Remembering God’s Providence in Times of Suffering

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We were on Psalm 26. Last time we looked at verses 8 through 10, which make up the third stanza.

In this stanza, at the end of the first part, we find certain doubts.

“Will the Lord reject us forever and never again show His favor? Will He cut off His mercy for good? Has His promise come to an end from generation to generation? Will God forget to have compassion, or in His anger withhold His mercies?” God help us—does this mean God will send us away, reject us, and stop showing us His mercy? The psalmist now moves into the second part.

We come to the fourth stanza, verses 11 through 13: “And I said, ‘Now I begin to understand: this is the change wrought by the right hand of the Most High.’ I remembered the works of the Lord; I will remember Your wonders from the beginning. I will meditate on all Your works, and I will ponder my pursuits.”

So, he says, “I said”—that is, he said to himself—“Now I begin to understand: this is the change wrought by the right hand of the Most High.” We can understand this in two ways, one painful and one joyful. The change in their circumstances is the work of the Most High’s right hand, the work of God’s power. But which change does he mean?

If you remember, this verse is also sung at Pascha. Farther on, too, we have the verse used as a prokeimenon at the leave-taking of the great feasts: “What god is great like our God?” It is sung at Vespers immediately after the feast. “You are our God, who works wonders.” And farther down we have, “You made Your power known among the peoples,” and “The waters saw You, O God,” and so on.

So, “Now I begin to understand.” But what does he understand? What is this change? As we said, it can be understood in either of those two ways.

When things begin to turn from bad to good, when they begin to improve, that change comes through the power of God. That is “the change wrought by the right hand of the Most High.” But it can also mean quite the opposite. Both readings are valid, aren’t they? The second meaning, which we will come to, fits the Hebrew more closely.

That is, when I saw all these things, I said to myself, “Now I begin to understand.”

“The change wrought by the right hand of the Most High” refers to all that God allowed to happen. Things had been going so well, and then God allowed enemies to come and do all the evil they did. The psalmist reaches the point of wondering whether God has abandoned His people, or whether He will abandon them. Will God forget His mercy and compassion and leave His people? Things have changed so drastically for the worse that the psalmist begins to doubt.

He begins to doubt God’s protection. So he says, “I said to myself, ‘Now I begin to understand.’” This whole change from good to bad did not happen simply because the enemies wanted it. It is “the change wrought by the right hand of the Most High.” God has allowed this change. He has allowed things to become so hard, allowed us to reach this terrible state—and, of course, He has allowed it for a good purpose.

At first it may look like punishment. But its purpose is to bring good to the people: to help them repent, come to their senses, return to God, and humbly ask for His mercy with repentant hearts. Then God will receive His people again, forgive them, and remain with them.

The words can also carry the first meaning: “Now I begin to understand that this whole change has taken place: evil came, so to speak, and good is beginning to come.” That change from evil toward good is God’s work. But the Hebrew text fits the other meaning, the second one, more closely. Even if we do not settle on that meaning alone, we should include it: “I said to myself, ‘Now I begin to understand that all this evil that happened, this whole change, this whole transformation, is God’s work. God allowed it to happen; God willed it to happen.’”

The right hand of the Most High means the power of God. Once again, in this verse of the psalm, we see that this psalmist—who, as we said, is not David—sees everything, as David did, under God’s providence. He sees everything as depending on God. Nothing happens without God’s permission. God governs all things. Everything is in His hands; He cares for everything. And because of that, however terrible things may be, even the greatest calamities can finally turn toward good.

The greatest sorrows, the greatest disasters, the worst things. God governs them and allows them, and He leads them toward good. They do not happen apart from His providence. We know well that, from the Fall of man until today, evil has continually occurred in the world. People do evil; it is the fruit of sin. Yet God governs even these things and uses them for our good—even death—so that evil may not, as I say, become death.

God uses even that. When will we grow used to thinking this way? Yes, it is very hard to hear these things. But our whole way of thinking, as we were saying earlier, is different. When will we leave our own way of thinking behind and enter into the thought and spirit of Holy Scripture—the spirit of God’s providence, the true understanding of God’s relationship with us and ours with Him? When we take things the wrong way, we make a serious mistake. We also torment ourselves and gain no benefit.

We could put it another way. We do more than cause ourselves pain: we are wrong at the root, and our souls make no progress or gain any benefit. When will we learn to think this way? “I remembered the works of the Lord; I will remember Your wonders from the beginning.” The Lord allowed things to turn toward evil so that good might come of it. I began to understand this because I remembered the works of the Lord: “I will remember Your wonders from the beginning.” I remembered His works, and I keep calling them to mind.

These are the wonders God worked from the beginning. “The beginning” could mean the time when He chose Abraham. But above all, it means the time when He brought His people out of Egypt, led them through the Red Sea and across the wilderness, and brought them to Canaan. God worked so many wonders. Yet this same God sometimes allowed His people to be chastened, to bear calamities and suffer afflictions. Then, in a wondrous way, He saved them and led them onward. So I remembered all these works of the Lord: “I will meditate on all Your works.”

Perhaps this is a prayer: “I remembered the works of the Lord; I will remember Your wonders from the beginning.” I will call to mind all the wonders You have worked for this people from the beginning—from the Exodus onward, when You took special care of them. “I will meditate on all Your works, and I will ponder my pursuits.” Now, here the text says “my pursuits.” Does anyone have another copy of the Old Testament? Perhaps that “my” should be “Your,” but...

And it could stand as it is. Does your Psalter have “your” there? Yes, I think it should be “your,” though we can still make sense of “my.” “Your” fits better, since all the other phrases say “your”: “I will remember your wonders from of old; I will meditate on all your works, and reflect on your deeds.” The translation here has “your” too. So the text probably has an error: it should read “your” instead of “my.” We will correct it.

Here the psalmist says, “I will meditate.” He means: I will sit down, give myself to it, and look deeply into it. I will do more than read; I will study carefully. You might even say, “I will ponder.” That word fits the next verb even better. He will take the Lord’s wondrous works one by one and consider them. In them he will see God’s love, wisdom, power, and majesty, and how God brings good even out of the evil that came before. “I will reflect on your deeds”: elsewhere that verb can mean “to chatter,” but here it means “to ponder deeply.”

“On these wondrous works of yours.” That is what “deeds” means here. As we were saying earlier, we need to ponder them. Thank you. My friend, it matters greatly to sit down and reflect deeply on God’s providence, on His works, on all His activity, on all that He does, on His love for mankind and His love for us. But no one can do this by relying on reasoning alone.

Someone may understand a few things that way, but such reflection will lead nowhere. In the end, the person will not be edified and may even harm himself, because his difficulties will remain unresolved if he approaches them wrongly. There is only one way to reflect rightly on God’s actions and reach a sound conclusion that will edify us: we must begin with God as God—the Creator who formed us, who is good, who loves mankind, who is just and abundant in mercy. He knows how to do all things rightly, and whatever He does is good.

Begin by seeing things this way. Then reflect on God’s actions. Think of all you can discover there, all you can gain, and how deeply you can be edified.

The very same events can overwhelm a person who sees them wrongly, while someone who sees them rightly finds life in them. A calamity comes, and a person begins asking, “Why, my God, did You do this? Why did You do it to us? Why did You have no pity on us? Why did You bring this evil upon us when You have not done so to others?” All those questions will consume you. But you can approach it differently and say, “Yes, God permitted this calamity. Who knows what great good He will bring out of it? He is a good and merciful God.”

Thank you very much. That good is no fantasy. It is real; it is true. We must approach these things rightly.

And so I will meditate on all Your works and reflect on Your deeds.

We now come to the fifth stanza, verses fourteen, fifteen, and sixteen: “O God, your way is holy. What god is great like our God? You are the God who works wonders; You have made Your power known among the peoples. With Your arm You redeemed Your people, the sons of Jacob and Joseph.”

“O God, your way is holy.” What a remarkable thing to say. Your way, O God, is a holy way. If God sets you on His way, then whatever happens to you, that way remains holy, and in the end it makes you holy. When will we learn this? This is what the Saints did, and what they still do. They trust God. He takes them into His care and sets them on His way. From then on they do not keep wavering, asking whether things are going well or why this or that has happened. They accept everything and say, “Let it be blessed, my God.” God’s way is holy.

God’s way receives those who are holy and those who long to become holy. It leads them to holiness; the way itself makes them holy. “O God, your way is holy.” “What god is great like our God?” Who is as great as You? The psalmist is not suggesting that God can be compared with others. God is the true God, great in His mercy, compassion, power, providence, love, and condescension. He is great in all things. Hold on to this one thought: who is like our God? Who is as great as He is?

Our God is everything to us. He has everything, and He has it for our sake. If a person holds on to that alone, it is enough.

“You are the God who works wonders.” You are our God, who has done all these wondrous works. The psalmist is not imagining these things. He has the events before him, the whole history of the people of Israel in his hands, and all the works, all the wondrous works of God. Who is as great a God as You? “You are the God who does all these wondrous works of Yours. You made Your power known among the peoples, and You made Your power known. You are the great God, the almighty God, the majestic God, the wondrous God with wondrous works.”

He made His power known among the peoples when He brought Israel out of Egypt. Wherever they went, and whoever they encountered, people learned who this God of Israel is. That is the meaning.

For example, will we ever become so united with God, and will God be so fully with us, that all our enemies find themselves facing Him? Then we would see how He puts each one in his place, whether demons or human beings. “With Your arm You redeemed Your people.” By the divine power of Your arm, You freed the people of Israel—the sons of Jacob and Joseph, the descendants of the Patriarch Jacob and of Joseph—from slavery in Egypt.

You see why we are told to hold on to what is good instead of sinking into what is painful. The psalmist saw the painful things and spoke of them, to the point that his trust nearly faltered. But here, in the second part, he has trust in God again. That trust has a firm foundation. God has already done many wondrous works. The psalmist knows them and remembers them, and on that basis he trusts God.

He trusts the God who performed those wonders, who redeemed His people Israel, the descendants of Jacob and Joseph. These are events, tangible things that happened; the prophet cannot ignore them. When will we, too, learn to hold on to all the wondrous things God has done in His Church and continues to do today, instead of dwelling on the negative side of things and sinking into it? Please allow me to stop here, and not only to stop but also not to continue. May the gentlemen forgive us for not holding our gathering tonight. I hope that next Monday we will be able to do everything, and...

It will also be our last gathering before the feasts.

Ήμεθα στον 26ο ψαλμό, είχαμε δει την τελευταία φορά τους στίχους 8 έως 10, που είναι η τρίτη στροφή.

Που έχουμε σε αυτήν τη στροφή του πρώτου μέρους κάποιες αμφιβολίες.

Μή εις τους αιώνας απώσεται Κύριος και ου προσθήσει του ευδοκείν έτι; Ή εις τέλος το έλεος αυτού αποκόψει, συνετέλεσε ρήμα από γενεάς εις γενεάν; Μη επιλήσεται του οικτιρήσαι ο Θεός ή συνέξει εν οργή αυτού τους οικτιρμούς αυτού; Θεού, η βοήθεια, δηλαδή ο Θεός πια θα μας αποπέμψει, μας απορρίψει, θα σταματήσει πλέον να μας δίνει το έλεός του; Και συνεχίζει τώρα περνώντας στο δεύτερο μέρος.

Έχουμε την τέταρτη στροφή, στους στίχους 11-13. Και είπα, νυν ήρξαμην· αύτη η αλλοίωσις της δεξιάς του Υψίστου. Εμνήσθην των έργων Κυρίου, ότι μνησθήσομαι από της αρχής των θαυμασίων σου, και μελετήσω εν πάσι τοις έργοις σου και εν τοις επιτηδεύμασί μου αδολεσχήσω.

Λοιπόν, από αυτά είπα λέει, είπα, είπε δηλαδή στον εαυτόν, νυν ήρξαμην, τώρα αρχίζω να καταλαβαίνω, αυτή η αλλοίωσις της δεξιάς του Υψίστου. Τώρα εδώ μπορεί να το πάρει κανείς και αρνητικά και θετικά. Αυτή είναι η αλλοίωσις, η μεταβολή δηλαδή της καταστάσεως είναι έργον της δεξιάς του Υψίστου, είναι έργον της δυνάμεως του Θεού. Αλλά ποια μεταβολή;

Αν θυμάστε, αυτός ο στίχος λέγεται και το Πάσχα, όπως και πιο κάτω έχουμε πάλι το στίχο εκείνο που λέγεται σαν προκείμενο στην απόδοση των μεγάλων εορτών. Τις Θεός μέγας ως ο Θεός ημών, στον Εσπερινό που είναι αμέσως μετά την εορτή. Συ ει ο Θεός ημών, ο ποιών θαυμάσια. Και το στίχο «Εγνώρισας εν τοις λαοίς την δύναμήν σου» πιο κάτω, είδον σε ύδατα, ο Θεός, και τα λοιπά.

Λοιπόν, τώρα αρχίζω να καταλαβαίνω. Τι καταλαβαίνει όμως, ποια είναι αυτή η αλλοίωσις; Είπαμε, και θετικά και αρνητικά μπορεί να το πάρει κανείς, δηλαδή.

Καθώς αρχίζουν τα πράγματα να μεταβάλλονται από άσχημα που ήταν σε καλά, να έχουν καλή εξέλιξη, λοιπόν αυτή η αλλαγή, η μεταβολή γίνεται με τη δύναμη του Θεού. Αυτή η αλλοίωσις της δεξιάς του Υψίστου. Όπως μπορεί να έχει και τελείως άλλη έννοια, αντίθετη. Και το ένα σωστό είναι και το άλλο σωστό είναι, δε έτσι, δε έτσι; Δηλαδή με το εβραϊκό ταιριάζει πιο πολύ η δευτέρα σημασία που θα πούμε.

Δηλαδή... Δηλαδή είπα, καθώς διαπίστωσα όλα αυτά τα πράγματα, είπα μέσα μου, τώρα αρχίζω να καταλαβαίνω.

Η αλλοίωσις της δεξιάς του Υψίστου, όλο αυτό που επέτρεψε ο Θεός να γίνει, δηλαδή από εκεί που ήταν τόσο καλά τα πράγματα, τόσο ωραία, επέτρεψε ο Θεός να έρθουν οι εχθροί και να κάνουν όλο αυτό το κακό που έκαναν. Μέχρι σημείο που ο ψαλμωδός εδώ αρχίζει να διερωτάται μήπως ο Θεός τους εγκατέλειψε, μήπως θα τους εγκαταλείψει. Μήπως θα ξεχάσει ο Θεός το έλεός του, τους οικτιρμούς του και θα αφήσει το λαό του. Τόσο, ας πούμε, από καλά που ήταν τα πράγματα άλλαξαν προς το κακό, ώστε ο ψαλμωδός αρχίζει και έχει αμφίβολες σκέψεις.

Σκέψεις αμφιβολίας της προστασίας του Θεού. Και λέγει λοιπόν ότι και είπα μέσα μου, τώρα αρχίζω να καταλαβαίνω ότι όλη αυτή την αλλαγή από το καλό προς το κακό δεν την έκαναν οι εχθροί απλώς διότι ήθελαν να την κάνουν, αλλά είναι αλλοίωσις της δεξιάς του Υψίστου, αυτή η αλλαγή είναι έργο του Θεού. Ο Θεός είναι εκείνος ο οποίος επιτρέπει να γίνει όλη αυτή η αλλαγή, επιτρέπει να έρθουν τόσο πολύ άσχημα τα πράγματα, επιτρέπει να φτάσουμε στη θέση που φτάσαμε, στο τόσο κακό που φτάσαμε, είναι ο Θεός που επιτρέπει φυσικά για το καλό.

Καταρχήν να μοιάζει ότι είναι μια τιμωρία, αλλά τιμωρία η οποία έχει σαν σκοπό να φέρει καλό εις τον λαό, να βοηθήσει τον λαό να μετανοήσει, να βοηθήσει τον λαό να συνέλθει, να επιστρέψει στον Θεό, να ζητήσει ταπεινά και μετανοημένα το έλεος του Θεού και ο Θεός πάλι θα δεχτεί τον λαό του, θα τον συγχωρήσει και θα μείνει μαζί του.

Ότι μπορεί να έχει και την πρώτη σημασία, ότι τώρα αρχίζω να καταλαβαίνω ότι όλη αυτή η αλλαγή έγινε, που έγινε το κακό ας πούμε και αρχίζει τρόπον τινά να έρχεται το καλό. Όλη αυτή η αλλαγή, το κακό προς το καλό, γίνεται από τον Θεό. Επειδή όμως, σύμφωνα με το κείμενο το εβραϊκό, ταιριάζει πιο πολύ να πούμε το άλλο, το δεύτερο, τουλάχιστον αν δεν μείνουμε απλώς μόνο στο δεύτερο, λέμε και το δεύτερο αυτό. Αυτό ότι μπορεί να σημαίνει, είπα μέσα μου, τώρα αρχίζω να καταλαβαίνω ότι όλο αυτό το κακό που έγινε, όλη αυτή η αλλαγή, όλη αυτή η αλλοίωση είναι έργο του Θεού, το επέτρεψε ο Θεός να γίνει, το θέλησε ο Θεός να γίνει.

Δεξιά του Υψίστου, η δύναμις του Θεού. Βλέπουμε λοιπόν ακόμη μία φορά εδώ σε αυτόν τον ψαλμό, σε αυτόν τον στίχο, βλέπουμε και αυτόν τον ψαλμωδό που είπαμε δεν είναι ο Δαβίδ εδώ, και αυτόν τον ψαλμωδό όπως και ο Δαβίδ, όλα βλέπει κάτω από την πρόνοια του Θεού, όλα τα εξαρτά από τον Θεό, τίποτε δεν γίνεται χωρίς την άδεια του Θεού, χωρίς τη συγκατάβαση του Θεού, όλα τα ελέγχει ο Θεός και καθώς τα έχει όλα στα χέρια του ο Θεός και για όλα προνοεί ο Θεός και όλα ξεκινούν από Εκείνον, βγαίνουν τελικά, όσο άσχημα και αν είναι, βγαίνουν τελικά σε καλό τα πάντα και οι πιο μεγάλες συμφορές.

Οι πιο μεγάλες...

Λύπες, οι πιο μεγάλες καταστροφές, τα πιο άσχημα πράγματα. Λοιπόν, όλα αυτά, καθώς ο Θεός συνυποτά ελέγχει, καθώς ο Θεός συνυποτά επιτρέπει, όλα αυτά βγαίνουν σε καλό, τα οδηγεί ο Θεός σε καλό. Δεν γίνονται μόνα τους. Και γνωρίζουμε καλά ότι από τότε που έπεσε ο άνθρωπος μέχρι και σήμερα συνέχεια συμβαίνουν κακά στην ανθρωπότητα. Και τα κακά μεν οι άνθρωποι τα κάνουν, είναι κατά της αμαρτίας, αλλά τελικώς όμως και αυτά ο Θεός τα ελέγχει, τα έχει στο χέρι και τα χρησιμοποιεί για το καλό του ανθρώπου, ακόμη και το θάνατο, για να μην γίνει, λέω, θάνατο το κακό.

Χρησιμοποιεί ο Θεός. Πότε, πότε άραγε... Συνηθίσουμε; Ναι, είναι πολύ δύσκολο να ακούμε όλα αυτά τα πράγματα, αλλά η όλη νοοτροπία μας που λέγαμε προηγουμένως και πάνω εκεί στο Δευκτήριο, η όλη νοοτροπία μας είναι αλλιώτικη. Πότε θα συνηθίσουμε και θα ξεφύγουμε από τη δική μας νοοτροπία και θα μπούμε ακριβώς στη σκέψη αυτή των Αγίων Γραφών, στην νοοτροπία αυτή, στο πνεύμα αυτό των Αγίων Γραφών, στο πνεύμα αυτό της προνοίας του Θεού, στο πνεύμα αυτό το αληθινό της σχέσης του Θεού με τους ανθρώπους και των ανθρώπων με τον Θεό; Αλλιώς, όχι απλώς δηλαδή κάνουμε μεγάλο λάθος που τα παίρνουμε τα πράγματα αλλιώς, αλλά τελικώς τυραννιόμαστε και δεν ωφελούμεθα.

Επίσης μπορούμε να το πούμε και αλλιώς, όχι μόνο παιδευόμαστε και τα λοιπά, αλλά και ριζικώς κάνουμε λάθος και δεν προκόπτει η ψυχή μας, δεν ωφελείται η ψυχή μας. Πότε άραγε θα συνηθίσουμε έτσι; Εμνήσθην των έργων Κυρίου, ότι μνησθήσομαι από της αρχής των θαυμασίων σου. Ο Κύριος ας πούμε άφησε τα πράγματα να αλλοιωθούν προς το κακό για να βγει καλό και είπα έτσι, σκέφτηκα έτσι και άρχισα να καταλαβαίνω κατά αυτόν τον τρόπο διότι θυμήθηκα τα έργα Κυρίου, εμνήσθην των έργων Κυρίου, ότι μνησθήσομαι από της αρχής των θαυμασίων σου. Θυμήθηκα τα έργα του Κυρίου και ενθυμούμαι.

Αυτά τα θαυμάσια που έκανε ο Θεός από την αρχή. Όταν βέβαια λέει εδώ την αρχή, μπορεί να εννοεί από την αρχή, η αρχή από τότε που εξέλεξε τον Αβραάμ, αλλά κυρίως όμως εννοεί από τότε που έβγαλε το λαό από την Αίγυπτο και τον οδήγησε διαμέσου της Ερυθράς Θαλάσσης και διαμέσου της ερήμου τον οδήγησε στην Χαναάν. Τόσα θαυμαστά έκανε ο Θεός, αλλά συγχρόνως όμως αυτός ο ίδιος ο Θεός άφηνε πολλές φορές ο λαός να τιμωρηθεί, ο λαός να σηκώσει ορισμένες συμφορές, να υποστεί ορισμένες θλίψεις και εν συνεχεία ο Θεός διά θαυμαστού τρόπου έσωσε τον λαό του και τον οδηγούσε στον δρόμο αυτό. Θυμήθηκα λοιπόν όλα τα έργα αυτά του Κυρίου και μελετήσω εν πάσι τοις έργοις σου.

Μάλλον εδώ είναι προσευχή, εμνήσθην των έργων Κυρίου, ότι μνησθήσομαι από της αρχής των θαυμασίων σου. Θα θυμηθώ, θα φέρω στη μνήμη μου όλα τα θαυμάσια που έκανες σε αυτόν τον λαό από την αρχή, από τότε που ανέλαβες κατά ειδικότερο τρόπο το λαό αυτό, απ' την έξοδο και έπειτα. Και θα μελετήσω εν πάσι τοις έργοις σου και εν τοις επιτηδεύμασί μου αδολεσχήσω. Τώρα, επιτηδεύμασί μου λέει εδώ. Εδώ. Έχει κανείς κάποια άλλη Παλαιά Διαθήκη, μήπως το μου αυτό, αντί μου, μήπως είναι σου, αλλά...

Και έτσι μπορεί να μείνει όμως. Σου το έχει εκεί το ψαλτήρι; Ναι, πρέπει σου και μου να είναι, δεν νομίζω, πάλι βγαίνει, μπορούμε να το καταλάβουμε, να το ερμηνεύσουμε, αλλά πιο πολύ πρέπει να είναι σου γιατί και τα άλλα είναι σου. Σου, ότι μνησθήσομαι από της αρχής των θαυμασίων σου και μελετήσω εν πάσι τοις έργοις σου και εν τοις επιτηδεύμασί σου αδολεσχήσω. Και στη μετάφραση εδώ το έχει σου, επομένως μάλλον είναι λάθος το κείμενο, αντί μου πρέπει να είναι σου, θα το διορθώσουμε.

Εδώ ο ψαλμωδός λέγει θα μελετήσω, θα καθίσω κάτω, θα στρωθώ και θα εμβαθύνω ας πούμε, δεν θα διαβάσω απλώς αλλά θα μελετήσω με προσοχή, θα φιλοσοφήσω αν θέλετε, πιο πολύ ταιριάζει τώρα το θα φιλοσοφήσω πιο κάτω στο άλλο ρήμα, το θα αδολεσχήσω. Λοιπόν, θα μελετήσω ένα-ένα δηλαδή, θα πάρω όλα τα θαυμάσια έργα του Κυρίου και θα τα μελετήσω και θα δω ακριβώς εκεί την αγάπη του Θεού, τη σοφία του Θεού, τη δύναμη του Θεού, τη μεγαλοπρέπεια του Θεού, πόσο καλό βγάζει ο Θεός από ό,τι κακό συμβεί πιο μπροστά κλπ., κλπ. Και εν τοις επιτηδεύμασί σου αδολεσχήσω, και το αδολεσχήσω εδώ, αλλού βέβαια το αδολεσχήσω σημαίνει φλυαρώ, αλλά εδώ το αδολεσχήσω έχει την σημασία θα φιλοσοφήσω.

είστε...

Εις τα θαυμαστά αυτά έργα σου, πάλι η ίδια η έννοια είναι τα επιτηδεύματα, αυτό σημαίνει. Και είπαμε και πάνω προηγουμένως λέγαμε να φιλοσοφήσουμε ας πούμε, φιλοσοφήσουμε. Ευχαριστούμε. Έχει πάρα πολύ μεγάλη σημασία, άνθρωπέ μου, να στρώνεσαι κάτω και να φιλοσοφείς επάνω στην πρόνοια του Θεού, επάνω στα έργα του Θεού, επάνω στην όλη ενέργεια του Θεού, στην όλη κίνηση του Θεού, στην φιλανθρωπία του Θεού, στην αγάπη του Θεού, να φιλοσοφήσεις. Αλλά δεν μπορεί κανείς να φιλοσοφήσει, δεν μπορεί άμα πάει απλώς λογικά.

Να καταλάβει ορισμένα πράγματα και τα λοιπά, να φιλοσοφήσει δεν θα βγάλει τίποτε. Τελικά δεν θα βγει ο άνθρωπος ωφελημένος, αλλά μπορεί να κάνει και βλάβη στον εαυτό του, προκαλέσει ζημία στον εαυτό του, διότι δεν θα λυθούν τα προβλήματά του αν δεν τα πάρει σωστά. Αλλά δεν υπάρχει άλλος τρόπος να φιλοσοφήσουμε σωστά επάνω στις ενέργειες του Θεού και να βγάλουμε τελικά το σωστό συμπέρασμα για να ωφεληθούμε. Δεν υπάρχει άλλος τρόπος από το να πάρουμε τον Θεό ως Θεόν, Δημιουργόν, Πλάστην, Αγαθόν Θεόν, Φιλάνθρωπον Θεόν, Δίκαιον Θεόν, Πολυέλεον Θεόν, Αυτός που ξέρει όλα να τα κάνει σωστά, αυτός που ό,τι και αν κάνει είναι καλό κλπ.

Έτσι να πάρει κανείς τα πράγματα, έτσι να ξεκινήσει και μετά φιλοσοφεί μέσα στις ενέργειες του Θεού και τι δεν έχει να βρει, τι δεν έχει να αποκομίσει από εκεί, πόσο δεν έχει να ωφεληθεί.

Ίδια πράγματα, άμα τα δει κανείς στραβά, καταποντίζεται μέσα σε αυτά, άμα τα δει σωστά, βρίσκει ζωή μέσα σε αυτά. Έρχεται μια συμφορά και άμα αρχίσει κανείς, γιατί Θεέ μου το έκανες και γιατί μας το έκανες και γιατί δεν μας λυπήθηκες και γιατί ενώ στους άλλους δεν κάνεις τέτοιο κακό, σε εμάς έκανες ένα τέτοιο κακό, και θα σε φάνε όλα αυτά τα γιατί. Ενώ αν το πάρεις αλλιώς και πεις, ναι, ο Θεός επέτρεψε να γίνει αυτή η συμφορά, ποιος ξέρει, διότι είναι Θεός Αγαθός και είναι Θεός Ελεήμων, ποιος ξέρει τι μεγάλο καλό έχει να βγάλει μέσα από εδώ.

Ευχαριστώ πολύ. Δεν είναι φανταστικό το καλό, είναι μια πραγματικότητα, είναι μια αλήθεια. Πρέπει ο άνθρωπος να τα πάρει τα σωστά.

Και μελετήσω, λοιπόν, εν πάση της έργης σου και της πειδεύμασής σου, αδελφής Κίσο.

Ο Θεός, προχωρούμε τώρα στην πέμπτη στροφή, δέκατος τέταρτος στίχος, δέκατος πέμπτος στίχος και δέκατος έκτος στίχος. Ο Θεός, εν τω αγίω η οδός σου, η οδός σου, ο Θεός, εν τω αγίω η οδός σου. Τις Θεός μέγας ως ο Θεός ημών; Συ ει ο Θεός ο ποιών θαυμάσια, εγνώρισας εν τοις λαοίς την δύναμή σου. Ελυτρώσω εν τω βραχίονί σου τον λαόν σου, τους υιούς Ιακώβ και Ιωσήφ.

Ο Θεός, είναι εκπληκτική εδώ θα λέγαμε, ω Θεέ, εν τω αγίω η οδός σου, ο δρόμος σου δηλαδή, είναι δρόμος άγιος, η οδός σου είναι οδός αγία, με την έννοια δηλαδή, να σε βάλει ο Θεός στο δρόμο του και άμα σε βάλει στο δρόμο του, ό,τι και να σου συμβεί τελικώς, είναι άγιος δρόμος και σε αγιάζει στο τέλος. Ο Θεός, για να μάθει ο άνθρωπος. Πότε θα τα μάθουμε αυτά τα μαθήματα, αυτά ακριβώς που έκαναν οι Άγιοι, αυτό κάνουν οι Άγιοι, εμπιστεύονται στον Θεό και τους αναλαμβάνει ο Θεός και τους βάζει στον δρόμο του και ούτε από εκεί και πέρα καθόλου αμφιταλαντεύονται, πάνε καλά, δεν πάνε καλά, γιατί να συμβαίνει αυτό, και τα πάντα όλα τα δέχονται, να είναι ευλογημένο, Θεέ μου. Είναι αγία η οδός του Θεού.

Ο δρόμος του Θεού και αγίους δέχεται, αυτούς που έχουν διάθεση να αγιαστούν και τους οδηγεί στον αγιασμό, τους αγιάζει αυτός ο δρόμος του Θεού. Ω Θεέ, αγία είναι η οδός σου, άγιος είναι ο δρόμος σου. Τις Θεός μέγας ως ο Θεός ημών; Ποιος είναι, ποιος Θεός είναι τόσο μέγας όπως είσαι εσύ; Όχι με την έννοια ότι συγκρίνει εδώ, δεν συγκρίνεται ο Θεός. Αληθινός ο Θεός και είναι μέγας ο Θεός και στο έλεός Του και στην ευσπλαχνία Του και στη δύναμή Του και στην πρόνοιά Του και στην αγάπη Του και στη συγκατάβασή Του και σε όλα Του είναι μέγας ο Θεός. Τις Θεός μέγας ως ο Θεός ημών; Από μια πλευρά δηλαδή μόνο αυτό να κρατήσει ο άνθρωπος. Ποιος Θεός είναι σαν το δικό μας το Θεό, ποιος είναι τόσο μέγας όπως είναι ο Θεός μας;

Τα πάντα είναι ο Θεός μας. Τα πάντα έχει ο Θεός μας και φυσικά τα έχει για εμάς. Μόνο αυτό να κρατήσει ο άνθρωπος και φτάνει.

Σύ είσαι ο Θεός ο ποιών θαυμάσια. Σύ είσαι ο Θεός μας ο οποίος έκανες όλα αυτά τα θαυμαστά έργα. Δεν φαντάζεται ο Ψαλμωδός ορισμένα πράγματα. Έχει τα γεγονότα, έχει όλη την ιστορία του Ισραηλιτικού λαού στα χέρια του μπροστά του και έχει όλα τα έργα, όλα τα θαυμαστά έργα του Θεού. Ποιος είναι λοιπόν ο μέγας Θεός όπως εσύ; «Εσύ είσαι ο Θεός ο οποίος κάνεις όλα αυτά τα θαυμαστά έργα σου. Εγνώρισες εν τοις λαοίς την δύναμή σου και έκανες γνωστή την δύναμή σου. Εσύ ο Θεός ο μέγας, παντοδύναμος Θεός, ο μεγαλοπρεπής Θεός, ο θαυμαστός Θεός με τα θαυμαστά έργα».

Εγνώρισε αυτήν τη δύναμη στους λαούς, έτσι καθώς τους έβγαλε από την Αίγυπτο και όπου και αν περνούσαν και όποιους και αν συναντούσαν, όλοι πήραν ένα καλό μάθημα ποιος είναι ο Θεός αυτός του Ισραήλ, αυτήν την έννοια.

Παραδείγματος χάρη, εμείς θα φτάσουμε σε τέτοιο σημείο που να είμαστε τόσο ενωμένοι με το Θεό και τόσο να είναι ο Θεός μαζί μας, ώστε όλοι οι εχθροί μας να έχουν να κάνουν με το Θεό και να βλέπουμε πως, ας πούμε, έναν έναν τους βάζει όλους στη θέση τους, και δαίμονες και ανθρώπους αν είναι, και ό,τι και να είναι. Ελυτρώσω εν τω βραχίονί σου τον λαόν σου. Ελευθέρωσες τον ισραηλιτικό λαό με τη δύναμη του βραχίονά σου, με τη δύναμη τη θεϊκή που έχεις. Ελευθέρωσες αυτόν τον λαό, τους υιούς Ιακώβ και Ιωσήφ, όλους αυτούς, τους απογόνους του Πατριάρχου Ιακώβ και του Ιωσήφ, τους ελευθέρωσες από τη δουλεία της Αιγύπτου.

Βλέπετε που λένε πρέπει να πιανόμαστε από τα θετικά και όχι να βλέπουμε, να βουλιάζουμε μέσα στα αρνητικά. Είδε ο Ψαλμωδός τα αρνητικά, τα είπε και μέχρι σημείο, ας πούμε, που άρχισε να κλονίζεται τρόπον τινά. Αλλά αμέσως όμως εδώ στο δεύτερο μέρος, ας πούμε, έχουμε αυτή την εμπιστοσύνη πλέον στον Θεό που αισθάνεται, που έχει ο Ψαλμωδός, και η εμπιστοσύνη αυτή έχει αντίκρισμα, δεν είναι έτσι στον αέρα, δεν εμπιστεύεται στον Θεό έτσι ματαίως, αλλά ο Θεός πρόλαβε να κάνει πολλά θαυμαστά έργα και τα έχει υπόψη του ο Ψαλμωδός και τα ενθυμείται όλα αυτά και με βάση αυτά λοιπόν εμπιστεύεται στον Θεό.

Ε, αυτός ο Θεός, σε αυτόν τον Θεόν ο οποίος έκανε αυτά τα θαυμάσια, ο οποίος ελύτρωσε τον λαό του, τον Ισραηλιτικό, τους απογόνους του Ιακώβ, τους απογόνους του Ιωσήφ, αυτά είναι γεγονότα, είναι χειροπιαστά πράγματα, δεν μπορεί να τα αγνοήσει ο προφήτης. Λοιπόν, πότε θα συνηθίσουμε και εμείς να πιανόμαστε από όλα τα θαυμαστά αυτά που έχει κάνει ο Θεός μέσα στην εκκλησία του και κάνει μέχρι και σήμερα, και όχι να βλέπουμε την αρνητική πλευρά των πραγμάτων και να καταποντιζόμαστε εκεί μέσα; Να μου επιτρέψετε όμως να σταματήσω εδώ, και όχι μόνο να σταματήσω αλλά και να μην συνεχίσω. Να μας συγχωρέσουν οι κύριοι που δεν θα κάνουμε απόψε τη σύναξή μας. Την άλλη Δευτέρα ελπίζω να μπορέσουμε να τα κάνουμε όλα και

Θα είναι και η τελευταία σύναξή μας πριν από τις γιορτές.