Psalm 73: Praying for God to Remember His Covenant

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are in Psalm 73, from verse 18 to the end. In this third part, the Psalmist prays to God for God’s people and against God’s enemies.

“Remember this: an enemy has insulted the Lord, and a foolish people has provoked Your name.” The Psalmist asks God to remember this: to remember the congregation, His people.

The Septuagint uses the feminine form, “Remember this.” But the sense may also be “Remember it”—that is, remember what I am about to say.

“An enemy has insulted the Lord.”

This enemy of ours, the Chaldeans from Mesopotamia, came and insulted You, the Lord. “A foolish people has provoked Your name.” That is what this senseless people has done.

He thus provoked Your name, provoked it by blaspheming, that is, by doing all these things. For the Chaldean came and tore things down, broke them, ruined them, destroyed them, and knocked them down. This was desecration. It affected the whole city, but especially the Temple, God’s Temple. Therefore all this insult, all this blasphemy was directed against God Himself. Remember, says the Psalmist, remember this: this enemy, Your enemy, came here and insulted You by his deeds.

And this foolish people, with its insults and blasphemies, provoked You.

Do not hand over to the beasts a soul that praises You; do not forget the souls of Your poor forever.

Do not hand them over to the beasts. These enemies are like beasts. Do not give them the lives of these people—Your people, who praise You. In the Old Testament, to “confess” God can mean to praise Him. Do not forget these people or leave them to those beasts.

The lives of Your poor, Your God-fearing people.

Do not leave them, then; do not leave them in the hands of these enemies to be destroyed.

We will see this more clearly a little later, as we have before. It matters greatly to know that you belong to God. We did not make that so; God did. He created us, and we belong to Him. And as Christians, did Christ not purchase us with His blood? We are not our own. We belong to Christ, as the Apostle Paul says: He bought us with His blood. Whatever anyone does to us, then, they do against Christ.

And we can, we can call upon Christ and plead with Christ, just as he says here: “Remember, Lord, that this enemy came and insults You.” For among other things they spoke boastfully against God, and this foolish people, by destroying Your Temple, insults You, provokes You to anger, and blasphemes You. So do not hand over the lives of these people. They are the ones who glorify You. They sin, they sin, they fall, but they still belong to You. They sing Your praise and glorify You; there is no one else. They are Yours. Why, then, are You handing them over to these beasts?

Will You forget the souls of these poor people and abandon them to those beasts to be utterly destroyed? As we saw in the earlier parts of the psalm, the disaster was so great that it seemed God had forgotten them completely and everything was lost. Do not let the lives of these poor people who praise You be destroyed in the hands of these beasts.

Even in hard times—even when need drives you to it—it matters greatly to fall before God and say: “My God, I have sinned and grieved You. I have done so much wrong. But where else can I go? I will return to You. And whom do You have, my God? You have us, Your own people. Do not forget us or cast us away. Do not leave us in the devil’s jaws. Do not let us perish.” We need the courage to put everything into our prayer.

A person can do that only by trusting in God’s compassion. Then he can say: “I deserve whatever happens to me, after what I have done, the attitude I took, the things I said, and the way I sinned. But I am Yours. You brought me near to You. You gave me metanoia, repentance, and brought me back. I sinned, but I repent.” God longs to see a person speak this way, repent, and return. He receives, forgives, and saves that person. But when someone stubbornly refuses to bow down and admit his fault, God leaves him in the hands of the devil.

“Look upon Your covenant, for the dark places of the earth are filled with houses of lawlessness.” Yes, remember Your covenant: the covenant You made with Abraham and the one You made at Sinai with Moses and Your people. What did that covenant mean? God promised to protect and preserve this people, to uphold and save them as His own. Remember, too, what Moses said when they were in the wilderness: “My God, how can You destroy this people here?”

“All the nations will hear that God brought them out of Egypt to take them to Canaan, but could not bring them there and destroyed them in the wilderness instead. How can You do that?” That is something of the Psalmist’s appeal: remember the covenant You made. God has also made promises to Christians. The Lord Himself came to save His people. He spoke, acted, died, and shed His blood for us. He purchased us, made us His own, and made us members of His Church. He Himself did all this.

But you must humble yourself and truly repent deep within, so that you can say to God, “Remember all this.” I do not say that with arrogance. God has shown Himself to humanity, especially to Christians, in such a way, and has given such promises, that each person may say: “Remember the covenant and its promises. Remember what happened on the Cross.” Christ’s body and blood belong to the New Covenant. His sacrifice establishes that new covenant. This time God makes His covenant with the people through Christ Himself, rather than through a prophet.

By His blood, His sacrifice, and His death, Christ makes a covenant with the people. How shall we believe Him? It is a great thing to be a Christian, to believe this, and to remember it. Otherwise, you let it slip through your hands. You can remember it and draw on it when you humble yourself, repent, and return to God. “Remember the covenant.” And why does the Psalmist say that the dark places of the earth are filled with houses of lawlessness? He probably means that throughout Palestine, with its caves, ravines, and other dark places, every such place has now filled with these invaders—this barbarous people, these beasts.

So these places were filled with such people, and with other savage, barbarous men. Then came lawlessness, another evil. You promised to bring this people here to live well in this land. That is why the psalmist says, “Remember Your covenant.” And look what has happened now. The psalmist knows whom he is addressing: God, who is merciful. Yes, God has taken this stance and abandoned the people because they sinned. But whatever happens, God cannot deny Himself. In the same way, whatever happens, Christ’s covenant cannot be undone. Whoever a person may be, if they repent and return to Christ, they are saved. “Remember the covenant You made,” he says.

Save us!

“Let not the humbled turn away in shame; the poor and needy shall praise Your name.” Let these poor people, who come to You and plead with You, not go away humiliated and ashamed.

If we turn to God trusting that He will deliver us, and He does not, that would be a great shame. But there is no instance of God abandoning someone in that way. As the Apostle Paul says, “Hope does not put us to shame.” Hope in God never puts us to shame.

No one can say, “You hoped in God, and what came of it?” There is no such case. If you hope in God and believe in Him, He will meet the need of your soul. If you hope in Him, He will have mercy on you and save your soul. But you must return to Him with metanoia, with repentance, with humility and trust.

“Let not the humbled turn away in shame; the poor and needy shall praise Your name.” Those who suffer, the poor, will praise Your name. They will glorify You and sing Your praises.

In the end, who will glorify God? Who will sing His praises? The humble, the poor and the needy, as we have said before. A rich person who is full of pride, who thinks highly of himself and imagines himself to be someone great, cannot glorify God, even if he says he does. God is not glorified that way, because such a person glorifies himself. Could we say that the Pharisee, boasting before God, was glorifying and praising God? Of course not. It is the tax collector, contrite and humbled, aware of his sins, through whom God is glorified. That is how it is in the Old Testament as well.

God’s people, His remnant, are the poor, the humble and the needy. They are the ones who praise God and sing hymns to God. “Arise, O God, plead Your own cause.”

I mentioned this earlier, and here it is. Yes: “Arise, O God, plead Your own cause.” Judge this dispute with Your enemies. The psalmist means that this whole matter is, first and foremost, Your concern. People suffer, and peoples are destroyed, but this is Your cause. You chose this people; they are Your people. This case, now brought before a judge, is Yours. Come, then, and judge it. Bring Your case against the enemies who came here, committed these evils and blasphemed You. Give Your judgment. Let me add something else. Understand that it is not you whom the devil is troubling. The devil is setting himself against God. Then you can turn to God and plead with Him, knowing that your struggle against the devil and the enemy is God’s concern. As we sometimes say when we are sitting in the confessional: why are we there?

It is God’s cause. If it were not God’s cause, of course we would still sit there for our own sake, but God has arranged it this way. Otherwise, what would it be? We are human beings: we could go and dig the ground, get bread to eat, and leave it at that. But God is the one who came to save the world, who founded the Church, who established priests, who is present in the Mystery, who receives our metanoia, our repentance, who grants forgiveness, who gives us new life, who... And one might ask, why are we sitting there? God is present there. What problem could fail to be solved? What problem could stand against Him? What situation could fail to be put right?

“Arise, O God, plead Your own cause; remember how the foolish reproach You all day long.” As You give judgment, remember the insults of that foolish people, the Chaldeans, who reproach, despise and blaspheme You all day long. Then the psalmist says, “Do not forget the voice of Your supplicants.” Hear the voice of Your servants, these needy and poor people. There may be others among Your people too. But these supplicants are Your people, Your remnant, Your chosen ones, who worship You, sing Your praises and glorify You.

They place their hope in You. Do not forget their voice or their prayer. It is as though the psalmist were saying: “The prayer I am offering now, this psalm I am writing, is the voice of Your supplicants. It is not merely my own voice.” “The pride of those who hate You rises continually.” Come quickly, then, to judge and bring down this foolish people who came here and reproached You. Hear our voice, the prayer of Your people, Your supplicants. Look how the pride of those who hate You grows by the hour. They become ever more brazen and shameless.

Their conduct is deeply provocative. The psalmist draws on every point available to him. He is not simply offering a prayer; there is wisdom in it too. He says to God precisely what needs to be said. Among other things, he points out that the enemies did not merely come here and lay waste to the land. Each day that You do not intervene, they grow more provocative and shameless; their pride and hateful attitude keep growing. We can speak to God this way, but we must be humble and repentant, with trust and hope in Him.

We must have no wish to justify ourselves. If we speak to God this way, what evil can resist Him? What devil can prevail? The enemy will have to contend with the Lord, who will intervene when He knows the time is right. The psalmist sees all this with great hope. He describes to the end the terrible things that have happened and are still happening, yet he does not end in despair. His hope and trust in God are strong. He knows that God will intervene, because this is God’s own cause.

And there the psalm ends. We know from history what followed, and the psalm itself suggests that, as on other occasions, God intervened and saved His people. That is enough for today. Go in peace.

73ου ψαλμού, από το στίχο 18 και εξής μέχρι τελευταίος. Και στο τρίτο μέρος αυτό έχουμε προσευχή του Ψαλμωδού προς τον Θεό για το λαό του Θεού και εναντίον των εχθρών του Θεού.

Μνήσθητι ταύτης. Εχθρός ονείδισε τον Κύριον και λαός άφρων παρόξυνε το όνομά Σου. Ο Ψαλμωδός απευθύνεται προς τον Θεό και τον παρακαλεί να θυμηθεί ταύτης, θυμηθεί δηλαδή τη συναγωγή, θυμηθεί δηλαδή το λαό.

Μπορεί να θέλει να πει, βέβαια μεταφράζουν οι Εβδομήκοντα με θηλυκού γένους, ταύτης, μνήσθητι ταύτης, αλλά μπορεί να θέλει να πει μνήσθητι του, το θυμίζω αυτό που θα πω τώρα στη συνέχεια.

Εχθρός ονείδισε τον Κύριον.

Αυτός εδώ ο εχθρός μας, ο Χαλδαίος αυτός, αυτή η Χαλδαία, ο λαός των Χαλδαίων από εκεί από τη Μεσοποταμία, ήρθε, ύβρισε Σένα τον Κύριο και λαός άφρων παρόξυνε το όνομά Σου, και αυτός εδώ ο μωρός λαός.

Εξόργησε το όνομά σου έτσι, εξόργησε, βλασφημώντας, κάνοντας δηλαδή όλα αυτά. Διότι όλος αυτός, ο Χαλδαίος, ήρθε, γκρέμισε, έσπασε, χάλασε, κατέστρεψε, έριξε κάπου. Κι αυτό ήταν βεβήλωση. Ήταν κάτι που και όλη την πόλη, αλλά ειδικότερα το Ναό, και ο γνωστός Ναός του Θεού, επομένως όλη αυτή η ύβρις, όλη αυτή η βλασφημία ήταν εναντίον του ιδίου του Θεού. Θυμήσου, λέει ο ψαλμωδός, θυμήσου λοιπόν αυτό, ότι ο εχθρός αυτός, εχθρός δικός σου, ήρθε εδώ και σε ύβρισε με τις πράξεις του.

Και αυτός ο λαός ο Μωρός, με Τζερτυκάν, είδε και τις βλασφημίες σε παρό συναίτητα.

Μη παραδώσεις τοις θηρίοις ψυχήν εξομολογουμένην σοι, των ψυχών των πενήτων σου μη επιλάθη εις τέλος.

Μην παραδώσεις στα θηρία, δηλαδή αυτοί εδώ μοιάζουν με θηρία, μην παραδώσεις σε αυτά εδώ τα θηρία τη ψυχή, τη ζωή των ανθρώπων, αυτών των ανθρώπων. Τι είναι η ζωή; Είναι δηλαδή του λαού Σου, των ανθρώπων που Σε δοξολογούν. Εξομολογούμαι στην Παλαιά Διαθήκη σημαίνει δοξολογώ τον Θεό, εξομολογούμαι στον Θεό, δοξολογώ. Μη λησμονήσεις, μη ξεχάσεις και μη αφήσεις αυτά τα θηρία.

Τις ζωές των πενήτων σου, των θεοχώρατών.

Μη τους αφήσεις, μη τους αφήσεις λοιπόν στα χέρια αυτά εδώ και τους καταστρέψουν.

Το δούμε αυτό λίγο πιο κάτω και καλύτερα, το είδαμε κι άλλες φορές. Έχει πολύ μεγάλη σημασία να αισθάνεσαι ότι ανήκεις στον Θεό. Αυτό δεν το φτιάχνουμε εμείς, αυτό το έκανε ο Θεός έτσι και το λέει ο Θεός. Δηλαδή ο Θεός μας έπλασε και ανήκουμε σε Αυτόν. Σαν χριστιανοί δε μας εξαγόρασε ο Χριστός με το αίμα Του; Δεν είμεθα του εαυτού μας, αλλά ανήκουμε στον Χριστό, όπως λέει ο Απόστολος Παύλος, ο οποίος μας αγόρασε δίνοντας το αίμα Του. Έχει μεγάλη σημασία λοιπόν να αισθανόμεθα ως χριστιανοί ότι ανήκουμε στον Χριστό και όχι στον εαυτό μας και ό,τι θα γίνει σε εμάς, όποιος και να το κάνει, το κάνει εναντίον του Χριστού.

Και μπορούμε, μπορούμε να επικαλεστούμε τον Χριστό, να παρακαλέσουμε τον Χριστό, όπως ακριβώς λέγει εδώ. «Θυμήσου, Κύριε, ότι αυτός εδώ ο εχθρός ήρθε και βρίζει Σένα». Διότι μεταξύ των άλλων έλεγαν και μεγαλοστομίες εναντίον του Θεού και βρίζει εσένα που καταστρέφει το Ναό σου, αυτός ο άφρων λαός, σε εσένα εξοργεί, σε εσένα βλασφημεί. Μην παραδίδεις λοιπόν τη ζωή αυτών των ανθρώπων που, αυτοί είναι που σε δοξάζουν, αμαρτάνουν, αμαρτάνουν, πέφτουν αλλά πάλι σε εσένα ανήκουν, αυτοί είναι που σε υμνούν, σε δοξάζουν, δεν υπάρχει κανείς άλλος, δικοί σου είναι. Τι είναι, τι τους παραδίδεις λοιπόν στα θηρία αυτά;

Ξεχνάς τις ψυχές αυτών εδώ των φτωχών και τους εγκαταλείπεις στα χέρια των θηρίων αυτών για να καταστραφούν εντελώς. Είχαμε δει και στους στίχους την περασμένη φορά, αλλά στο δεύτερο μέρος, και μάλιστα και στο πρώτο μέρος, λοιπόν, ότι το κακό ήταν τέτοιο σαν να τους ξέχασε εντελώς ο Θεός και πάει, κατεστράφησαν τα πάντα. Μην αφήνεις λοιπόν να καταστραφούν έτσι τελείως στα χέρια αυτών των θηρίων οι ζωές αυτών των φτωχών ανθρώπων που Σε δοξάζουν.

Έχει μεγάλη σημασία, έστω και στις δύσκολες ώρες, έστω και κατ' ανάγκη όταν βρεθείς στην ανάγκη, έχει μεγάλη σημασία να πέσεις στον Θεό και να Του πεις αυτά. Θεέ μου, αμάρτησα, Σε λύπησα, έκανα πολλά, αλλά πού θα πάω; Σε Σένα θα γυρίσω. Αλλά και Θεέ μου, και Εσύ, Εσύ ποιους έχεις; Εμάς έχεις, εμένα έχεις, τον άλλο έχεις, τον άλλο, τους δικούς Σου δηλαδή έχεις. Μην μας ξεχνάς, μην μας απορρίψεις, μην μας αφήσεις στο στόμα του διαβόλου, μην μας αφήσεις να χαθούμε. Έχει μεγάλη σημασία να έχει το κουράγιο κανείς να τα παίζει όλα για όλα στην προσευχή του.

Δεν μπορεί να το κάνει ο άνθρωπος παρά μόνο εφόσον εμπιστεύεται στον εύσπλαχνο Θεό, όταν πιστεύει ότι έχει να κάνει με εύσπλαχνο Θεό και μπορεί να εμπιστεύεται. Τότε όλα μου αξίζουν, ό,τι και άλλο μας συμβεί μας αξίζουν όλα, έτσι που έκανα εγώ, έτσι που τη στάση που πήρα, αυτά που είπα, έτσι που αμάρτησα, όλα μου αξίζουν. Αλλά δικό Σου είναι, δικό Σου είσαι, είμαι, Εσύ με έφερες κοντά Σου, Εσύ μου 'δωκες μετάνοια, Εσύ μου 'δωκες επιστροφή, αμάρτησα εγώ, αλλά λέει μετανοώ. Θέλει ο Θεός πολύ να δει τον άνθρωπο να μιλάει έτσι, να μετανοεί έτσι, να επιστρέφει έτσι και τον δέχεται και τον συγχωρεί και τον σώζει. Ενώ όταν έχει το πείσμα κανείς, όταν δεν θέλει να πέσει και να ομολογήσει το φταίξιμό του, τον εγκαταλείπει ο Θεός, έτσι τον εγκαταλείπει στα χέρια του διαβόλου.

Επίβλεψον εις την Διαθήκην Σου, ότι επληρώθησαν οι εσκοτισμένοι της γης οίκων ανομιών. Ναι, θυμήσου τη Διαθήκη, ρίξε ένα βλέμμα στη Διαθήκη, στη Διαθήκη που έχεις κάνει με τον Αβραάμ, στη Διαθήκη που έκανες στο Σινά με τον Μωυσή, με το λαό Σου δηλαδή. Και η Διαθήκη, τι ήταν η Διαθήκη; Υποσχόταν ο Θεός εκεί ότι θα προστατεύει αυτόν τον λαό, θα τον φυλάσει αυτόν τον λαό, θα είναι λαός Του, θα τον στηρίζει, θα τον υποστηρίζει, θα τον σώζει. Θυμηθούμε εδώ πάλι αυτό που έλεγε ο Μωυσής. Θεέ μου, πώς θα καταστρέψεις αυτόν τον λαό εδώ μες στην έρημο, όταν ήταν στην έρημο;

Θα ακούσουν όλοι οι λαοί ότι ο Θεός τους έβγαλε από την Αίγυπτο για να πάει, έτσι τους έβγαλε να τους πάει στη Χαναάν και δεν μπόρεσε να τους πάει και τους κατέστρεψε στην έρημο, τους ξεγέλασε. Πώς θα το κάνεις; Έχει κάπως, ας πούμε, θυμήσου τη Διαθήκη, έχεις κάνει μια Διαθήκη. Ο Θεός έχει κάνει κάποιες συμφωνίες ειδικότερα με τους χριστιανούς. Ο ίδιος ήρθε, ο ίδιος, αυτεπάγγελτος όπως έλεγε η προφήτης στους Χαιρετισμούς. Ο ίδιος μόνος Του ήρθε ο Κύριος να σώσει το λαό. Ο ίδιος είπε ό,τι είπε, έκανε ό,τι έκανε, απέθανε, έχυσε το αίμα Του για μας, μας εξαγόρασε, μας αγόρασε, μας έκανε δικούς Του, μας έκανε μέλη της Εκκλησίας Του, ο ίδιος αυτός. Σας ευχαριστώ που με παρακολουθήσατε.

Πρέπει να ταπεινωθείς όμως, να ταπεινωθείς και να... Έχεις διάθεση μετανοίας και να μετανοήσεις βαθιά μέσα σου για να μπορείς να λες στον Θεό «θυμήσου τα όλα αυτά». Δεν το λέω με θράσος. Δηλαδή ο Θεός εξεδηλώθηκε κατά τέτοιο τρόπο απέναντι στον άνθρωπο, ειδικότερα απέναντι στους χριστιανούς, εξεδηλώθηκε κατά τέτοιο τρόπο και έδωσε τέτοιες υποσχέσεις και έδεσε τα πράγματα κατά τέτοιο τρόπο που ο καθένας μπορεί να πει: «Θυμήσου τη Διαθήκη, συμφωνία, τις υποσχέσεις. Θυμήσου γιατί πάνω στο σταυρό τι έγινε». Της Καινής Διαθήκης είναι το αίμα και το σώμα. Είναι η θυσία αυτή του Χριστού, είναι θυσία της Καινής Διαθήκης που κάνει καινούργια Διαθήκη, νέα Διαθήκη. Ο Χριστός ο ίδιος, όχι τώρα μέσω ενός προφήτου κάνει ο Θεός συμφωνία, Διαθήκη με το λαό, αλλά ο ίδιος ο Χριστός.

Το αίμα Του, με τη θυσία Του, με το θάνατό Του, κάνει Διαθήκη, συμφωνία με τον λαό. Πώς θα Τον πιστέψουμε; Είναι μεγάλο πράγμα να είσαι χριστιανός και να το πιστέψεις αυτό και να το θυμηθείς. Αλλιώς το χάνεις στα χέρια σου, μπορείς να το θυμηθείς και να το αξιοποιήσεις, ναι, μόλις ταπεινωθείς, μόλις μετανοείς και επιστρέψεις στον Θεό. Θυμήσου την Διαθήκη. Και γιατί λέει ότι πληρώθησαν οι εσκοτισμένοι της γης οίκων ανομιών; Μάλλον θέλει να πει εδώ ότι όλη η Παλαιστίνη, η οποία έχει και σπήλαια και χαράδρες, έχει και αυτά σκοτεινά μέρη ας πούμε και λοιπά. Τα πάντα όλα αυτά, έτσι πως έγινε τώρα και ήρθαν αυτοί, αυτός ο λαός, ο βάρβαρος, αυτά τα θηρία, γέμισαν όλοι οι τόποι αυτοί.

Τέτοιους λοιπόν και από άλλους αγρίους ανθρώπους, βαρβάρους, και υπάρχει μια αναρχία μετά, άλλο κακό. Εσύ υποσχέθηκες να φέρεις, γι' αυτό Του λέει «θυμήσου τη Διαθήκη», να φέρεις αυτόν τον λαό εδώ, να ζήσει καλά σε αυτόν τον τόπο και ιδού τι έγινε τώρα. Ο Ψαλμωδός, ας πούμε, ξέρει με ποιον έχει να κάνει, έχει να κάνει με τον Θεό, τον Ελεήμονα, αλλά ο οποίος Θεός, ναι, παίρνει αυτή τη στάση και εγκαταλείπει τον λαό γιατί ο λαός αμάρτησε. Αλλά ό,τι και να είναι, δεν μπορεί να αρνηθεί τον εαυτό Του ο Θεός, όπως ακριβώς ό,τι και να γίνει, ό,τι και να γίνει, δεν μπορεί να καταργηθεί η Διαθήκη του Χριστού, ό,τι και να γίνει. Οποιοσδήποτε, όποιος και να είναι, άμα μετανοήσει και επιστρέψει στον Χριστό, σώζεται. Θυμήσου τη Διαθήκη που έκανες, λέγει εδώ.

Να μας σώσεις!

Μη αποστραφήτω τεταπεινωμένος και κατησχυμμένος· πτωχός και πένης αινέσουσι το όνομά Σου. Αυτός ο λαός που έρχεται και Σε παρακαλεί, ο πτωχός αυτός λαός, να μην γυρίσει πίσω ταπεινωμένος και ντροπιασμένος.

Διότι αν καταφύγουμε στον Θεό με εμπιστοσύνη ότι ο Θεός θα μας λυτρώσει και δεν θα μας λυτρώσει, θα είναι μεγάλη ντροπή. Αλλά δεν έχουμε κάποια τέτοια περίπτωση που να άφησε ο Θεός, όπως λέει ο Απόστολος Παύλος, «η ελπίς ου καταισχύνει». Στον Θεό δεν ντροπιάζει ποτέ.

Ναι, είναι δηλαδή, τι έλπιζες, έλπιζες, τι βγήκε; Όχι, δεν υπάρχει τέτοια περίπτωση να ελπίσεις στον Θεό, να πιστεύεις στον Θεό και να μη γίνει αυτό το οποίο έχει ανάγκη η ψυχή σου. Δεν υπάρχει περίπτωση να μη σωθεί η ψυχή σου, να μη σε σπλαχνιστεί ο Θεός, άμα ελπίζεις σε Αυτόν. Αυτό. Αλλά πρέπει να επιστρέφεις σε Αυτόν με μετάνοια και ταπείνωση και εμπιστοσύνη.

Μη αποστραφήτω τεταπεινωμένος και κατησχυμμένος· πτωχός και πένης αινέσουσι το όνομά Σου. Ο ταλαίπωρος, ο πτωχός θα υμνήσουν το όνομά Σου, θα δοξάσουν το όνομά Σου, θα Σε υμνήσουν.

Τελικώς,

Τελικώς, ποιοι είναι εκείνοι που θα δοξάσουν τον Θεό, ποιοι είναι εκείνοι που θα υμνήσουν τον Θεό; Ο ταπεινός, ο πτωχός και ο πένης, είπαμε κι άλλες φορές. Δεν μπορεί δηλαδή ο πλούσιος, αυτός που έχει περηφάνια, αυτός που μεγαλοφρονεί, αυτός που νομίζει ποιος ξέρει τι είναι. Δεν μπορεί αυτός να δοξάζει τον Θεό, ας λέει ότι δοξάζει τον Θεό. Δεν μπορεί, δεν δοξάζεται έτσι ο Θεός, γιατί αυτός δοξάζει τον εαυτό του. Μπορούσε ο Φαρισαίος, ας πούμε, όταν κομπάζει ενώπιον του Θεού, να πούμε ότι δοξάζει τον Θεό, υμνεί τον Θεό; Είναι αδιανόητο. Ο Τελώνης εκεί, συντετριμμένος, ταπεινωμένος, συναισθανόμενος τις αμαρτίες, αυτός είναι, δοξάζεται ο Θεός. Έτσι, η Παλαιά Διαθήκη.

Οι άνθρωποι του Θεού, το λείμμα του Θεού, είναι οι φτωχοί, οι ταπεινοί, οι πένητες, αυτοί που αινούν τον Θεό και υμνούν τον Θεό. Ανάστα ο Θεός, δίκασον την δίκην σου.

Που είχα πει πιο μπροστά, θα το βρούμε πιο κάτω. Ναι, σήκω, Θεέ, δίκασε τη δίκη σου. Δίκασε με τους εχθρούς αυτούς την αντιδικία που έχεις. Δηλαδή θέλει να πει εδώ ότι ο Ψαλμωδός θέλει να πει ότι όλη η υπόθεση αυτή, πρωτίστως, είναι δική σου υπόθεση, δεν είναι απλώς. Οι άνθρωποι είναι ότι ό,τι παθαίνουν οι μεν πάθονται και οι δε και λοιπά, αλλά ως αυτός όπως καταστρέφονται άλλες καταστρέφεται και αυτός. Αλλά είναι μια υπόθεση δική σου. Εσύ είσαι εκείνος ο οποίος εξέλεξες αυτόν τον λαό και είναι δικός σου λαός και η υπόθεση αυτή, που είναι υπόθεση δικαστική τώρα, δική σου υπόθεση. Έλα λοιπόν και δίκασε. Κάνε τη δίκη με τους εχθρούς σου, με όλους αυτούς οι οποίοι ήρθαν εδώ και έκαναν αυτό το κακό που έκαναν και έκαναν αυτό το κακό και σε βλασφήμησαν. Ναι, κάνε τη δίκη για να βγάλεις την απόφαση. Θα πω πάλι ένα άλλο πράγμα. Να νιώθεις ότι ο διάβολος δεν είναι που ταλαιπωρεί εσένα. Ο διάβολος τα βάζει με τον Θεό και να μπορείς, ας πούμε, να καταφύγεις στον Θεό και να τον παρακαλέσεις, τον Θεό, να αισθάνεσαι δηλαδή ότι είναι υπόθεση δική του, όλοι πάλι και όλοι οι αγώνες που κάνεις με τον διάβολο και με τον εχθρό, όπως λέμε κάποια φορά μέσα στο εξομολογητήριο, ότι καθόμαστε εκεί. Καθόμαστε εκεί. Ποιον καθόμαστε;

Είναι υπόθεση του Θεού. Αν δεν είναι υπόθεση του Θεού, βέβαια για εμάς καθόμαστε, αλλά ο Θεός τα έχει κανονίσει έτσι. Αλλιώς τι είναι; Εμείς είμαστε άνθρωποι, να πάμε να ανασκάψουμε, να βγάλουμε ψωμί, να φάμε και από εκεί και πέρα. Αλλά ο Θεός είναι εκείνος ο οποίος ήρθε να σώσει τον κόσμο, ο οποίος συνέστησε την Εκκλησία, ο οποίος έκανε τους ιερείς, ο οποίος είναι στο μυστήριο, ο οποίος δέχεται τη μετανοία μας, ο οποίος δίνει τη συγχώρεση, ο οποίος μας αναγεννά, ο οποίος... Και λέει, τι καθόμαστε; Στην τυρόρα, είναι παρών ο Θεός. Ποιο πρόβλημα μπορεί να μην λυθεί; Ποιο πρόβλημα μπορεί να αντισταθεί; Ποια κατάσταση μπορεί να μην τακτοποιηθεί;

Ανάστα, ο Θεός, δίκασον την δίκην σου, μνήσθητι του ονειδισμού σου, του υπό άφρονος όλη την ημέρα. Προκειμένου να πάρεις την απόφασή σου, δικάζοντας θυμήσου τον ονειδισμό αυτού του άφρονος λαού, των Χαλδαίων δηλαδή, οι οποίοι όλη την ημέρα σε ονειδίζουν, σε περιφρονούν, σε βλασφημούν. Και πάλι λέει, μη επιλάθεις της φωνής των ικετών σου, μην αφήσεις τον εαυτό σου να μην ακούσει, ας πούμε, τη φωνή των δούλων σου, των πενήτων αυτών, των πτωχών αυτών. Μπορεί να υπάρχουν και οι άλλοι εδώ στο λαό σου. Αυτοί οι οποίοι, ας τους ακούσουμε, είναι ο λαός, το λείμμα, είναι οι εκλεκτοί σου οι οποίοι σε προσκυνούν, σε λατρεύουν, σε υμνούν, σε δοξάζουν.

Σε εσένα, ελπίζω σε εσένα, μην ξεχνάς τη φωνή τους, την προσευχή τους, σαν να λέει ο Ψαλμωδός, αυτή η προσευχή που κάνω τώρα, ο ψαλμός αυτός που γράφει είναι η προσευχή στον Θεό, αυτή είναι φωνή αυτών των ικετών σου, δεν είναι απλώς δική μου φωνή, δική μου, αυτή είναι που προσεύχομαι. Η υπερηφάνεια των μισούντων σε ανέβη διαπαντός. Και ακριβώς σπεύσε να κάνεις τη δίκη και να συντρίψεις αυτόν και να καταδικάσεις αυτόν τον άφρονα λαό που ήρθε εδώ και σε ονειδίζει, άκουσε τη φωνή μας, άκουσε την προσευχή μας, του λαού σου, των ικετών σου, γιατί η περηφάνια αυτών που σε μισούν, κοίτα, εδώ ώρα με ώρα μεγαλώνει, δηλαδή γίνονται όλο και πιο θρασείς, όλο και πιο αναιδείς.

Και είναι πολύ προκλητική, δηλαδή ο Ψαλμωδός τώρα θα έλεγε κανείς ότι αξιοποιεί όλα τα στοιχεία που έχει. Δηλαδή δεν είναι απλώς κάνει μια προσευχή. Δεν είναι, πώς να πούμε, είναι και μια σοφία. Και τα λέει έτσι ακριβώς πως πρέπει να τα πει στον Θεό και λέει για αυτά που πρέπει να πει στον Θεό. Και αξιοποιεί όλα τα στοιχεία, μεταξύ των άλλων και αυτό, δεν το έπισε. Δεν είναι απλώς ότι ήρθαν εδώ, έκαναν και ρήμαξαν, αλλά κάθε μέρα, καθώς δεν επεμβαίνεις εσύ, κάθε μέρα όλο και πιο προκλητικοί γίνονται, όλο και πιο αναιδείς, όλο και πιο πολύ αυξάνει η περηφάνια των και όλη αυτή η μισητή στάση. Αν τα πούμε αυτά εις τον Θεό έτσι, αλλά πρέπει να είναι ταπεινός, καλής και μετανοημένης και να έχει εμπιστοσύνη και ελπίδες στον Θεό.

Μην θέλει καθόλου να αυτοδικαιωθεί. Αν τα πούμε αυτά εις τον Θεό, έτσι, ποιος μπορεί να αντισταθεί, ποιο κακό μπορεί να αντισταθεί, ποιος διάβολος μπορεί να τα βγάλει πέρα; Δεν θα έχει να κάνει μ' εμάς αλλά θα έχει να κάνει με τον Κύριο, ο οποίος Κύριος θα επέμβει όταν αυτός ξέρει, όταν αυτός θέλει. Γιατί βλέπουμε εδώ ο Ψαλμωδός τα βλέπει όλα εντελώς αισιόδοξα. Αλλά όμως τελικά τον λόγο τον έχει ο Θεός, αλλά ο Ψαλμωδός δεν τελειώνει απελπισμένος, διεκτραγωδεί μέχρι τέλους όλο το κακό που έχει γίνει και γίνεται, το παρουσιάζει μέχρι τέλους, αλλά συγχρόνως όμως η ελπίδα του στον Θεό, η πεποίθησή του στον Θεό, η πεποίθηση στο ότι θα επέμβει ο Θεός, ότι είναι η υπόθεση του Θεού, είναι πολύ μεγάλη και φυσικά μπορώ να λέω ότι

Τελειώνεται ο ψαλμός και δεν έχει συνέχεια, ξέρουμε φυσικά τώρα εμείς και από την ιστορία, αλλά και ο ψαλμός αφήνει να εννοηθεί ότι, όπως και άλλες φορές, ο Θεός επενέβη και έσωσε τον λαό του. Αυτά για σήμερα, μην πούμε περισσότερο, να πάτε στο καλό.