Psalm 73 and the Temple of the Heart

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Some of you may have thought we would not meet today, but we had said before the break that we would. We will keep it fairly short, so we can then speak with the gentlemen and go upstairs for the vigil. You remember, we are on Psalm 73. This psalm, too, is attributed to Asaph.

It is a psalm written

when Nebuchadnezzar captured Jerusalem, in 586 BC, I think. We looked at the first two verses of this psalm, which, as we said, seems to refer to the destruction Nebuchadnezzar brought about. Those verses served as an introduction to the whole psalm. Now we come to its first part, beginning with the third verse.

The first part runs through verse nine. The second runs from verse ten to verse seventeen, and the third from verse eighteen to the end. “Raise Your hands against their pride once and for all, against all the evil the enemy has done in Your holy place.”

The psalm is also a prayer to God. It began: “Why, O God, have You cast us off forever? Why does Your anger burn against the sheep of Your pasture? Remember Your congregation, which You acquired from the beginning, the people You redeemed as Your inheritance, Mount Zion, where You made Your dwelling.” That was the introduction. The psalmist continues his prayer to God: “Raise Your hands, O God, against their pride once and for all.” These Chaldeans, these enemies who came into Your holy place, into holy Zion, came with great pride and arrogance.

So raise Your hands and strike them. Strike down their pride; humble them completely, once and for all. “Against all the evil the enemy has done in Your holy place.” The psalmist sees, in a sense, the evil the enemies are doing and writes this psalm. The enemy showed all his pride, arrogance, shamelessness, and audacity by doing so much evil in God’s holy place.

Of course, he may also mean the people, who are God’s holy people. Nebuchadnezzar must have slaughtered many of them. But perhaps he means especially that the enemies, the Chaldeans, Nebuchadnezzar’s men, went into the Temple. The Temple was a sacred place, a holy place. No one who was not Jewish was allowed in, nor even a Jew who was not a priest. Other Jews could enter only as far as the courtyard, not the Temple itself. And here they came from far away,

with such audacity, shamelessness, pride, and arrogance. They entered God’s Temple and did what they did. Strike them with Your hands, O God, and humble them. “Those who hate You boasted in the midst of Your feast.” It is possible that Nebuchadnezzar’s attack, this outrage, took place during a feast. The Jews may have been celebrating, and the attackers may have thought it the best opportunity to strike and achieve their aim. So, “Those who hate You boasted in the midst of Your feast.”

They even boasted of it. With all their arrogance and pride, they showed how pleased they were, how proud they were, to have entered the land of Israel and the Temple on the day of the feast. It is possible they caught many people there in the Temple as they celebrated, and that the great slaughter took place there. “They set up their banners as signs, and they did not understand.”

Uh...

Among the things the enemy did, then, was raise their banners. That seems to be what “signs” means here: they raised their banners. We might say they took down the Jewish banners and raised their own, throughout the city but especially there at the Temple. “And they did not understand.”

They did this without thinking that it was Your Temple, Your holy place, Your altar. They showed complete ignorance: they did not know who You are or what You can do.

So they came into Your Temple during the feast with audacity and shamelessness, showing no regard for You at all. “As at the entrance above.” It seems they raised their banners there at the great gate, where people entered and left. “As in a forest of trees, they cut down its doors with axes; with hatchet and chisel together they broke it down.” As though charging into a forest, they began hacking away with their axes and all their other tools, cutting down whatever they could.

The doors are mentioned in particular. They broke down the doors, but, as the psalm goes on to say, they also began to tear down the Temple and reduce it to ruins. “They broke it down with a chisel”—perhaps that means they used crowbars or tools of that kind.

Uh...

With crowbars they pulled down the stones from which the Temple was built. But perhaps the word here means small chisels, tools with which they...

It seems the Jews had made designs on marble and other stone slabs, perhaps ornaments or carvings in relief. The attackers went at them with chisels and ruined them. Perhaps that is what “they broke it down with a chisel” means. “They set fire to Your sanctuary.” They burned the whole Temple. “They profaned the dwelling place of Your name, casting it to the ground.” In other words, they brought down all the masonry, all the walls. They cast to the ground Your dwelling place, the Temple dedicated to Your name.

“They said in their hearts, all their clans together.” All these groups that had come with Nebuchadnezzar—and there was more than one—said together, in their hearts: “Come, let us put an end to all the feasts of God throughout the land.” When they arrived and rushed in, one said to another, in effect, “Come on, let us tear down the Temple, abolish everything, and put an end to the feasts held for this God, the God of the Jews.”

“We no longer see our signs. There is no prophet anymore, and he will no longer know us.”

The... the signs, that is, we tore them down and threw them away. They are gone; it is over. There are no banners of our own left—the Jewish banners, that is. For all those groups had said together in their hearts, “Come, let us put an end,” and so on. Then it continues: “We no longer see our signs.” There are no banners of our own left. “There is no prophet anymore, and he will no longer know us.” There is not even a prophet here now to see what we are doing and tell others about it, to tell the people.

That brings the first part to a close. As you can see, it describes the terrible things done by this people who came from Mesopotamia.

But let us look at it more closely. Of course, this is something that happens often. Enemies come, and what do they do? They lay waste to everything they can. And they usually do it with arrogance and pride. One side has no regard for the other. I do not know whether you have noticed, but the Turks across the water consider themselves... They say they have brought enlightenment to the whole world, that there is no better country than Turkey and no people greater than the Turks.

They say there is no army better than the Turkish army, and so on. Do not imagine that they think of themselves as we describe them from here, just as we do not think of ourselves as they may describe us. From over there, they call us 'giaours'—infidels. What does that make us in their eyes? Enemies always behave this way. The Psalmist sees it and shudders in fear. Of course, he admits that we suffer these things because of our sins. Yet he still hopes in God and asks, 'Why have You abandoned us?' The prophet admits this.

At the same time, the Psalmist is appalled by what he sees. He is shaken and cries out against the enemies, not only because of the harm they do, but because of the way they do it: with brutality, malice, arrogance, boasting and pride. That is why he says, 'Raise Your hands, my God. Strike them and bring them utterly low.' I think we too might consider that we have a Nebuchadnezzar to contend with.

Most often it is the old self within us, like a fifth column. But there is also the devil outside us, and evil more generally.

The old self wakes up. And we must have noticed how brazenly the devil, and the old self as well, defiles our soul—with such brazenness and pride, if I may put it that way. You want to hear every word.

It soils our soul. Yes.

Yes, our soul, which is God's dwelling place, His sanctuary, His temple. Every person, being made in God's image, is in some sense a temple of God. But the Christian is a temple of God in a fuller sense—both soul and body. As you heard in the words, 'Your bodies are a temple of the Holy Spirit within you.' Even our body is God's temple, because the Holy Spirit dwells within us. As we were saying here yesterday, those of us who have been baptized have the Holy Spirit within us, the grace of the Holy Spirit. God is within us. Christ dwells within us.

In this sense, our soul is God's temple, His dwelling place, His sanctuary, a holy place.

And we ourselves let the old self soil this temple, tear it down, defile it and make it unfit for its purpose. Through our passions and weaknesses, through the old self, we let the devil attack us like this. All of us must have noticed it to some degree. How the old self and the devil boast when they succeed! How proud they become! And there is all that shamelessness before God within us, which we have spoken about so many times.

We—good Christians who make the sign of the Cross, say our prayers, read, and supposedly receive Holy Communion, and so on. If we look more closely, we will see how much shamelessness, brazenness and pride we have within us before God. Surely this cannot come from the good self that is God's temple, His dwelling place and His sanctuary. It comes from our old self, our sinful self, encouraged by the devil. And just as the Psalmist, seeing the terrible things happening throughout Jerusalem and especially in the Temple, turns to God...

He pleads with God and says, “Strike this pride with Your right hand, O God.” Each of us must do the same.

And I think that once someone truly realizes how deeply his soul has been defiled by his passions and by the old self—how his very understanding has been defiled, how much shamelessness lies within him, how grace is being driven out and the rule of sin is taking its place—he will not let even a moment pass.

As soon as he sees this, he cries out and begs God to intervene, to cast out these defilers, these enemies, and to drive away all the evil and sin that defile the soul. And will God not do it? This is what He wants. God wants this.

This is why He made us and remade us. This is why He came to earth. This is why, as we have said many times, the Church and all that it offers are here: so that each person's soul may be His dwelling place. If we truly realize that someone else has taken charge within us instead of God, and we cry out to Him, could God fail to hear us? But we have to see it and take it to heart. And what Christian does? Even when someone notices something wrong within himself, he tries one way or another to excuse it. In the end, he excuses the enemy—the invader.

Why has that old self, which is still part of us, not gone away?

It is a great thing to realize that one's soul is sacred, precious and holy, especially when a person has grown spiritually. One must realize that this is where God wants to dwell. Or, to put it more clearly, God is already within us. The grace of Baptism has not left us. Do you remember the story we mentioned about Caesar setting out by ship from what is now Italy, intending to cross over to Albania?

After they set out, a terrible storm arose. The ship's captain grew frightened and turned back. Caesar called him over, questioned him and saw his fear. Then he said, 'You carry Caesar and Caesar's fortune. Go on.' In other words, are you sailing your ship as you always do? This time Caesar and Caesar's fortune are with you. For us, of course, it is God who is with us; God is our Caesar, so to speak. Go on. And the captain did. Now imagine what it would mean for us to realize this.

Let us remember often, as deeply as we can, that we are not merely this person or that person, with a certain amount of human strength, ability and worth. We are more than that. God is within us. God Himself. By the grace of the Holy Spirit, God has made His dwelling within us—let me put it that way; do not object to the wording now—and He remains there. For as long as we are in this world, He remains there, waiting for us to understand, to feel it and to acknowledge Him; to be overcome with gratitude and thanksgiving for the great honour He has given us; and to care for that honour and the worth He has bestowed on us.

Let us give ourselves to God and work with Him so that He may make us holy. If we do not, we are the ones who suffer for it, but this is the truth. Poor human beings, whoever they may be, look for something to lean on, something to hold on to or acquire so that they can feel they have worth. They may even try to learn certain things—and there is nothing wrong with learning—but is that where our worth lies? Our worth lies in this: we were made so that God could dwell within us. Through Baptism He came to dwell within us, and He remains within us.

I want something more. This is how we should struggle against the old self, against our passions, against the devil, and against evil in general: with this faith and this conviction. What other way is there to struggle? This is why the Fathers emphasize something I have mentioned before. The later Fathers, who came to know noetic prayer, say: Do not simply pray. Pay attention. Gather yourself within, and there seek the grace of the Holy Spirit. When you are there with your whole self—with the three powers of the soul we spoke about yesterday—you are there with Christ and with the grace of the Holy Spirit.

Can anything hostile remain there? Can an enemy stand there, or anything profane or unclean? It will all be driven away. And instead of searching for Paradise, you will find it right there in your heart.

That is why they insist that we pray in this way. If someone prays only outwardly and goes looking for God, where will he find Him? We meet God in the heart; we cannot meet Him outside it. Outside the heart, we merely imagine Him. In the heart, we encounter Him. That is where the meeting takes place. The enemy is driven out, evil is driven out, and the heart is cleansed.

So when a Christian sits down to repent, to weep, to gather himself and pray, this is how he should think. He must not give up as soon as an intrusive thought or something hostile appears. No one else has authority within us. No one else has a right to be there. Since God has received us, baptized us, and made us Christians, only God has the right to dwell within us, and we with Him.

We should fear no one. Look at the Psalmist here. He cannot do anything himself. Can he confront Nebuchadnezzar? What could he do? He sees all the evil taking place. Yet, as a prophet, he turns to God and pleads with Him. We will look another time at what the psalm says next. He does more than ask for help. As we saw at the beginning, he says: ‘Remember Your congregation, which You acquired from the beginning; You redeemed the rod of Your inheritance, this Mount Zion where You have dwelt.’ It is Your city, Your dwelling place, Your people, Your flock.

‘The sheep of Your pasture,’ and so on. On that basis the prophet can pray. How else could he pray? He acknowledges that they have sinned and, in a sense, brought this upon themselves. That is what he implies when he pleads with God: ‘Why have You abandoned us?’ He is certainly not saying, ‘We are entirely blameless, so why have You abandoned us?’ It is as though he says, ‘For You to abandon us, we must have gone too far.’ Yet the Psalmist cries out on behalf of the people in repentance. That is what each of us must do. Instead of whimpering and lamenting our condition while we stand outside ourselves and let the enemy run wild within, we must take our place deep within our own being, even when intrusive thoughts come.

Let the various intrusive thoughts come and go, as you said. We do this with the conviction that we are opening ourselves to Christ: ‘You were bought at a price,’ and you are His. We open ourselves to Christ and give ourselves to Him, and Christ will reclaim us, if you like. He will make us His own again, for we already belong to Him.

Perhaps we could not say more on such matters now, but as you can see, I am having a little difficulty, so please allow me to stop here. We will continue next time.

Μερικοί θα νόμισαν ότι δεν θα κάνουμε σήμερα, αλλά το είχαμε πει αυτό και πριν διακόψουμε. Λίγο σύντομα έτσι, μπορέσουμε να πούμε έπειτα για τους κυρίους και να ανεβούμε πάνω για την αγρυπνία. Ενθυμείσθε, είμεθα στον 73ο ψαλμό. Είναι και αυτός του Ασάφ.

Ένας ψαλμός που γράφηκε

τότε που κατέλαβε την Ιερουσαλήμ ο Ναβουχοδονόσορ, 586 π.Χ., νομίζω, 586 π.Χ. Είχαμε δει τους δυο πρώτους στίχους του ψαλμού αυτού, ο οποίος, όπως είπαμε, αναφέρεται στην καταστροφή μάλλον αυτή που έκανε ο Ναβουχοδονόσορ. Οι δύο πρώτοι στίχοι ήταν και σαν πρόλογος του όλου ψαλμού και μπαίνουμε τώρα στο πρώτο μέρος, από τον τρίτο στίχο και έπειτα.

Πρώτο μέρος είναι μέχρι τον ένατο στίχο. Έχουμε μετά δεύτερο μέρος, δέκατο στίχο, δέκατο έβδομο, και μετά τρίτο μέρος, δέκατο όγδοο στίχο μέχρι το τελευταίο στίχο. Έπαρον τας χείρας σου επί τας υπερηφανίας αυτών εις τέλος, όσα επονηρεύσατο ο εχθρός εν τοις αγίοις σου.

Ο ψαλμός είναι και προσευχή στον Θεό. Άρχιζε: «Ίνα τι, ο Θεός, απώσω εις τέλος; Ωργίσθη ο θυμός σου επί πρόβατα νομής σου; Μνήσθητι της συναγωγής σου, ης εκτήσω απ’ αρχής, ελυτρώσω ράβδον κληρονομίας σου, όρος Σιών τούτο, ο κατεσκήνωσας εν αυτώ». Αυτό πρόλογος. Προσευχή λοιπόν στον Θεό, και συνεχίζει την προσευχή: «Σήκωσε τα χέρια σου, Θεέ», απευθύνεται προς τον Θεό ο Ψαλμωδός, «σήκωσε τα χέρια σου επί τας υπερηφανίας αυτών εις τέλος». Δηλαδή αυτοί τώρα οι Χαλδαίοι που ήρθαν εδώ, οι εχθροί, στον Άγιο Τόπο σου, στην Αγία Σιών, ήρθαν με πολλή υπερηφάνεια και με πολλή έπαρση.

Σήκωσε λοιπόν τα χέρια σου και χτύπησέ τους, χτύπησε την υπερηφάνειά τους, ταπεινώσέ τους εντελώς, εις τέλος, εντελώς ταπεινώσέ τους. «Όσα επονηρεύσατο ο εχθρός εν τοις αγίοις σου». Δηλαδή, κατά κάποιο τρόπο, ο Ψαλμωδός βλέπει το κακό που γίνεται από τους εχθρούς και γράφει αυτόν τον ψαλμό. Ο εχθρός έδειξε όλη αυτή την υπερηφάνειά του και όλη αυτή την έπαρση και όλη αυτή την αναίδεια και το θράσος. Αυτό το έδειξε με το να κάνει πολλά πονηρά στα Άγια του Θεού, εν τοις αγίοις σου.

Βέβαια, μπορεί να εννοεί εδώ και το λαό που είναι οι Άγιοι του Θεού και που πρέπει να έγινε σφαγή μεγάλη από τον Ναβουχοδονόσορα. Ίσως όμως πιο πολύ εννοεί εδώ ότι πήγαν στο ναό αυτό οι εχθροί, οι Χαλδαίοι, οι άνθρωποι του Ναβουχοδονόσορα πήγανε στο ναό. Ο ναός ήταν ιερός τόπος, Άγιος τόπος. Δεν επιτρεπόταν κανείς μη Εβραίος, ούτε καν μη κληρικός, και Εβραίοι ακόμα έμπαιναν μέχρι το προαύλιο, όχι μέσα στο ναό. Και να, ήρθαν αυτοί λοιπόν από την άλλη άκρη,

με θράσος πολύ, με αναίδεια, με υπερηφάνεια και έπαρση, και μπαίνουν μέσα στον ναό του Θεού και ενεργούν όπως ενεργούν. Χτύπησέ τους, Θεέ, με τα χέρια σου και ταπεινώσέ τους. «Ενεκαυχήσαντο οι μισούντές σε εν μέσω της εορτής σου». Δεν αποκλείεται αυτή η προσβολή, η επίθεση αυτή του Ναβουχοδονόσορα, να είναι σε κάποια γιορτή. Είχαν κάποια γιορτή, κάποιο πανηγύρι οι Εβραίοι, και τότε βρήκαν ότι ήταν η καταλληλότερη ευκαιρία να κάνουν την επίθεσή τους και να πετύχουν αυτό που ήθελαν. «Ενεκαυχήσαντο λοιπόν οι μισούντές σε εν μέσω της εορτής σου».

Το έκαναν και καύχημα τώρα. Έδειχναν δηλαδή με την όλη έπαρσή τους και υπερηφάνεια, έδειχναν τη χαρά τους, την καύχησή τους, που μπόρεσαν και μπήκαν στο έδαφος του Ισραήλ και που μπήκαν στο ναό, αλλά στην ημέρα της εορτής. Και δεν αποκλείεται, πολλούς τους πρόλαβαν εκεί στο ναό καθώς γιόρταζαν και εκεί να έγινε η μεγάλη σφαγή. «Έθεντο τα σημεία αυτών σημεία και ουκ έγνωσαν».

Εεεε...

Μαζί με τα λοιπόν που έκανε ο εχθρός, ναι, ύψωσε και σημαίες. Σημεία μάλλον αυτό είναι, ύψωσε και σημαίες. Κατέβασε, θα λέγαμε, από τη μια πλευρά τις σημαίες των Εβραίων και ύψωσαν τις δικές τους σημαίες, γενικότερα στην πόλη, αλλά ειδικότερα στο ναό εκεί. «Και ουκ έγνωσαν».

Το έκαναν αυτό και δεν σκέφτηκαν ότι είναι Ναός δικός σου, είναι άγιος τόπος δικός σου, είναι θυσιαστήριο δικός σου. Έδειξαν δηλαδή τελεία άγνοια, δεν ξέρουν δηλαδή ποιος είσαι εσύ και τι μπορείς να κάνεις.

Έτσι, με θράσος και με αναίδεια και με το να μη σε λογαριάζουν καθόλου, λοιπόν, ήρθαν στο ναό σου μέσα στη γιορτή. «Ως εν τη εισόδω υπεράνω». Ειδικότερα φαίνεται έγινε αυτό, να υψώσουν τις σημαίες εκεί στην πύλη, στην έξοδο και είσοδο, που λέω, στην πύλη τη μεγάλη. «Ως εν δρυμώ ξύλων αξίναις εξέκοψαν τας θύρας αυτής, επί το αυτό εν πελέκει και λαξευτηρίω κατέρραξαν αυτήν». Και σαν να όρμησαν μέσα σε ένα δάσος, άρχισαν λοιπόν με τα τσεκούρια τους και με τις αξίνες και με όλα αυτά τα εργαλεία να κατακόπτουν ό,τι μπορούσαν.

Ειδικότερα αναφέρει εδώ τις θύρες. Έσπασαν τις πόρτες, αλλά όπως λέγει στη συνέχεια, ναι, άρχισαν να γκρεμίζουν τον ναό, να τον κάνουν ερείπια. «Και λαξευτηρίω κατέρραξαν αυτήν», δηλαδή ειδικά ίσως αυτά με λοστούς, με τέτοια.

Εεεε...

Με λοστούς γκρέμισαν τις πέτρες στις οποίες ήταν κτισμένος ο Ναός, αλλά εδώ το λαξευτήριον ίσως ήταν μικρά καλέμια, πώς θα τα λέγαμε, με τα οποία...

Φαίνεται οι Εβραίοι είχαν πάνω σε μαρμάρινες πλάκες και άλλες πλάκες, είχαν φτιάξει ορισμένα αυτά, ας πούμε, σχέδια, ίσως κάποια στολίδια, κάποια ανάγλυφα στις πλάκες, και πηγαίνουν λοιπόν με το σκαρπέλο εκεί, με το καλέμι, με τα αυτά και τα χαλούν. Ίσως αυτό σημαίνει «και λαξευτηρίω κατέρραξαν αυτήν». «Ενέπρησαν εν πυρί το αγιαστήριόν σου». Το έκαναν φωτιά, όλο το ναό τον έδωκαν φωτιά. «Εις την γην εβεβήλωσαν το σκήνωμα του ονόματός σου». Δηλαδή γκρέμισαν όλα τα ντουβάρια, όλους τους τοίχους, τα γκρέμισαν κάτω στη γη, το σκήνωμα, το ναό σου, που είναι αφιερωμένος στο όνομά σου.

«Είπαν εν τη καρδία αυτών, η συγγένεια αυτών επί το αυτό». Και όλοι μαζί, όλες αυτές οι φυλές που ήρθανε, δεν ήταν μια φυλή μόνον αλλά πολλές φυλές του Ναβουχοδονόσορα, όλες λοιπόν αυτές οι φυλές από κοινού είπαν, «εν τη καρδία αυτών», από κοινού, «επί το αυτό»: «Δεύτε και καταπαύσωμεν πάσας τας εορτάς του Θεού από της γης». Ελάτε λοιπόν τώρα, όταν δηλαδή έφτασαν εκεί και όρμησαν και λοιπά, είπε ένας στον άλλο, λοιπόν μπρος να γκρεμίσουμε το Ναό, να καταργήσουμε και να καταλύσουμε τα πάντα, να σταματήσουν οι γιορτές για τον Θεό αυτόν, τον Θεό των Εβραίων.

«Τα σημεία ημών ουκ είδομεν, ουκ έστιν έτι προφήτης, και ημάς ου γνώσεται έτι».

Ταααα... Τα σημεία, δηλαδή τα γκρεμίσαμε, τα πετάξαμε, πάνε, τελείωσε τώρα, δεν υπάρχουν δικές μας σημαίες, των Εβραίων δηλαδή οι σημαίες, λένε αυτοί, διότι είπαν στην καρδιά τους όλες αυτές οι φυλές από κοινού λοιπόν, «δεύτε καταπαύσωμεν» και τα λοιπά. Και συνέχεια, «τα σημεία ημών ουκ είδομεν». Δεν υπάρχουν πλέον σημαίες δικές μας. «Ουκ έστιν έτι προφήτης, και ημάς ου γνώσεται έτι». Ούτε καν προφήτης υπάρχει τώρα εδώ να δει τι κάνουμε και να τα πει, ας πούμε, σε κάποιους άλλους, να τα πει στο λαό.

Τελειώνει το πρώτο μέρος που περιγράφονται, όπως βλέπετε, τα μεγάλα κακά που έκανε ο λαός αυτός που ήρθε από τη Μεσοποταμία.

Τα δούμε όμως καλύτερα. Βέβαια είναι ένα γεγονός, είναι ένα συνηθισμένο γεγονός, τέτοια συμβαίνουν. Ήρθαν οι εχθροί, τι θα κάνουν οι εχθροί; Θα ρημάξουν, θα χαλάσουν όσο μπορέσουν περισσότερο. Και συνήθως αυτό γίνεται με μια έπαρση, γίνεται με έναν εγωισμό, πάντοτε. Ας πούμε, οι μεν δεν λογαριάζουν τους δε. Δεν ξέρω αν έχετε υπόψη σας, οι Τούρκοι από εκεί απέναντι θεωρούν τους εαυτούς... Είπαμε ότι έδωσαν τα φώτα σε όλο τον κόσμο, ότι δεν υπάρχει καλύτερη χώρα από την Τουρκία, δεν υπάρχει ανώτερος λαός από τους Τούρκους.

Δεν υπάρχει καλύτερος στρατός από τον τουρκικό και τέτοια. Μην νομίζετε ότι αυτοί φρονούν για τον εαυτό τους ό,τι τους καταμαρτυρούμε εμείς από εδώ, όπως κι εμείς φυσικά δεν φρονούμε για τον εαυτό μας ό,τι τυχόν μας καταμαρτυρούν. Διότι αυτοί από εκεί, γκιαούρηδες, γκιαούρηδες. Τι είναι οι γκιαούρηδες; Έτσι κάνουν πάντοτε οι εχθροί και ο Ψαλμωδός, ας πούμε, το βλέπει αυτό και ανατριχιάζει τρομαγμένος. Βέβαια, ομολογεί ότι ένεκα των αμαρτιών μας τα παθαίνουμε αυτά και εμείς σε σένα ελπίζουμε και σε σένα, γιατί μας άφησες; Ομολογεί ο προφήτης.

Αλλά από την άλλη πλευρά, ο Ψαλμωδός αποτροπιάζεται για όλο αυτό που βλέπει, συγκλονίζεται, εξανίσταται εναντίον των εχθρών, όχι μόνο για το κακό που κάνουν, αλλά και με τον τρόπο που το κάνουν. Με τη βαρβαρότητα που το κάνουν, με την κακία, με την έπαρση, με την καύχηση που το κάνουν, με την υπερηφάνεια. Γι’ αυτό λέει, σήκω τα χέρια, Θεέ μου, σήκωσε τα χέρια σου και δώσ’ τους μία και διάλυσέ τους τελείως. Νομίζω ότι δεν θα ήταν άσχημο να σκεφτούμε ότι και εμείς έχουμε να κάνουμε με έναν Ναβουχοδονόσορα.

Τις πιο πολλές φορές είναι ο ίδιος ο παλαιός άνθρωπος που είναι μέσα μας, η πέμπτη φάλαγγα, αλλά και ο Διάβολος που είναι έξω από εμάς και γενικότερα το κακό.

Ξυπνάει. Και θα έχουμε προσέξει ότι με πολύ θράσος ο Διάβολος, αλλά και ο παλαιός άνθρωπος, ναι, με πολύ θράσος, με πολλή υπερηφάνεια, μαγαρίζει, αν επιτρέπετε να πω έτσι, την ψυχή μας. Όλα θέλεις να τα ακούς.

Λερώνει, λερώνει την ψυχή μας. Έτσι.

Ναι, την ψυχή μας, η οποία είναι το σκήνωμα του Θεού, το αγίασμα του Θεού, ο Ναός του Θεού. Ναι, κάθε άνθρωπος καταρχήν, αφού είναι κατ’ εικόνα Θεού, είναι Ναός του Θεού, κάθε άνθρωπος καταρχήν, αλλά ο Χριστιανός είναι Ναός του Θεού. Και η ψυχή του και το σώμα του, που εκεί είδατε ότι τα σώματα υμών, λέει, Ναός του εν υμίν Αγίου Πνεύματος, και το σώμα μας ακόμη είναι Ναός, Ναός του Θεού, διότι μέσα μας κατοικεί το Άγιο Πνεύμα, οι βαπτισμένοι, όπως λέγαμε χθες εδώ, μέσα μας έχουμε το Άγιο Πνεύμα, τη Χάρη του Αγίου Πνεύματος. Μέσα μας είναι ο Θεός, μέσα μας κατοικεί ο Χριστός.

Από αυτής της απόψεως η ψυχή μας είναι ναός του Θεού, κατοικητήριο του Θεού, αγίασμα του Θεού, ιερός τόπος.

Και εμείς οι ίδιοι αφήνουμε τον παλιό άνθρωπο να λερώνει αυτόν τον ναό, να τον κατακρημνίζει, να τον βεβηλώνει, να τον αχρηστεύει. Εμείς αφήνουμε τον διάβολο, διαμέσου των παθών μας και αδυναμιών μας, διαμέσου του παλιού ανθρώπου, να μας κάνει αυτές τις επιθέσεις. Αυτό λίγο πολύ θα το έχουν προσέξει όλοι. Ναι, πόσο καυχάται ο παλιός άνθρωπος και ο διάβολος όταν το επιτυγχάνουν αυτό. Πόσο καυχάται, πόσο υπερηφανεύεται. Όλη αυτή η αναίδεια που έχουμε μέσα μας ενώπιον του Θεού, που έχουμε πει πολλές φορές.

Εμείς, εμείς οι καλοί χριστιανοί, εμείς οι οποίοι κάνουμε και το σταυρό μας και την προσευχή μας και διαβάζουμε και υποτίθεται μεταλαμβάνουμε κλπ. Αν ψάξουμε καλύτερα, θα δούμε ότι πολλή αναίδεια έχουμε μέσα μας, πολύ θράσος έχουμε μέσα μας, πολλή περηφάνια έχουμε μέσα μας ενώπιον του Θεού. Αυτό, γιατί αυτό δεν είναι δυνατόν, ναι, αυτό να είναι του καλού εαυτού μας, του εαυτού μας αυτού που είναι Ναός του Θεού, σκήνωμα του Θεού και αγίασμα του Θεού· είναι του παλιού εαυτού μας, του κακού εαυτού, που σιγοντάρει και ο Διάβολος. Και όπως ο Ψαλμωδός εδώ, βλέποντας αυτό το τρομερό που συμβαίνει γενικότερα στην Ιερουσαλήμ και ειδικότερα εκεί στο Ναό, καταφεύγει στον Θεό.

Και παρακαλεί τον Θεό και λέει: «Χτύπα με το δεξιό σου χέρι, ω Θεός, αυτήν την υπερηφάνεια». Καθένας πρέπει να κάνει αυτό το πράγμα.

Και... Και νομίζω ούτε στιγμή δεν αφήνει κανείς να περάσει όταν καλά καλά συνειδητοποιήσει πόσο βεβηλωμένη είναι η ψυχή του από τα πάθη του, από τον παλιό άνθρωπο, πόσο βεβηλωμένη είναι η δική του, ας πούμε, διάνοια, πόση αναίδεια και τέτοια υπάρχουν μέσα, πόσο δηλαδή γίνεται προσπάθεια να φυγαδευτεί η χάρις του Θεού και να εγκατασταθεί το καθεστώς, ας πούμε, της αμαρτίας.

Το διαπιστώσει κανείς αυτό το πράγμα, μόνο όταν το διαπιστώσει, δεν αφήνει ούτε στιγμή να περάσει από το να κράξει, να παρακαλέσει τον Θεό, να επέμβει ο Θεός και να πετάξει πέρα τους βέβηλους αυτούς, τους εχθρούς, να πετάξει πέρα όλο το κακό, όλη την αμαρτία που βεβηλώνει την ψυχή. Και δεν το κάνει ο Θεός; Αυτό θέλει. Το θέλει ο Θεός.

Γι’ αυτό μας έπλασε, γι’ αυτό μας ανέπλασε, γι’ αυτό ήρθε στη γη, γι’ αυτό, όπως είπαμε πολλές φορές, υπάρχει η Εκκλησία, υπάρχουν τα πάντα, ακριβώς για να είναι η ψυχή του καθενός μας δικό Του κατοικητήριο. Εάν εμείς λοιπόν συνειδητοποιήσουμε καλά ότι υπάρχει άλλος μέσα μας και αφεντεύει και όχι ο Θεός, το συνειδητοποιήσουμε αυτό και κράξουμε και φωνάξουμε, είναι δυνατόν να μη μας ακούσει ο Θεός; Αλλά πρέπει να το δούμε όμως, να το συνειδητοποιήσουμε. Και ποιος χριστιανός το βλέπει αυτό; Και όταν ακόμη κανείς λίγο πολύ θα δει κάποια όχι καλά πράγματα μέσα του, θα προσπαθήσει από εδώ κι από εκεί να τα δικαιολογήσει. Τελικά δηλαδή αθωώνει τον εχθρό, τον αθωώνει, τον επιδρομέα.

Για ποιο λόγο δεν έφυγε από αυτόν ο παλιός άνθρωπος, που είναι ο ίδιος δηλαδή ο εαυτός μας;

Πολύ σπουδαίο να συνειδητοποιήσει κανείς ότι η ψυχή του είναι κάτι πολύ ιερό, κάτι πολύ μεγάλο, κάτι πολύ άγιο, όσο αν είναι μάλιστα και πνευματισμένος, πολύ σημαντικό. Να συνειδητοποιήσει κανείς ότι ακριβώς εκεί μέσα θέλει να κατοικεί ο Θεός, εκεί μέσα, θα το πούμε καλύτερα, είναι μέσα μας ο Θεός. Διότι η χάρις του βαπτίσματος δεν έφυγε από μέσα μας. Ενθυμείστε που είχαμε αναφέρει εκείνο το περιστατικό που ξεκίνησε ο Καίσαρ να περάσει από την Ιταλία, τη σημερινή Ιταλία, να περάσει προς την Αλβανία με το πλοίο.

Καθώς ξεκίνησαν, ο κυβερνήτης του πλοίου φοβήθηκε και γύρισε πίσω, είχε φουρτούνα φοβερή, και τον καλεί ο Καίσαρ και του λέγει, αφού τον ερώτησε για τα λοιπά και είδε το φόβο του, του λέει: «Καίσαρα φέρεις και την του Καίσαρος τύχη. Προχώρα». Πού πας λοιπόν; Μήπως απλώς πηγαίνεις με το πλοίο σου όπως πηγαίνεις πάντοτε; Αυτή τη φορά είναι μαζί σου ο Καίσαρ και η τύχη του Καίσαρα, του Θεού βέβαια, του Θεού, γιατί ο Καίσαρ είσαι ο Θεός. Προχώρα. Και προχώρησε. Για σκεφτείτε λοιπόν να συνειδητοποιήσουμε.

Να συνειδητοποιούμε συχνά και όσο γίνεται περισσότερο ότι δεν είμεθα απλώς ο Α, ο Β, ο Γ, απλώς που έχουμε ορισμένες ανθρώπινες δυνάμεις, ανθρώπινες ικανότητες, ανθρώπινη αξία κλπ. Δεν είμεθα. Μέσα μας έχουμε τον Θεό. Ο Θεός. Και μάλιστα ο Θεός εκεί μέσα μας, δια της χάριτος του Αγίου Πνεύματος, πώς θα το έλεγα εκεί, εγκαταστάθηκε καλύτερα, μη μου αντιλέξετε τώρα, και μένει εκεί. Όσο θα είμεθα σε αυτόν τον κόσμο, εκεί θα μένει. Περιμένοντας να το καταλάβουμε, να το νιώσουμε, να το αναγνωρίσουμε. Να λιώσουμε από ευγνωμοσύνη και ευχαριστία για τη μεγάλη τιμή που μας έκανε. Να προσέξουμε αυτή την τιμή που μας έκανε, να προσέξουμε αυτή την αξία που μας έδωκε.

Να δώσουμε τον εαυτό μας στον Θεό, να συνεργαστούμε με τον Θεό για να αγιάσουμε, να μας αγιάσει. Αν δεν το κάνουμε, κακό είναι του κεφαλιού μας, αλλά αυτή είναι η αλήθεια. Ο καημένος άνθρωπος, ο οποιοσδήποτε, ψάχνει κάπου να ακουμπήσει, από κάπου να πιαστεί, κάτι να αποκτήσει, κάποια αξία για να αισθάνεται ότι έχει αξία, ακόμη που προσπαθεί να μάθει ορισμένα πράγματα, όχι ότι δεν πρέπει να τα μάθει κανείς, αλλά αυτά είναι οι αξίες; Η αξία είναι το ότι είμαστε φτιαγμένοι έτσι που μπορεί να κατοικήσει μέσα μας ο Θεός και δια του βαπτίσματος ήρθε και κατοίκησε μέσα μας και παραμένει μέσα μας ο Θεός.

Άλλο θέλω. Και έτσι, έτσι να... Κάνουμε τον αγώνα εναντίον του παλιού ανθρώπου και εναντίον των παθών μας και εναντίον του διαβόλου και εναντίον γενικώς του κακού. Έτσι να κάνουμε τον αγώνα. Με αυτή την πίστη, με αυτή την πεποίθηση. Τι άλλο αγώνα κάνουμε; Και ο λόγος που οι πατέρες, το έλεγα και άλλη φορά, τονίζουν, οι μεταγενέστεροι πατέρες ας πούμε που ανεκάλυψαν την νοερά προσευχή και τονίζουν ας πούμε ότι μην προσεύχεσαι απλώς, πρόσεχε, συγκεντρώσου μέσα σου, μέσα εκεί, να βρεις τη χάρη του Αγίου Πνεύματος εκεί μέσα. Και από εκεί, όταν εσύ βρεθείς μέσα, όλος ο εαυτός σου, λέγαμε χθες εδώ οι τρεις δυνάμεις που έχει ο άνθρωπος, όταν λοιπόν βρεθείς μέσα εκεί στον εαυτό σου με τον Χριστό, με την χάρη του Αγίου Πνεύματος.

Μπορεί να μείνει εκεί μέσα; Μπορεί να σταθεί τίποτε; Δεν μπορεί να σταθεί εχθρός, μπορεί να σταθεί βέβηλος εκεί μέσα, μπορεί να σταθεί βρομιά και τα λοιπά; Όλα θα φυγαδεύονται. Και αντί να ψάχνεις να βρεις τον Παράδεισο, να τος ο Παράδεισος, μες στην καρδιά σου.

Αυτός είναι ο λόγος που επιμένουν να κάνει κανείς κατά αυτόν τον τρόπο την προσευχή. Άλλως, όταν εξωτερικά κανείς προσεύχεται και ψάχνει να βρει, πού να βρει; Θεό θα τον συναντήσει κανείς μέσα στην καρδιά του, έξω από την καρδιά του δεν μπορεί να τον συναντήσει. Έξω από την καρδιά του θα το φτιάξει απλώς φανταστικά. Μέσα στην καρδιά του θα τον επισκεφθεί αυτός. Εκεί θα γίνει η συνάντηση. Και θα εκδιωχθεί ο εχθρός, θα εκδιωχθεί το κακό, θα καθαριστεί η καρδιά.

Αυτό λοιπόν όταν κανείς σαν χριστιανός κάθεται κάτω για να μετανοήσει, για να κλάψει, για να κάθεται κάτω, να αυτοσυγκεντρωθεί, να προσευχηθεί κλπ., έτσι πρέπει να σκέφτεται. Όχι, μόλις έρθει ένας λογισμός, μόλις έρθει κάτι εχθρικό, τα παρατάει κανείς. Όχι, δεν έχει κανένας εξουσία μέσα μας, δεν έχει κανένας δικαίωμα να είναι μέσα μας. Μέσα μας, εφόσον μας δέχτηκε ο Θεός και μας βάπτισε και μας έκανε χριστιανούς, μέσα μας μόνο ο Θεός έχει εξουσία να είναι, και εμείς μαζί Του.

Δεν πρέπει να φοβηθούμε κανέναν. Και βλέπουμε εδώ ο Ψαλμωδός, αυτός και αυτός, δεν μπορεί βέβαια να κάνει τίποτε. Μπορεί να πάει να τα βάλει με τον Ναβουχοδονόσορα; Τι να κάνει; Βλέπει όλο το κακό που γίνεται. Αλλά συγχρόνως, σαν προφήτης βέβαια, θα δούμε τι λέει για συνέχεια ο Ψαλμός πιο κάτω, άλλη φορά. Βλέπει όλο αυτό το χάλι που γίνεται και στρέφεται προς τον Θεό και παρακαλεί τον Θεό και από εκεί ζητά. Και δεν ζητάει απλώς βοήθεια, αλλά όπως είδαμε στην αρχή: «Μνήσθητι τῆς συναγωγῆς σου, ἧς ἐκτήσω ἀπ’ ἀρχῆς, ἐλυτρώσω ῥάβδον κληρονομίας σου, ὄρος Σιών τοῦτο, ὃ κατεσκήνωσας ἐν αὐτῷ». Δική σου πόλη είναι, δικό σου κατοικητήριο είναι, δικός σου λαός είναι, δικό σου ποίμνιο είναι.

Επί πρόβατα νομής σου και τα λοιπά. Με βάση αυτό μπορεί να προσευχηθεί ο Προφήτης. Πώς θα μπορούσε να προσευχηθεί; Ομολογεί ότι αμάρτησαν και ότι τους αξίζει κατά κάποιο τρόπο. Αφήνει να εννοηθεί αυτό το πράγμα. Αυτό και παρακαλεί έτσι όπως παρακαλεί τον Θεό. Γιατί μας άφησες; Ε, βέβαια δεν λέει «Μη σε φταίμε καθόλου γι’ αυτό μας άφησες». Αλλά για να μας αφήσεις είναι σαν να λέει το παρακάναμε, αλλά κράζει όμως ο Ψαλμωδός, εν μετανοία, εκ μέρους του λαού. Αυτό είναι εκείνο το οποίο πρέπει να κάνει κανείς, αντί δηλαδή να κλαψουρίζει, αντί να μοιρολογεί για τον εαυτό του, να κάθεται απ’ έξω από τον εαυτό του και μέσα ο εχθρός να κάνει ό,τι θέλει, να οργιάζει, να εγκατασταθούμε μέσα στην ύπαρξή μας εκεί και ας έρθουν οι λογισμοί.

Ας πάρουν και ας δώσουν οι λογισμοί, οι διάφοροι, είπατε. Με πεποίθηση δηλαδή ότι ανοίγουμε στον Χριστό, τιμής ηγοράσθητε και εστέ αυτού. Ανοίγουμε στον Χριστό και να δώσουμε τον εαυτό μας στον Χριστό και ο Χριστός θα μας επανακτήσει, αν θέλετε. Πάλι θα μας κάνει δικούς του, διότι ήδη είμαστε δικοί του.

Τώρα τέτοια ακόμα ίσως δεν μπορούσαμε να πούμε, αλλά δυσκολεύομαι και λίγο, όπως βλέπετε, γι' αυτό θα σταματήσω εδώ, σας παρακαλώ. Θα συνεχίσουμε την άλλη φορά.