι οι άλλοι χριστιανοί την αγνοούσαν. Γράφτηκαν και άλλες επιστολές, γράφτηκαν μετά τα Ευαγγέλια, αλλά πάλι τα αγνοούσαν. Από το 200 μετά Χριστόν και έπειτα, κατά κάποιο τρόπο, γνωρίζουν ότι υπάρχουν βιβλία της Καινής Διαθήκης, υπάρχει ο κανόνας της Καινής Διαθήκης, υπάρχουν όλα αυτά που έχουμε και σήμερα, και πάλι δεν τα είχαν όλοι στη διάθεσή τους όπως τα έχουμε σήμερα.

Να μην παραξενευόμαστε όταν δηλαδή ακούμε ότι οι αλήθειες μεταδίδονταν και μεταδίδονται από στόμα σε στόμα. Άλλα πράγματα στον λαό μας, και εδώ στον δικό μας λαό, άλλα πράγματα μεταδίδονται από στόμα σε στόμα. Πόσα δεν θα τα γνωρίζαμε, δεν θα τα ξέραμε, αν θέλαμε να τα μάθουμε μόνο μέσα από βιβλία.

Έχετε υπόψη σας και εκείνοι που θέλουν να γράψουν ένα βιβλίο. Ανάλογα τώρα τι βιβλίο θα γράψει, αν είναι ένα βιβλίο που αναφέρεται σε καταστάσεις της εποχής μας ή παλαιότερων εποχών, αλλά πάντως στο εγγύς παρελθόν, δεν καταφεύγει απλώς σε γραπτές πηγές, που σήμερα υπάρχουν πάντοτε γραπτές πηγές.

Καταφεύγει και στο να ρωτήσει, να μάθει. Ας πούμε, γράφει κανείς την ιστορία ενός χωριού. Όσο και αν βρήκε τέτοιες πηγές, να ρωτήσει τους χωρικούς, τους γεροντοτέρους εξ αυτών. Ναι, γιατί θα μάθει ορισμένα πράγματα πολύ χρήσιμα, πολύτιμα, μεγάλης αξίας, και δεν μπορούσε λοιπόν να τα μάθει. Εάν εκ των προτέρων απέκλειε αυτού του είδους τις πηγές, θα έμεναν πάρα πολλά σπουδαία πράγματα έξω από το βιβλίο του. Νομίζω όλοι έχουμε υπόψη μας αυτό το βιβλίο που έγραψε ο πατήρ Παΐσιος για τον Άγιο Αρσένιο τώρα.

Πάτερ Αρσένιο, νομίζω το λέγει εκεί.

Ευχαριστώ. Πήγε εδώ, πήγε εκεί, και ο ίδιος ό,τι θυμόταν, αλλά και ερώτησε κι άλλους. Νομίζω το αναφέρει και στο βιβλίο, νομίζω, ερώτησε ανθρώπους οι οποίοι κάτι είχαν να του πουν, κάτι είχαν να προσθέσουν. Φυσικά τις πληροφορίες αυτές κανείς τις ελέγχει και βεβαιώνεται ότι είναι αλήθειες, αλλά αλήθειες που έχουν μεταδοθεί από στόμα σε στόμα.

Αυτό... Αυτό όλοι ξέρουμε από τα λίγα γράμματα που μάθαμε στα σχολεία που πήγαμε, ότι αυτό κυρίως έγινε τα παλιά εκείνα χρόνια.

Ο Όμηρος που έγραψε τα έργα του σε ποιήματα, έγραψε δηλαδή τα ποιήματα, αυτά που δεν θα τα γράψει, τα έκανε ποιήματα και δεν έγραψε πεζά κείμενα. Ένας λόγος που τα έγραψε σε ποιήματα, έμμετρα έτσι ποιήματα, «Άνδρα μοι ένεπε, Μούσα, πολύτροπον, ος μάλα πολλά» και τα λοιπά. Ακριβώς όλα αυτά από στόμα σε στόμα περνούσαν από τη μία γενιά στην άλλη και τα έγραψε ο Όμηρος πάλι κατά αυτόν τον τρόπο περισσότερο όχι για να τα διαβάζουν, που δεν ήξεραν και πολλά γράμματα οι άνθρωποι, αλλά για να μπορούν να τα απομνημονεύουν, να τα μαθαίνουν και να μπορούν να τα έχουν στο στόμα τους και να τα μεταδίδουν.

Λοιπόν και στην Παλαιά Διαθήκη, μερικά πράγματα εμείς δεν μπορούμε να καταλάβουμε σήμερα. Όσοι είμαστε λίγο παλαιότεροι και γνωρίζουμε λίγο και από τη ζωή της υπαίθρου, κάτι μπορούμε να καταλάβουμε. Διότι ξέρουμε, εκεί που οι άνθρωποι δεν έχουν πολλές φροντίδες, τότε τουλάχιστον δεν είχαν πολλά προβλήματα κλπ., και με λίγα πράγματα είχαν να κάνουν. Και το μυαλό τους μπορούσε πολύ καλά να μάθει και να κρατήσει ορισμένα πράγματα και να τα παραδίδουν οι παλαιότεροι στους νεοτέρους. Γι’ αυτό και τότε είχαν, πώς να ήταν οι παππούδες ας πούμε, ήταν πολύ χρήσιμοι για τα εγγόνια.

Έλεγαν απλώς παραμύθια; Τα παραμύθια καλά είναι, παραμύθια μπορεί να πει ο καθένας, αλλά οι παππούδες έλεγαν και αληθινές ιστορίες που τις είχαν ακούσει από άλλους παππούδες, από άλλους γεροντοτέρους ή ορισμένες και οι ίδιοι τις είχαν ζήσει. Αληθινές ιστορίες με τους αρματολούς, με τους κλέφτες, ιστορίες σχετικά με τους Τούρκους εκεί, με αδικίες που γίνονταν, με εγκλήματα που γίνονταν, με ηρωικές πράξεις, και τα εγγονάκια άκουγαν ευχαρίστως τον παππού. Επαναλαμβάνω, όχι γιατί απλώς ξέρει κάποιο ποίημα, ε, κάποιο παραμύθι, αλλά επειδή τους έλεγε και αληθινές ιστορίες.

Όπως είπαμε και άλλη φορά, ο τυφλός και ο κουφάλαλος συγχρόνως, που υπάρχουν και τέτοιες σπάνιες περιπτώσεις, όμως υπάρχουν. Αυτός το μόνο που μπορεί να καλλιεργήσει είναι τη σκέψη. Γίνεται πανέξυπνος, μολονότι είναι κουφός, τυφλός, άλαλος, τη σκέψη και την αφή. Ο οποίος έχει τα μάτια και δεν έχει τη μιλιά και δεν έχει την ακοή, είπαμε και άλλη φορά, με τα μάτια του μπορεί να καταλάβει πολλά πράγματα. Εμείς οι άλλοι, ώσπου να πάρουμε είδηση, αυτός θα κατάλαβε, γιατί όλες οι δυνάμεις της ψυχής του συγκεντρώνονται διαμέσου αυτής της αισθήσεως. Έτσι, παλαιότεροι άνθρωποι ήταν όπως είμαστε και εμείς. Αν εμείς δηλαδή σήμερα έχουμε τη δυνατότητα να μάθουμε τόσα πράγματα που δεν μάθαιναν αυτοί, να κάνουμε σπουδές που δεν έκαναν αυτοί.

Τόσα άλλα να έχουμε στο μυαλό μας που δεν είχαν. Ναι, λοιπόν, έχουμε κάποιες ανθρώπινες δυνάμεις. Τις ίδιες δυνάμεις είχαν και αυτοί. Και αυτές τις δυνάμεις, αυτές τις χρησιμοποιούσαν κατά αυτόν τον τρόπο. Και μπορούσαν, λοιπόν, να μαθαίνουν ορισμένα πράγματα, να τα κρατούν, να τα διατηρούν αυτά, να μην τα αλλοιώνουν. Είναι σπάνιες εκείνες οι περιπτώσεις, που αμέσως ελέγχονται, να μην τα αλλοιώνουν και να τα μεταδίδουν, θα έλεγε κανείς, κατά γράμμα, λέξη προς λέξη, στους νεοτέρους. «Όσα ακούσαμε και έγνωμε, αυτά και οι πατέρες ημών διηγήσαντο ημίν». Έτσι λοιπόν και εδώ τα ακούσαμε, τα γνωρίσαμε όλα αυτά και μας τα διηγήθηκαν οι πατέρες. Αυτά είναι που θα σας γράψω. Δηλαδή,

γράφει εδώ ο ψαλμωδός αυτός τον ψαλμό, έτσι όπως το λέγει εδώ, δεν έχει υπόψη του τίποτε γραπτό. Και έχουμε και άλλα τέτοια μέσα στα κείμενα της Παλαιάς Διαθήκης. Δηλαδή άλλος αλλού πάλι γράφει, και άλλοι ψαλμοί, αν δεν απατώμαι, είναι που αναφέρονται στην ιστορία του Ισραηλιτικού λαού, και που όλοι αυτοί γράφουν, γράφουν το ποίημά τους, τον ψαλμό, με βάση τις διηγήσεις που έχουν υπόψη τους, με βάση αυτά που τους μετέδωσαν οι παλαιότεροι. Και συμβαίνει λοιπόν, ναι, να τα ταιριάζουν όλα αυτά πλέον τα γραπτά κείμενα, τα οποία προέρχονται από τις διηγήσεις αυτές, από το ότι μεταδόθηκαν ορισμένα πράγματα από τους παλαιότερους στους νεοτέρους. Αυτά θα σας διηγηθώ.

Αυτά θα τα πω δηλαδή με παραβολές, θα ανοίξω το στόμα μου και θα κάνω διηγήσεις. Αυτά τα οποία ακούσαμε, αυτά τα οποία γνωρίσαμε και οι πατέρες μας διηγήθηκαν. Ουκ εκρύβη από των τέκνων αυτών εις γενεάν ετέραν, απαγγέλλοντες τας αινέσεις Κυρίου και τας δυναστείας αυτού και τα θαυμάσια αυτού α εποίησε. Ουκ εκρύβη από των τέκνων αυτών εις γενεάν ετέραν, δηλαδή οι παλαιότεροι δεν έκρυψαν τίποτε, αλλά τα φανέρωσαν στις νεότερες γενιές, και δεν τα φανέρωσαν, εδώ έχουμε αυτό το χαρακτηριστικό στην Παλαιά Διαθήκη ίσως περισσότερο από αλλού.

και αλλού να υπάρχει, αλλά εδώ ακριβώς επειδή έχουν την εντολή του Θεού να το κάνουν αυτό όλοι, όχι απλώς ορισμένοι, λοιπόν δεν θυμούνται μερικά πράγματα και τα διηγούνται όπως είπαμε και πιο μπροστά, αλλά το θεωρούν χρέος να το κάνουν αυτό το πράγμα οι παλαιότεροι, διότι έχουν εντολή από τον Θεό. Και επομένως βάζουν κάτω τα παιδιά τους και «άκουσε, παιδί μου, άκουσε να μάθεις, άκουσε να γνωρίσεις». Με απαίτηση δηλαδή να προσέξουν τα παιδιά, να ακούσουν τα παιδιά, όντως να μάθουν τα παιδιά, και αυτά με τη σειρά τους έπειτα να μεταδώσουν εις άλλους. Γι’ αυτό λέει: «Οὐκ ἐκρύβη ἀπὸ τῶν τέκνων αὐτῶν εἰς γενεὰν ἑτέραν, ἀπαγγέλλοντες τὰς αἰνέσεις τοῦ Κυρίου καὶ τὰς δυναστείας αὐτοῦ».

Δεν έκρυψαν οι παλαιότεροι από τα τέκνα τους, δεν έκρυψαν τίποτε, αλλά τι; Ανήγγειλαν και παρήγγειλαν και δίδαξαν και μετέφεραν έτσι, εφήρμοσαν την εντολή του Κυρίου να μεταφέρουν, να διηγηθούν όλα αυτά τα θαυμαστά, όλα αυτά τα φοβερά έργα, τα φοβερά θαύματα που έκανε ο Θεός στον λαό. Από αυτής της απόψεως θα μπορούσαμε να πούμε ότι γενικώς οι παλαιότεροι, γενικώς, έχουμε χρέος μεγάλο για τους νεοτέρους, γενικώς και ειδικότερα οι γονείς. Εσύ ο χριστιανός γονεύς.

Έχεις υποχρέωση να μάθεις, να μεταδώσεις όλες τις αλήθειες στα παιδιά σου. Και αυτά τώρα, αν μεγαλώσει το παιδί και όταν μεγαλώσει, άμα θέλει, ας τα πετάξει πέρα. Αλλά, όμως, ο Θεός γι' αυτό σου δίνει στα χέρια σου το παιδί και είναι μικρό το παιδί και σ' ακούει το παιδί, ακριβώς για να του μάθεις αυτά όλα, να του διδάξεις όλα αυτά τα πράγματα, όλες αυτές τις αλήθειες. Είδατε τι φροντίδα όλοι οι γονείς, λίγο πολύ, τι φροντίδα έχουν να μάθει το παιδί γράμματα, μη τυχόν δεν πάει το παιδί στο σχολείο, και καλά κάνουν, φροντίδα να μάθει πιάνο, να μάθει, ξέρω γω, φλογέρα, να μάθει κάποιο αυτό ή να μάθει γλώσσες ή να μάθει τέχνη, φροντίδα μεγάλη έχουν υποσμωρισμένους γονείς, ο Σερπίτης, λέω, έτσι και...

Δεν πάνε τα πράγματα όπως θέλουν σχετικά με το πιάνο του παιδιού και με την φλογέρα του παιδιού και λοιπά, πέφτουν να πεθάνουν. Και δεν ξέρουμε εάν αυτοί οι γονείς δείχνουν τουλάχιστον την ίδια φροντίδα να μάθουν τα παιδιά τους τις αλήθειες της Χριστιανικής.

Στο σχολείο τα παιδιά μαθαίνουν μερικά πράγματα, και στο δημοτικό και στα γυμνάσια. Θα έλεγε κανείς ότι όλη η κοινωνία μας είναι έτσι οργανωμένη που μπορεί να μη χρειάζεται να λάβουν ιδιαίτερη πρόνοια οι γονείς να μάθουν το παιδί τόσα και τόσα διδάσκονται στα δημοτικά και στα γυμνάσια, όπως ήταν έναν καιρό. Αλλά βλέπετε εδώ και πολλά χρόνια καθώς ορισμένοι διεπίστωσαν ότι δεν επαρκούν αυτά, δεν φτάνουν αυτά τα οποία τα παιδιά μαθαίνουν στα σχολεία και ίδρυσαν τα κατηχητικά σχολεία. Αυτός ήταν ο λόγος. Και άλλο αν υπάρχει σήμερα προκατάληψη απέναντι στη λέξη κατηχητικό.

Σχολείο κατηχητικό, υπάρχει προκατάληψη και γι' αυτό γίνεται προσπάθεια να αλλάξουν τη λέξη και λοιπά. Αλλά αυτό είναι από την παλιά ακόμη εποχή. Οι κατηχούμενοι γιατί λέγονται κατηχούμενοι; Ακριβώς διότι εδιδάσκοντο όλα εκείνα τα οποία έπρεπε να δεχθούν και να μάθουν προκειμένου να γίνουν χριστιανοί. Το έχουμε πει και άλλη φορά που λέει και ο Ιουστίνος στην απολογία του ότι δεν δεχόμεθα, λέει, τον καθένα απλώς διότι θέλει να γίνει χριστιανός, αλλά επί αρκετό η Εκκλησία τον δοκιμάζει, τον διδάσκει και αφού βεβαιωθεί η Εκκλησία ότι αυτός θα ζήσει σύμφωνα με τις εντολές του Χριστού, τότε αποφασίζει να τον βαπτίσει και να τον κάνει μέλος της

Εκκλησίας. Ως τότε τον έχει κατηχούμενο. Είδαν λοιπόν ορισμένοι πριν, στις αρχές, θα λέγαμε περίπου του αιώνα μας, είδαν ότι είναι ελλιπής η μόρφωση χριστιανική που παίρνουν τα παιδιά, η αγωγή χριστιανική που παίρνουν τα παιδιά στα σχολεία, διότι τα περισσότερα δεν πήγαιναν στο γυμνάσιο αλλά έμεναν μόνο με το δημοτικό και έπρεπε κάτι να γίνει. Και όπως ετονίζετο από τότε,

Εεε... Το κατηχητικό δεν είχε σαν σκοπό να υποκαταστήσει και να αντικαταστήσει το γυμνάσιο, το σχολείο γενικώς, αλλά ερχόταν να βοηθήσει, ερχόταν να συμπληρώσει, ερχόταν να προσθέσει. Διότι όλο εκείνο που μάθαιναν τα παιδιά στη σχολή ήταν λίγα εν σχέσει με εκείνο που έπρεπε να μάθουν.

Μάλιστα το κατηχητικό σχολείο είχε σαν σκοπό όχι μόνο να συμπληρώσει από θεωρητικής απόψεως και από πλευράς διδασκαλίας, αλλά κυρίως θα έλεγε κανείς να βοηθήσει τα παιδιά να μην είναι αυτά απλώς ένα μάθημα, απλώς να μάθουν μερικά πράγματα, αλλά να τα εφαρμόσουν στη ζωή τους, να τα ζήσουν, να ζήσουν ως χριστιανοί. Και υπάρχει μέχρι σήμερα το κατηχητικό σχολείο. Είπαμε ότι έχει δημιουργηθεί φοβερή προκατάληψη, έτερον εκάτερον. Εκείνο το οποίο πρέπει να ξέρουμε είναι ότι οι παλαιότεροι και οι γονείς έχουν υποχρέωση με κάθε τρόπο, με κάθε μέσο, όσο τα παιδιά τα έχουν στα χέρια τους, να διδάξουν πάσα την αλήθεια. Πώς λέει εκεί; Έρχεται το Πνεύμα το Άγιο, ο Παράκλητος, να σας διδάξει πάσα την αλήθεια.

Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη, βαπτίζοντες αυτούς εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, διδάσκοντες αυτούς τηρείν πάντα, τηρείν πάντα όσα ενετειλάμην υμίν. Οι μαθηταί, οι Απόστολοι έχουν υποχρέωση να κηρύξουν όλο το Ευαγγέλιο, να μην κρύψουν τίποτε, όπως βρίσκουμε

Βρίσκουμε τώρα να λέει και ο Απόστολος Παύλος, δεν έκρυψε τίποτα, λέει.

Από ό,τι χρειαζόταν σας τα είπα όλα για να σωθείτε. Και μετά από τους Αποστόλους και μέχρι σήμερα, όπως είπαμε, δεν επιτρέπεται οι γονείς, οι διδάσκαλοι, οι ιερείς και από όλο το λαό και ιδιαίτερα από τα παιδιά να αποκρύπτουμε κάτι. Ουκ έκρυψαν, λέει, από των τέκνων αυτών. Δεν έκρυψαν τίποτα.

Προκειμένου να φανερώσουν αυτά τα οποία είχαν εντολή από τον Θεό να φανερώσουν, να φανερώσουν εις γενεάν ετέραν, στην επόμενη γενιά, στις επερχόμενες γενιές.

Θα δώσουμε λόγο όλοι όσοι είμεθα υπεύθυνοι, σε αυτό το σημείο θα δώσουμε λόγο. Οι γονείς οι οποίοι παραμέλησαν, αμέλησαν να διδάξουν τα παιδιά τους πάσαν την αλήθεια, θα δώσουν λόγο. Και οι διδάσκαλοι και οι ιερείς και κάθε μεγαλύτερος. Και πρέπει να τονίσουμε ακόμη μια φορά ότι όλα, όλα, όχι ολίγα, όλα, δηλαδή με διάκριση. Ούτε μπορεί να πει, θα τα πει όλα μαζί, ούτε μπορεί να τα πει όλα εφόσον με όσα έχουν λεχθεί δεν γίνεται μια κάποια προκοπή, διότι ορισμένα... Πώς λέει ο Απόστολος Παύλος; Γάλα σας επότισα.

Ακόμη δεν είστε σε θέση να πάρετε στερεά τροφή. Για να πάρει κανείς στερεά τροφή, πρέπει το παιδάκι, για να φάει στερεά τροφή, να πιει αρκετό καιρό γάλα, ρευστή τροφή ας πούμε, αλλά πρέπει αυτή η τροφή να το πιάσει, πρέπει να το βοηθήσει να μεγαλώσει. Άμα δεν μεγαλώσει, πώς θα είναι και μείνει πάλι όπως ήταν; Έτσι λοιπόν, λίγο λίγο προσφέρουμε τις αλήθειες, με διάκριση, με σύνεση, με προσοχή, αλλά όμως με απώτερο σκοπό να προσφέρουμε όλη την αλήθεια και να μην κρύψουμε τίποτα.

Όχι μόνο με την έννοια, έχουμε να κάνουμε ένα δύσκολο καθήκον και θα το κάνουμε, τι να γίνει. Αλλά να νιώθουμε ότι είμαστε του Θεού άνθρωποι, να νιώθουμε μεγάλη μας τιμή και μεγάλη μας χαρά που μας έκανε ο Θεός δικούς Του και που μας αναθέτει να μεταδώσουμε τη διδασκαλία. Μόνον έτσι μπορεί κανείς να έχει κουράγιο να διδάξει τις αλήθειες του Χριστού και να τις διδάξει προς πάσαν κατεύθυνση.

Ανέστησε μαρτύριον εν Ιακώβ και νόμον έθετο εν Ισραήλ, όσα ενετείλατο τοις πατράσιν ημών του γνωρίσαι αυτά τοις υιοίς αυτών. Ο Θεός δηλαδή έδωκε εντολήν εις τον Ιακώβ και νόμον έθετο εν Ισραήλ και εθέσπισε νόμον ο Θεός, εντολήν δηλαδή στον Ισραηλιτικό λαό. Ποια είναι αυτή η εντολή, ποιος είναι αυτός ο νόμος; Όσα ενετείλατο τοις πατράσιν ημών του γνωρίσαι αυτά τοις υιοίς αυτών, όλα όσα είπε στους πατέρες, στους πατέρες του Ισραηλιτικού λαού, όλα αυτά να τα γνωρίσουν αυτοί στα παιδιά τους, στους υιούς αυτών. Εδώ βλέπετε το τονίζει ότι δεν τα

γνωρίσαμε αυτά επειδή υπάρχει συνήθεια οι παλαιότεροι να διηγούνται παλιές ιστορίες στους νεοτέρους και οι νεότεροι να τα ακούνε και να τα βάζουν μέσα στην καρδιά τους και να τα διαφυλάσσουν για να τα πουν σε άλλους, αλλά εδώ έχουμε εντολή, ρητή εντολή και νόμο του Θεού. Όλοι αυτοί που τα άκουσαν από τον Θεό, που τα γνώρισαν από τον Θεό, έλαβαν αυτή την εντολή, έλαβαν αυτόν τον νόμο του Θεού να τα γνωρίσουν στα παιδιά τους. Γι' αυτό είπα ότι θα δώσουμε λόγο όσοι έχουμε μια υπευθυνότητα και δεν θα τηρήσουμε, δεν θα είναι εντάξει, θα δώσουμε λόγο. Διότι πολύ περισσότερο θα λέγαμε εδώ υπάρχει η εντολή. Όπως είπαμε, πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη, διδάσκοντες αυτούς,

πάντα όσα ενετειλάμην υμίν. Άπαξ και είμεθα χριστιανοί, υποτίθεται ότι γνωρίσαμε όλες τις εντολές του Χριστού και τηρήσαμε και τηρούμε όλες τις εντολές του Χριστού και έχουμε μια από αυτές τις εντολές, είναι και αυτή, να διδάξουμε, να εμφανερώσουμε και στους νεοτέρους όλα αυτά και να τους βοηθήσουμε και να τους το πούμε και να τους τονίσουμε ότι πρέπει να τα τηρήσουν κιόλας.

Όπως αν γνώ γενεά ετέρα, υιοί οι τεχθησόμενοι, και αναστήσονται και απαγγελούσιν αυτά τοις υιοίς αυτών, για να τα μάθει η μεταγενέστερη γενεά, αυτοί οι οποίοι θα γεννηθούν βραδύτερον, ερμηνεύει εδώ, και ούτοι όταν εμφανιστούν, αναγγείλουν αυτά εις τους υιούς αυτών και ούτω καθεξής. Δηλαδή, διαδοχικά. Αυτά, είπε πιο πάνω, ουκ εκρύβη από των τέκνων αυτών εις γενεάν ετέραν. Δεν τα έκρυψαν λοιπόν, αλλά τα είπαν στην επόμενη γενεά. Αυτή η γενεά η ετέρα λοιπόν που γνώρισε, να τα γνωρίσει αυτή η γενεά και εν συνεχεία από αυτούς να τα γνωρίσουν οι τεχθησόμενοι, αυτοί που θα γεννηθούν, και ύστερα οι άλλοι που θα προέλθουν από αυτούς να τα απαγγείλουν, να τα μεταφέρουν ως εντολή του Θεού.

στους υιούς των και ούτω καθεξής. Βλέπετε, έχουμε, μην κοιτάτε πώς εμείς τα πήραμε τα πράγματα. Λοιπόν, πώς τα βλέπει ο Θεός και πώς τα λέγει ο Θεός. Είμαστε άνθρωποι, υπάρχουμε, δεν μας ρώτησε ο Θεός αυτό. Αυτό δεν μας ρώτησε και ποιοι είμαστε εμείς να του πούμε γιατί μας έφερε στη ζωή; Ήρθαμε λοιπόν στη ζωή, τώρα έχουμε υποχρέωση όχι απλώς να δουλεύουμε, όχι απλώς... Τι είναι αυτά;

Τελείως, δηλαδή, έχει ξεφύγει ο άνθρωπος από το σκοπό του. Να δουλέψεις για να ζήσεις απλώς, αλλά να ζεις για να κάνεις κάτι άλλο. Για κάτι άλλο υπάρχεις. Και η δουλειά είναι...

Πώς να πούμε, τι θα κάνει ο άνθρωπος άμα δεν δουλεύει; Θα σκουριάσει. Είναι χαρά η δουλειά και χωρίς τη δουλειά είναι, πώς να πούμε, η ζωή είναι δύσκολη. Αλλά συγχρόνως καθώς διασκεδάζει κανείς εργαζόμενος, με την καλή έννοια διασκεδάζει, βγάζει και τα προς το ζην. Αλλά για να κάνει, να επιτελέσει τον σκοπό τον οποίο έχει να επιτελέσει, δηλαδή να ζήσει κατά Θεό και να σωθεί η ψυχή του, και όχι αυτό τώρα business από εδώ και business από εκεί και επιχειρήσεις να κάνουμε τούτο, να κάνουμε εκείνο, να κάνουμε τι γι' αυτό τώρα, τα οικονομικά μας έτσι, τα οικονομικά μας αλλιώς, σαν να μην υπάρχει άλλο τι ανώτερο και καλύτερο και ψηλότερο. Εγώ νομίζω ότι όλοι οι ενώπιον του Θεού είμαστε ένοχοι σε αυτό το θέμα. Όχι ένοχοι με την έννοια ότι...

Κατασπαταλούμε τα αυτά και ύστερα δυσκολευόμαστε να ζήσουμε, αλλά και το ότι εκεί έχουμε ρίξει... Αλλά δεν πειράζει, ας πεινάσουμε και λίγο, τι θα πάθουμε; Τι θα πάθουμε, δεδομένου ότι ο άνθρωπος πλησιάζει περισσότερο τον Θεό όταν σε αυτά τα θέματα έχει κάποιες δυσκολίες. Όσο πιο πολύ πλαταίνει ως προς αυτά τα θέματα, τόσο πιο πολλά πράγματα υλικά έχει, τόσο ξεχνάει τον Θεό και τόσο ξεφεύγει από τον δρόμο του Θεού. Αλλά θα σταματήσουμε εδώ και θα συνεχίσουμε την άλλη Τετάρτη. Δεν είμαι ακόμη σε θέση να πω κάτι πιο συγκεκριμένο σχετικά με την Κυριακή και επομένως την Τετάρτη στην Αγρυπνία στην Οδηγήτρια θα περιμένουμε να μάθουμε νεότερα.