Trusting God Through His Past Works and Present Silence

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We have looked at the introduction to Psalm 73 and its first part, up to verse nine. Now we turn to the second part, verses ten through seventeen. In the first part, the psalmist describes the terrible things that befell God’s people when the Chaldeans invaded under Nebuchadnezzar. In the second part,

the psalmist reminds God of the miracles He worked in the past to save His people.

“How long, O God, will the enemy reproach You?”

“Will the adversary provoke Your name forever?” How long will the enemy reproach You and mock Your name?

A great evil has happened. It is so severe, and has gone on so long, that all hope seems to have vanished. So the psalmist turns to God and asks, “How long will You let the enemy reproach You and mock Your name?”

“Forever” can mean, “How much longer can this go on?” But it can also mean that the evil has gone too far. All resistance has collapsed. The enemy has prevailed completely, has settled in, and all his people are mocking.

We all know that God permits such situations when our whole attitude toward Him is wrong. He lets them come to crush us, humble us, and bring us to the end of our strength. They can seem to leave no room for things to change, as though they have taken over our lives completely. But He also permits such situations when

the soul has committed no particular fault. Even when someone is a better person, further along in the spiritual life, God may let these things come so that the person is brought low, humbled, and loses all hope in himself and in human means, so that he may place his hope entirely in God. When there seems to be no hope, no deliverance, nothing you can see anywhere, that is when you struggle to hope and believe.

That hope and that faith are, so to speak, of a higher order. Through them the soul advances and is set free from these deeply painful conditions.

“Why do You turn away Your hand, Your right hand? Why keep it within Your bosom forever?” Again, “forever.”

In the East—and the Hebrews are an Eastern people—it is common to tuck a hand inside one’s robe. When someone does that, it means he is taking his ease. He grasps nothing and does nothing. It is an image of someone who has stopped working and acting. With this image in mind, the psalmist says, “Why do You turn away Your hand? Why”

have You hidden Your hand, the hand You once stretched out? You are God, and by Your power You did all those things. Why have You drawn back that hand, Your right hand—the right hand always symbolizes God’s power—and tucked it into Your bosom?”

Here “forever” suggests a worker who pauses several times during the day and then goes back to work. But when evening comes, he stops for good. He will not take his hand out again to work. This is how the psalmist sees God’s response now: as though God has drawn back His right hand, His power, and tucked it away for good, never to bring it out again.

The psalmist is not saying this merely for poetic effect. This is how things appeared to him. God could have struck down the enemy in an instant, with a single gesture, as He had done before. Yet now He does not. He lets the enemy rule completely. It seems, then, that God remains inactive: He does not work; He does not act. He has tucked His hands, His power, into His bosom. And “forever” matters here. It makes it seem as though God will never again bring out His hand

to act and deliver His people from all this. But we must say again: this is how a person experiences it, not how God actually is. However much hope or trust someone has, God may let things reach the point where, from a human point of view, that person can hardly go on hoping. He has no strength left. He cannot bear any more.

The person becomes convinced that God will not intervene. He reaches the point where there is no sign at all that God will act. It seems as though God has withdrawn and abandoned His own. Remember what we mentioned some time ago. Those of you who have read the book Elder Silouan will recall how Saint Silouan the Athonite prayed to God, and prayed and prayed and prayed, yet received no answer. There was no response at all from God.

The elder said, “Lord, You are relentless.” In other words: “How could I plead with You more earnestly? How could I pour myself out more completely? How could I move You to pity, to notice me, to hear me, to answer, to intervene and act?”

Saints have lived through such things. They seem to be part of God’s providence. Sometimes, as here, God allows His own people to be struck and punished because they have broken His law. But beyond that, He also permits these trials so that great good may come to His people. Otherwise, a person does not lose hope in himself. He may say he does not trust himself and that he is nothing, yet he still holds on to some hope in his own abilities or virtues.

And he immediately tends to rely on himself.

God seems not to listen. It can feel as though He has finished whatever He intended to do, and the person begins to expect nothing more. Often someone says he hopes in God, but uses that hope to support his own human hopes. He does not truly have God's hope. A person may rely on the things of God only to support his own plans, without truly relying on God and letting Him take charge of the situation. But God...

“Our King from of old has wrought salvation in the midst of the earth.” And immediately the prophet, the psalmist, again says these things mentioned above. This is how he will live, how they will live in those days; this is how things appear from God’s side. Yet the psalmist immediately remembers all that God has done for His people. That is the whole point. If a person simply tries to find support on his own, that is the end of it. God does not let him remain with those supports. They will all be blown away, and one must turn to what God has done for us now—that is, to what God has done.

...He has done in His Church since its founding. That is what he means: we will turn to the saints, speak of them, seek their help, trust them, imitate them, take hope from them, and be inspired by them. Our own virtue is gone; our hope will come from there. “But God is our King from of old.” Yes, all this is true. And yet, despite this sense of abandonment, He is still God. Our God has been our King from of old.

He is.

It is a great thing, whatever happens, to return to God in the end and say, “This has happened, and that has happened, but where else can I go, my God? I return to You.” You are God. God, then, is our King, our Father, our Guide, and our Savior.

I want to stress that, as a rule, God has given us some experience of Him ourselves. We have the Church’s experience of God’s intervention, of His presence, and of His holiness. But God also gives us personal experiences before He leads us into situations where He lets us be severely tried. Those experiences help us understand more deeply what the Church has lived through, and what the saints have lived through in their own lives.

So we may feel abandoned and say, “Yes, I have been forsaken,” and so on. Yet God remains my God, my King, my Father. He has always been so in the Church, and He has been so for me throughout my life. “He has worked salvation in the midst of the earth”: He has done wondrous things to save us. The Greek speaks of “salvation” in the singular, while the Hebrew says “acts of salvation,” in the plural. And “in the midst of the earth” means that God did not act in secret, as though...

And in any case, as for what is hidden... God’s wondrous works for the people of Israel were done in the midst of the earth, before the whole group, in full view. They were not hidden away somewhere.

The wondrous things that have happened in the Church are not hidden either. They are open for all to see. They happened in history. The Church’s journey and life are part of history itself. From the founding of the Church until today, God has made His works known. Many have seen them, marveled at them, and experienced them, including His own people.

A person may feel crushed and abandoned, but the Church is still there. That remains a reality. We must turn to her and find God there, and with Him hope and trust. “You strengthened the sea by Your power; You crushed the heads of the dragons upon the waters.” The psalmist is now speaking of the wondrous events at the Red Sea. By Your power You divided the sea and held back the waters on either side, so that they stood like walls.

“You crushed the heads of the dragons upon the waters.” After Your people had crossed, You let the sea return to its place and drowned the Egyptians who pursued them. That is what the image of the dragons’ heads means here. As you know, these verses are often used in the services. “But God is our King from of old; He has worked salvation in the midst of the earth” is a prokeimenon sung on various occasions. And “You strengthened the sea by Your power; You crushed the heads of the dragons” is heard in the service of Baptism and in the service of the Great Blessing of Water. “You shattered the head of the dragon; You gave him as food to the peoples of Ethiopia.” God, You broke the dragon’s head. Here the dragon is Pharaoh, while the many dragons are his soldiers and officers. Pharaoh himself had pursued the people, as you remember. “You gave him as food to the peoples of Ethiopia.”

Well...

You gave this dragon as food to the peoples of Ethiopia. This may refer to what happened after...

...most of the Egyptian army that pursued the Hebrews drowned and never returned to Egypt: the Ethiopians came and took possession of Egypt. Or “Ethiopians” may symbolize flocks of birds that came and devoured the bodies of the Egyptians after the sea cast them ashore. The bodies did not remain in the water.

The water brought them up from the depths where they had drowned and cast them onto the shore. Through all this, the psalmist recalls God’s wondrous deeds. God has all power. He fears no one and needs no one. He can do all things: divide the sea, hold back the waters, and crush the heads of great armies. “You broke open springs and torrents; You dried up the rivers of Etham.”

Again, You are the One who...

...brought water from the rock. You broke open springs and torrents. In the wilderness of Rephidim, near Saint Catherine’s Monastery, Moses struck the rock. When we go to Sinai, we see that rock: he struck it, and water sprang forth. Later, in the wilderness of Kadesh, he struck a rock again, and water came out. It was there that Moses grieved God by striking twice, and it was decided that he would not see the Promised Land.

You, then, are the one who split the rocks, and springs, torrents, and water came forth from them. There was so much water that it was not just a little for the people to drink, but a whole river, torrents. “You dried up the rivers of Etham.” It says “You dried up rivers,” in the plural. Here it chiefly means the Jordan. “Etham” may be an adjective; the word is an adjective and apparently means “dried up.” He stopped the river’s waters, so that the river was as though dry, without water, and one could step on it.

That very broad, very wide, very large, inexhaustible river, You dried up, and His people crossed there. “Yours is the day, and Yours is the night.” “You established light and the sun.” The day is Yours: You made the day and You made the night. “You established light”: You made light. He made light on the first day of creation, and the sun on the third day—rather, the fourth day. “You made all the beautiful things of the earth.” You made all the beautiful things of the earth, but “beautiful things” here may also mean the seasons of the earth, which...

...are spring, summer, autumn, night and day, all their changes, and the beauty of the whole earth. You made them all. That brings us to the end of this second part. If we look into it a little more closely, in light of what we have already discussed, there is much for us to reflect on today. Do you remember something we said once, perhaps during a vigil here or at Panorama? We are who we are, and we do what we do. But God is God, and His works are His works. What God has done and continues to do endures forever. Nothing can...

...in our conduct, whatever our attitude or sin, undo His plan, His purpose, or His way. So here the psalmist sees, on the one hand, all the evil taking place in Jerusalem. God seems absent, as though He does not see, because He does not seem to intervene. It is as though He has withdrawn into a corner and will never come out. On the other hand, despite the abandonment the psalmist has described, he says: You are our God. You have been among us from of old. You have done wondrous things openly before everyone. And he begins to recount them: You did this, You did that, You did all these things.

Do you see what this means? I do not know what happens to us: we sink into our own circumstances and lose our way. But think what it means to hold fast to what God has done in the Old Testament, still more in the New Testament, and in the Church from its beginning to this day. We may be nothing; at times we prove weaker than a sparrow. Yet the Saints are still here in the Church, living miracles of God. A Saint is a great miracle walking among us, for no one becomes a saint except by His grace.

The Saints are here, and all these holy and wondrous things are here in the Church. Each of us can look to them, turn to them, and reflect on them. Then God’s seeming abandonment does not overwhelm us. We learn our lesson; we learn to hope and to trust. God sees that He is dealing with someone He can trust, and He gives His grace abundantly. That poor person, too, is sanctified.

For this is our calling and our purpose. This is why we exist, and why God has done and continues to do all that He does: to make us holy. Thank you. That is enough for today; I will not tire you any further. We will continue next Monday. Go in peace.

73ο ψαλμό έχουμε δει τον πρόλογο και το πρώτο μέρος μέχρι τον ένατο στίχο και περνούμε τώρα στο δεύτερο μέρος, από τον δέκατο στίχο μέχρι τον δέκατο έβδομο. Στο δεύτερο αυτό μέρος, ενώ στο πρώτο ο ψαλμωδός περιγράφει τα μεγάλα κακά που ήρθαν στον λαό του Θεού από τους Χαλδαίους, οι οποίοι έκαναν την επιδρομή, τον Ναβουχοδονόσορα. Στο δεύτερο μέρος

ο ψαλμωδός υπενθυμίζει στον Θεό τα θαύματα που έκανε στο παρελθόν και έσωσε τον λαό.

Έως πότε, ο Θεός, ονειδεί ο εχθρός;

Παροξυνεί ο υπεναντίος το όνομά σου εις τέλος; Και ως πότε ο εχθρός θα ονειδίζει εσένα και θα χλευάζει αυτός ο εχθρός το όνομά σου;

Έγινε κακό μεγάλο και το κακό είναι τόσο και τέτοιο και διαρκεί κατά κάποιο τρόπο, διαρκεί έτσι που εξέλιπε πάσα ελπίς. Και ο ψαλμωδός απευθύνεται εδώ στον Θεό και ρωτά: Ως πότε θα αφήσεις τον εχθρό να σε ονειδίσει και να χλευάσει το όνομά σου;

Εις τέλος. Το «εις τέλος» μπορεί να σημαίνει ως πότε τέλος πάντων, ως πότε επιτέλους, αλλά και να σημαίνει και αυτό ότι παραέχει γίνει το κακό. Δηλαδή ότι εξέλιπε πάσα αντίσταση, ο εχθρός έχει επικρατήσει πλήρως, έχει εγκατασταθεί και όλοι οι δικοί του χλευάζουν.

Όλοι μας ξέρουμε ότι επιτρέπει ο Θεός τέτοιες καταστάσεις, διότι όλη η στάση μας απέναντί του δεν είναι καλή, και επιτρέπει ο Θεός να έρχονται τέτοιες καταστάσεις, να μας συντρίψουν, να μας ταπεινώσουν, να μας εξουθενώσουν. Από αυτές δηλαδή που δεν αφήνουν κατά κάποιο τρόπο περιθώρια ότι μπορεί να αλλάξει η όλη υπόθεση. Καταστάσεις που κατά κάποιο τρόπο επικρατούν πλήρως μέσα στη ζωή μας. Ή επιτρέπει καταστάσεις όμως και όταν

δεν έχει κάνει η ψυχή κάποια συγκεκριμένα σφάλματα. Αλλά ωστόσο όμως, όταν πάλι είναι άνθρωπος καλύτερος και βαθύτερα στην κατάστασή του, επιτρέπει ο Θεός να έρχονται αυτά για να συντριβεί πάλι ο άνθρωπος, να ταπεινωθεί ο άνθρωπος, να απελπιστεί πλήρως ο άνθρωπος από τον εαυτό του, από τα ανθρώπινα, για να ελπίσει πλήρως στον Θεό. Διότι όταν δεν υπάρχει καμία ελπίδα, όταν δεν υπάρχει καμία σωτηρία, όταν δεν βλέπεις από πουθενά τίποτα, εσύ τότε κάνεις προσπάθεια να ελπίσεις και να πιστέψεις.

Αυτή η ελπίδα, αυτή η πίστη είναι, ας πούμε, ανωτέρας κλάσεως. Η ψυχή προκόπτει από αυτό, προκόπτει, ξελυτρώνεται από όλες αυτές τις βαθύτατες άσχημες καταστάσεις.

Ινατί αποστρέφεις την χείρα σου και την δεξιά σου εκ μέσου του κόλπου σου εις τέλος; Πάλι «εις τέλος».

Στην Ανατολή, και εδώ ας πούμε οι Εβραίοι είναι Ανατολίτες, εκεί στην Ανατολή βάζουν συχνά το χέρι στον κόλπο. Το τρυπώνω ας πούμε μέσα στην κελεμπία που έχω και όταν ο Ανατολίτης βάλει εκεί το χέρι σημαίνει ότι αργεί. Δεν πιάνει τίποτε, δεν κάνει τίποτα. Αυτό είναι μια έκφραση ότι ο άνθρωπος αυτός δεν εργάζεται. Ο άνθρωπος αυτός δεν δραστηριοποιείται, ο άνθρωπος αυτός εφησυχάζει. Και έχοντας υπόψη αυτή την εικόνα, ο ψαλμωδός λέει: «Ινατί αποστρέφεις την χείρα σου; Γιατί»

Έχεις κρύψει το χέρι, το εκτεταμένο χέρι, σαν Θεός που είσαι, τη δύναμή σου με την οποία είχες και έκανες σαν Θεός ό,τι έκανες. Γιατί γυρίζεις αυτό το χέρι, το δεξί σου χέρι, πάντοτε το δεξί χέρι συμβολίζει τη δύναμη του Θεού, και το φέρνεις και το βάζεις στον κόλπο σου;

Εις τέλος, με την έννοια δηλαδή ότι όπως ένας εργαζόμενος αρκετές φορές την ημέρα καθώς εργάζεται, σταματάει, διακόπτει, πάλι εργάζεται, αλλά έρχεται το βραδάκι και σταματάει, τελείωσε, δεν πρόκειται να ξαναβγάλει το χέρι από τον κόλπο του για να εργαστεί. Και ο ψαλμωδός βλέπει έτσι τώρα τη στάση του Θεού, σαν να συμμάζεψε ο Θεός το χέρι, τη δεξιά Του, τη δύναμή Του, την έβαλε στον κόλπο εις τέλος, με την έννοια σαν να μην πρόκειται πια να το ξαναβγάλει από εκεί το χέρι ο Θεός.

Δεν τα λέγει αυτά ο ψαλμωδός ποιητική αδεία, αλλά έτσι έβλεπε τα πράγματα. Ότι ο Θεός, ο οποίος μπορούσε να πατάξει με ένα του νεύμα, στη στιγμή μπορούσε να πατάξει τον εχθρό, όπως έκανε άλλες φορές, δεν το κάνει τώρα, τον αφήνει, τον εχθρό, να κυριαρχεί πλήρως, όπως είπαμε. Και φυσικά, για να γίνεται αυτό, σημαίνει ότι ο Θεός μένει ανενέργητος. Δεν εργάζεται αυτός, δεν δρα αυτός. Έβαλε τα χέρια του, τη δύναμή του, στον κόλπο του. Αλλά έχει σημασία το «εις τέλος» αυτό, με έναν τέτοιο τρόπο σαν να πάει αυτός, πάει. Δεν θα έκανε ένα εξυπωχό να ξαναβγεί.

Νααα... να δραστηριοποιηθεί και να βγάλει από όλον αυτό. Πάλι πρέπει να επαναλάβουμε, να πούμε. Αυτό το οποίο συμβαίνει, δηλαδή έτσι το ζει ο άνθρωπος, όχι ότι ο Θεός κάνει έτσι, αλλά έτσι το ζει ο άνθρωπος. Ο άνθρωπος όση ελπίδα και αν έχει, όση εμπιστοσύνη και αν έχει, ο Θεός θα τα αφήσει τα πράγματα να φτάσουν σε εκείνο το σημείο που από την ανθρώπινη πλευρά ο άνθρωπος πάει να ελπίζει, πάει, δεν έχει, δεν αντέχει άλλο, δεν μπορεί άλλο.

Πείθεται, ο άνθρωπος πείθεται ότι δεν θα επέμβει ο Θεός. Φτάνει δηλαδή σε αυτό το σημείο. Δεν υπάρχει κανένα σημάδι που να δείχνει ότι θα επέμβει ο Θεός. Ότι ο Θεός συμμαζεύτηκε, εγκατέλειψε τον άνθρωπό Του. Θυμηθείτε αυτό που κι άλλη φορά παλαιότερα το είχαμε αναφέρει και όσοι διαβάσατε το βιβλίο «Γέροντας Σιλουανός» θα το ενθυμείστε, που ο Γέροντας Σιλουανός προσευχήθηκε στον Θεό και προσευχήθηκε και προσευχήθηκε και προσευχήθηκε και προσευχήθηκε και καμία, καμία απάντηση. Καμία κίνηση από την πλευρά του Θεού.

Είπε ο γέροντας, είπε: «Κύριε, αδυσώπητος». Δηλαδή δεν μπορεί να σε εκλιπαρήσει καλύτερα, δεν μπορεί να ξελιωθεί καλύτερα, δεν μπορεί να σε κάνει να λυπηθείς, να προσέξεις, να ακούσεις, να αποκριθείς, να επέμβεις, να ενεργήσεις.

Άγιοι, ας πούμε, έζησαν τέτοιες καταστάσεις. Γιατί φαίνεται είναι μέσα στην οικονομία του Θεού, πέρα από αυτές που αφήνει ο Θεός να γίνουν στις περιπτώσεις όπως εδώ, που ο δικός Του άνθρωπος, ο δικός Του λαός παραβαίνει τον νόμο και ο Θεός επιτρέπει να χτυπηθούν και να τιμωρηθούν οι δικοί Του, πέρα από αυτό και αλλιώς, για να βγει μεγάλο καλό, να έρθει μεγάλο καλό εις τους ανθρώπους Του, επιτρέπει ο Θεός να ζήσουν αυτές τις καταστάσεις, γιατί αλλιώς δεν απελπίζεται ο άνθρωπος. Ας λέει ότι δεν έχει εμπιστοσύνη στον εαυτό του, ας λέει ότι δεν είναι τίποτα, όλο και έχει κάποια ελπίδα, όλο και βασίζεται σε κάποιες ικανότητές του, σε κάποιες αρετές του.

Και με την τάση του αυτού ευθέως

Ίσως να μην ακούει, ίσως να μην δίνει την εντύπωση, δηλαδή ότι τελείωσε, ότι έχει να κάνει, το έκανε ο Θεός, τελείωσε, πάει πια, μην περιμένει. Με αυτόν τον τρόπο που βοηθάει, τελείωσε να εξοπλισθεί ο Θεός και να απελπιστεί από τη δική του πλευρά. Διότι πολλές φορές ελπίζει κανείς τον Θεό για να στηρίζει τη δική του ελπίδα. Όχι ότι έχει όντως την ελπίδα του Θεού και ο Θεός αποσύρει τη δική του εντελώς ελπίδα για να πεθάνει η δική σου ελπίδα, οι άνθρωποι που έχεις και που στηρίζεις την δική σου ελπίδα. Πολλές φορές ο άνθρωπος στηρίζεται στα του Θεού, αλλά για να στηρίζει τα δικά του, όχι ότι όντως στηρίζεται στα του Θεού και επιτρέπει αυτός να αναλαμβάνει τις καταστάσεις. Ο δε Θεός

«Βασιλεύς ημών προ αιώνων, εργάσατο σωτηρίαν εν μέσω της γης». Και αμέσως πάλι ο προφήτης, ο ψαλμωδός, τα λέγει αυτά τα παραπάνω. Έτσι θα ζει, έτσι θα ζούνε εκείνες τις ημέρες, έτσι δείχνουν τα πράγματα από την πλευρά του Θεού. Όμως αμέσως ο ψαλμωδός ενθυμείται αυτά όλα τα οποία έκανε στον λαό του. Εδώ είναι όλος ο λόγος. Αν απλώς από τη δική του πλευρά προσπαθεί να βρει στηρίγματα, τελείωσε. Δεν τον αφήνει ο Θεός να μείνει σ' αυτά τα στηρίγματα. Δηλαδή θα ανατιναχθούν όλα στον αέρα και χρειάζεται κανείς να καταφύγει εις αυτά τα οποία έκανε ο Θεός σε εμάς τώρα, δηλαδή σε αυτά που έκανε ο Θεός.

Εκκλησία Του από τότε την ίδρυσή της, έτσι. Και αυτό λέγει: θα τρέξουμε στους Αγίους, θα αναφερθούμε στους Αγίους, θα καταφύγουμε σε αυτούς, θα εμπιστευτούμε σε αυτούς, θα μιμηθούμε αυτούς, θα ελπίσουμε, θα εμπνευστούμε από αυτούς. Πάει η δική μας η αρετή. Από κει θα είναι. Ο δε Θεός βασιλεύς ημών προ αιώνων. Βέβαια, έτσι είναι όλα αυτά και όμως παρά την εγκατάλειψη, αυτός είναι ο Θεός, ο Θεός μας είναι βασιλεύς μας προ αιώνων.

Είναι.

Είναι μεγάλο πράγμα, ό,τι και να συμβεί, τελικά να επιστρέφεις στον Θεό και να λες: «Και τούτο έγινε και το άλλο έγινε, αλλά πού θα πάω, Θεέ μου; Σε σένα επιστρέφω». Είσαι ο Θεός. Ο Θεός λοιπόν είναι ο βασιλεύς μας, ο Βασιλιάς μας, ο Πατέρας μας, ο Οδηγός μας, ο Σωτήρας μας.

Θα ήθελα να τονίσω εδώ ότι κατά κανόνα και σε εμάς τους ίδιους ο Θεός έχει δώσει μια κάποια εμπειρία. Όχι απλώς μόνο μέσα στην Εκκλησία που έχουμε την πείρα της επεμβάσεως του Θεού, της παρουσίας του Θεού, του Αγίου, αλλά και σε εμάς ο Θεός, προκειμένου να μας οδηγήσει σε τέτοιες καταστάσεις που θα αφήσει να δοκιμαστούμε φοβερά, πιο μπροστά μας δίνει κάποιες εμπειρίες. Έχουμε δηλαδή και προσωπική πείρα, ώστε καλύτερα να μπορούμε να καταλάβουμε την πείρα που έχει η Εκκλησία, τα βιώματα που έχει η Εκκλησία, καλύτερα να μπορούμε να καταλάβουμε όλα αυτά από τα βιώματα των Αγίων, στην ζωή των Αγίων.

Οπότε... Οπότε, ο άνθρωπος... Νιώθουμε έτσι και θα πούμε έτσι: όμως, ναι, είμαι εγκαταλειμμένος, με εγκατέλειψε και τα λοιπά, αλλά δεν παύει ο Θεός να είναι ο Θεός μου, ο βασιλεύς μου, ο πατέρας μου, αυτός από πάντοτε δηλαδή που είναι μέσα στην Εκκλησία, αλλά και εγώ, από τότε που υπάρχω. «Εἰργάσατο σωτηρίαν ἐν μέσῳ τῆς γῆς», αυτός ο οποίος έκανε και θαυμαστά έργα για τη σωτηρία μας. Κατά θαυμαστό τρόπο εργάζεται η σωτηρία στον ενικό, αλλά το εβραϊκό έχει «εργάστηκε σωτηρίες», πολλές σωτηρίες στον πληθυντικό, εν μέσω της γης, με την έννοια δηλαδή ότι δεν ενήργησε ο Θεός κρυφά, ώστε...

Και τι πάντως, το κρυφό, ο Θεός όλα τα θαυμαστά που έκανε για τον Ισραηλικό λαό τα έκανε μέσω της γης, δηλαδή παρουσία όλη την ομάδα, όλη την πληροφορία, δεν είναι κρυφά κάπου.

Όλα τα θαυμαστά που συνέβαιναν στην Εκκλησία δεν είναι κρυφά θαυμαστά γεγονότα. Είναι φανερά. Έγιναν μέσα στην ιστορία. Η πορεία της Εκκλησίας, η ζωή της Εκκλησίας είναι ιστορία, μέσα στη γενικότερη ιστορία. Όλα εκείνα τα οποία έκανε ο Θεός από τότε που ίδρυσε την Εκκλησία μέχρι σήμερα, τα έκανε εμφανώς, τα φανέρωσε, φανερώθηκαν, τα είδανε πολλοί, θαύμασαν πολλοί, τα έζησαν πολλοί και ο περιούσιος λαός.

Από το ένα μέρος κανείς, σαν άτομο, σαν ξεχωριστό πρόσωπο, να εξουθενώνεται, να εγκαταλείπεται κτλ., αλλά είναι η Εκκλησία. Η Εκκλησία, αυτό δεν παύει να είναι μια πραγματικότητα και αμέσως κανείς πρέπει εκεί να ανατρέχει και να βρίσκει τον Θεό, να βρίσκει επομένως την ελπίδα, να βρίσκει την εμπιστοσύνη. «Σὺ ἐκραταίωσας ἐν τῇ δυνάμει σου τὴν θάλασσαν, σὺ συνέτριψας τὰς κεφαλὰς τῶν δρακόντων ἐπὶ τοῦ ὕδατος». Εδώ αναφέρεται τώρα εις τα θαυμαστά γεγονότα εις την Ερυθρά Θάλασσα. Συ με τη δύναμή σου εκραταίωσες τη θάλασσα, δηλαδή έσκισες τη θάλασσα και τη σταμάτησες από το ένα μέρος και από το άλλο μέρος, ήταν τείχος.

Συνέτριψες τας κεφαλάς των δρακόντων επί του ύδατος. Και εσύ συνέτριψες τας κεφαλάς των δρακόντων. Δηλαδή εσύ είσαι που έπνιξες, όταν πέρασε ο λαός σου, άφησες πάλι να επανέλθει η θάλασσα όπως ήταν και πνίγηκαν οι Αιγύπτιοι που κυνήγησαν τον λαό σου, με αυτές τις κεφαλές των δρακόντων επί του ύδατος. Όπως καταλαβαίνετε, αυτοί οι στίχοι χρησιμοποιούνται πολύ στις ακολουθίες. «Ὁ δὲ Θεὸς βασιλεὺς ἡμῶν πρὸ αἰῶνος, εἰργάσατο σωτηρίαν ἐν μέσῳ τῆς γῆς», ναι, είναι ένα προκείμενο που ψάλλεται τώρα και άλλες φορές, όπως επίσης «Σὺ ἐκραταίωσας ἐν τῇ δυνάμει σου τὴν θάλασσαν, σὺ συνέτριψας τὰς κεφαλὰς τῶν δρακόντων», στην ακολουθία και του βαπτίσματος και στην ακολουθία του Μεγάλου Αγιασμού. «Σὺ συνέθλασας τὴν κεφαλὴν τοῦ δράκοντος, ἔδωκας αὐτὸν βρῶμα λαοῖς τοῖς Αἰθίοψιν». Εσύ, Θεός, έσπασες το κεφάλι του δράκοντος. Ο δράκων εδώ είναι ο Φαραώ και οι δράκοντες, οι πολλοί μαζί, είναι οι στρατιώτες του Φαραώ, οι αξιωματικοί του στρατού αυτού. Του έσπασε λοιπόν το κεφάλι αυτό του δράκοντος, γιατί είχε τρέξει και ο Φαραώ πίσω, όπως ενθυμείστε. «Ἔδωκας αὐτὸν βρῶμα λαοῖς τοῖς Αἰθίοψιν».

Εεεε...

Παρέδωκες αυτόν τον δράκοντα, βρώμα, τροφή, εις τους λαούς των Αιθιόπων. Μπορεί εδώ να εννοείται αυτό που έγινε, ότι μετά που...

που πνίγηκε το μεγάλο μέρος του αιγυπτιακού στρατού που έτρεξε πίσω από τους Εβραίους και δεν ξαναγύρισαν πίσω στην Αίγυπτο, ήρθαν οι Αιθίοπες και κατέλαβαν την Αίγυπτο. Ή μπορεί να είναι αγέλες των ορνέων, που συμβολίζονται δηλαδή με το όνομα Αιθίοπες, και με τη λέξη Αιθίοπες συμβολίζονται οι αγέλες αυτών των ορνέων, τα σμήνη των ορνέων, τα οποία έφτασαν και κατέφαγαν τα πτώματα των Αιγυπτίων που τα πέταξε έξω η θάλασσα μετά, δεν έμειναν μέσα στη θάλασσα.

Το βάθος εκεί που πνίγηκαν, το νερό τα έβγαλε πάνω και στις ακτές τα πέταξε έξω. Πάντως με όλα αυτά ο ψαλμωδός θυμίζει όλα τα θαυμαστά γεγονότα που έκανε ο Θεός, που έχει όλη την εξουσία με το μέρος του, δεν φοβάται κανέναν ο Θεός, δεν έχει ανάγκη από κανέναν ο Θεός. Όλα μπορεί να τα κάνει ο Θεός, και τη θάλασσα μπορεί να σχίσει και τα νερά μπορεί να σταματήσει και να συντρίψει τις κεφαλές πολυάριθμων στρατιών και λοιπά. «Σὺ διέρρηξας πηγὰς καὶ χειμάρρους, σὺ ἐξήρανας ποταμοὺς Ἠθάμ».

Πάλι είσαι εκείνος ο οποίος...

νερό από την πέτρα, διέρρηξας πηγές και χειμάρρους, και στην έρημο Ραφιδίν, που είναι αυτή η έρημος κοντά στο μοναστήρι της Αγίας Αικατερίνης από το πίσω μέρος, που χτύπησε ο Μωυσής την πέτρα εκεί που πηγαίνουμε, πηγαίνουμε στο Σινά και βλέπουμε την πέτρα, χτύπησε και βγήκε νερό, ανέβλυσε πηγή. Και αργότερα στην έρημο Κάδης και εκεί πάλι χτύπησε και βγήκε νερό. Και μάλιστα, εκεί ήτανε που ελύπησε ο Μωυσής τον Θεό, επειδή χτύπησε δυο φορές και από εκεί και πέρα ο Μωυσής έλαβε αυτήν την απόφαση να μην δει τη γη της Επαγγελίας.

Εσύ, λοιπόν, είσαι που έσχισες τις πέτρες και βγήκανε πηγές από εκεί, χείμαρροι και νερά. Διότι το νερό ήταν τόσο πολύ, που δεν βγήκε λίγο νερό απλώς για να πιούν, αλλά ολόκληρο ποτάμι, χείμαρροι. «Εσύ εξήρανες ποταμούς Ηθάμ», και «εσύ εξήρανες ποταμούς», λέει στον πληθυντικό. Κυρίως εδώ εννοεί τον Ιορδάνη, και Ηθάμ ίσως περισσότερο επίθετο, η λέξη είναι επίθετο και σημαίνει μάλλον «εξήρανες», το σταμάτησε το ποτάμι, δηλαδή σταμάτησε τα νερά και σαν να ήταν ξερό το ποτάμι, να μην είχε νερά. Το, και τα άμα αυτό πατάζει.

Πολύ ευρύ το, πολύ πλατύ το, πολύ μεγάλο, το αστέρευτο αυτό το ποτάμι, εσύ το εξήρανες και πέρασε ο λαός του εκεί. «Σή εστιν η ημέρα και σή εστιν η νύξ». «Συ κατηρτίσω φαύσιν και ήλιον». Δική σου είναι η ημέρα, συ έκανες την ημέρα, συ έκανες τη νύχτα, συ κατηρτίσω φαύσιν, συ έκανες το φως. Την πρώτη μέρα της δημιουργίας έκανε το φως και τον ήλιο που έγινε την τρίτη μέρα, την τετάρτη μέρα. Συ εποίησας πάντα τα ωραία της γης. Συ έκανες όλα τα ωραία, όλα τα όμορφα της γης, αλλά τα ωραία εδώ μπορεί να σημαίνει και τις ώρες της γης.

άνοιξη, το καλοκαίρι, το φθινόπωρο, τη νύχτα, την ημέρα, τις εναλλαγές όλες, αλλά και γενικότερα την όλη ομορφιά της γης, εσύ. Και τελειώνει εδώ το δεύτερο μέρος που άμα λίγο έτσι εγκύψουμε με βάση αυτά που είχαμε και λίγο έτσι θα μελετήσουμε καλύτερα πάρα πολύ σήμερα. Θυμάστε που είπαμε κάποτε ότι, εδώ μάλλον ένα βράδυ σε μια αγρυπνία νομίζω είπαμε, και πάνω στο Πανόραμα μπορεί να είπαμε, εμείς μεν είμεθα αυτοί που είμεθα και κάνουμε αυτό που κάνουμε. Αλλά ο Θεός είναι ο Θεός και τα έργα Του είναι έργα Του, γιατί έχει κάνει ο Θεός και γιατί κάνει ο Θεός μένει στον αιώνα. Δεν μπορεί

δική μας ή οποιαδήποτε στάση και οποιαδήποτε αμαρτία να χαλάσει το σχέδιό Του, να χαλάσει το πρόγραμμά Του, να χαλάσει το δρόμο Του. Έτσι, γι' αυτό λοιπόν εδώ ο ψαλμωδός από το ένα μέρος βλέπει όλο το κακό που γίνεται στην Ιερουσαλήμ, βλέπει συγχρόνως ότι ο Θεός σαν να μην υπάρχει, σαν να μη βλέπει, γιατί σαν να μην επεμβαίνει, καθώς σαν να συμμαζεύεται και δεν πρόκειται να βγει από εκεί, από τη γωνιά Του. Από το άλλο μέρος όμως εσύ είσαι ο Θεός, φαίνεται, παρά την εγκατάλειψη αυτή που λέω παραπάνω, είσαι ο Θεός μας από αιώνα ανάμεσά μας και εσύ είσαι εκείνος ο οποίος έκανες τα θαυμαστά πράγματα φανερά σε όλους και αρχίζει να λέει: έκανες, έκανες, έκανες.

Καταλαβαίνετε τώρα το τι σημαίνει αυτό, γιατί δεν ξέρω τι παθαίνουμε και δεν μπορούμε, βουλιάζουμε, χανόμαστε μέσα στις οποιεσδήποτε δικές μας καταστάσεις. Καταλαβαίνετε τι σημαίνει αυτό τώρα όταν είμαστε πιασμένοι από το τι έχει κάνει ο Θεός και στην Παλαιά Διαθήκη, πολύ περισσότερο στην Καινή Διαθήκη και από τότε που υπάρχει η Εκκλησία μέχρι σήμερα. Εμείς μπορεί να είμαστε ένα τίποτα, και μερικές φορές δηλαδή να αποδεικνύονται πράγματα ότι πιο αδύναμοι και από σπουργίτι εμείς. Αλλά δεν παύουν να υπάρχουν οι Άγιοι μέσα στην Εκκλησία που είναι τα ζωντανά θαύματα του Θεού. Ένας Άγιος είναι ένα ζωντανό, ένα μεγάλο θαύμα, κινητό θαύμα εν μέσω ημών είναι ένας Άγιος. Γιατί δεν γίνεται κανείς άγιος παρά μόνο με τη χάρη Του.

Υπάρχουν οι άγιοι, υπάρχουν όλα τα θαυμαστά και τα άγια μέσα στην Εκκλησία, και καθένας μπορεί να βλέπει αυτά, να προστρέχει σε αυτά, να μελετά αυτά, και έτσι δεν τον επηρεάζει η εγκατάλειψη του Θεού. Μαθαίνει το μάθημά του, μαθαίνει να ελπίζει, μαθαίνει να εμπιστεύεται. Βλέπει ο Θεός έπειτα ότι έχει να κάνει με άνθρωπον τον οποίο μπορεί να εμπιστευτεί, και δίνει πλούσια την χάρη, όσο είναι που γίνει πέρα, αγιάζεται και αυτός ο άμοιρος ο άνθρωπος.

Γεια σας. Διότι αυτός είναι ο προορισμός μας, αυτός είναι ο σκοπός μας, γι' αυτό υπάρχουμε και γι' αυτό έκανε και κάνει ο Θεός ό,τι κάνει για να μας αγιάσει. Ευχαριστώ. Αυτά, να μην σας κουράζουμε περισσότερο για σήμερα και θα συνεχίσουμε την άλλη Δευτέρα. Να πάτε στο καλό.