The Messiah’s Care for the Poor in Psalm 71

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

of Psalm 71, verses 12 through 15. Verses 12, 13, 14, and 15. In these verses we see the Messiah’s attitude toward the poor and the weak.

This is something essential to the kingdom of the Messiah, this new king who is to come: “He has rescued the poor man from the oppressor, and the needy man who had no one to help him. He will have mercy on the poor and needy, and save the souls of the needy.”

“From interest and injustice he will redeem their souls, and his name will be honored in their sight. He shall live, and gold from Arabia shall be given to him. They shall pray for him continually; all day long they shall bless him.” These are the verses of the fourth section, verses 12 through 15. Here we see the Messiah’s whole attitude toward the poor and the weak. “He has rescued the poor man from the oppressor, and the needy man who had no one to help him.” In other words, this king, the Messiah, has delivered them. He is the king of this eternal kingdom, a kingdom that reaches across the whole earth, across the whole world.

He rescued the poor man from the oppressor, from the tyrant. And he rescued the needy man, another poor man, who had no one to help him. No one came to that man’s aid. Here we see how Christ the Messiah comes down to meet people in their need, and how deeply he cares for the poor and the weak: those who are oppressed, and those who have no one to help them, care about them, or even think of them.

Remember what we said before about the Sermon on the Mount: “Blessed are the poor in spirit.” Perhaps Matthew added “in spirit” to prevent a misunderstanding. In Luke it simply says, “Blessed are the poor.” But poverty is more than a lack of material goods. Remember that. Among those who lack material goods, of course, we find people who believe in God, worship him, and devote themselves to him. That is why, in the Old Testament, the word “poor” came to be associated with the devout. The poor are those for whom God cares, whom God loves, and to whom he comes down in compassion. They love God, believe in him, hope in him, and look to him for everything. This is not simply because they have little, but because those who are poor are often the ones who follow God. That is the sense in which I mean it. Someone, for example, who

even today entrusts himself to God and wants to live according to God’s will, according to Christ’s commandments,

how shall I put it, will be a stranger in the world.

And there may be no one to care about him or look after him. People sometimes say that no one can live by the Gospel today. Others do not understand such a life, and they may try to strike at someone who lives by the Gospel, to hurt him, push him aside, or destroy him. For others live by injustice, pettiness, deceit, and all

those things. A person who lives by the Gospel will do none of them, and so people say he cannot get by. They overstate this, of course. Usually those who say it want to justify their own failure to believe and live by the Gospel. They exaggerate and say what is untrue. Yet there is some truth in it. A person who gives himself to God and devotes his life to him becomes a person of God. God guides him and takes him into his care. In a way, he no longer belongs to this world or to whatever society happens to surround him. Such a person will find himself alone. He will be poor. He will be poor in the sense that he will have no material goods.

He will be poor also in the sense that no one seems to care for him. People leave him aside and treat him as a stranger. Christ himself came into the world, a world that was his, among people who were his own, and yet they treated him as a stranger. When Joseph goes to Pilate, what does the hymn say? “Give me this stranger.” It says it again and again: “Give me this stranger.” In a sense, every person who belongs to Christ is a stranger too. In this way he is poor and needy, with no one to help him. We may try to smooth things over, so that we can belong to Christ and still keep on good terms with the people of this world.

That is what we do. But a person of God will, to some degree, feel what Christ felt: that he has nowhere to lay his head. He might even envy the birds of the air or the foxes, which have their nests and dens, as the Lord says, while the Son of Man has nowhere to lay his head. Yes, Christ had nowhere to sleep. There were people who cared for him and loved him, people who were glad to welcome him to their table. But, in the wider sense, Christ was like a stranger among them. And really, this is one reason so few finally decide to give

themselves fully to Christ, to trust him completely and let him lead them. They know they may feel a great loneliness afterward. Of course, their soul will be filled with God’s presence. No one has someone within them and beside them as closely as a Christian has God. Other people, however much company they keep, can still be utterly alone. A Christian is never alone; he lives in God. Yet in relation to the world and to other people, he will inevitably feel as though he is in a wilderness. Who will understand him? Who will make room for the way he lives? Who will talk with him and show that they

agree and understand? In this sense, the person of God is poor; the poor man is the person of God. Christ comes precisely for him. He is there to comfort you when you seek comfort. But when you find your comfort in your money, your pleasures, your wine

the one who has taken this path and devoted himself to God is the one God will look after. God himself takes him into his care and attends to everything. He will not abandon this poor and needy person, who has no one to help him, no one to keep him company, no one who understands him. A saint calls everyone his children, loves everyone, and shares fellowship with everyone. Yet even a saint is something of a stranger among others. People may flock to him, but they come to get something, to ask for something, to plead for something. They cannot bear to share true fellowship with him. The Lord, this new king, Christ the Messiah, is the one who comes down to meet such a person.

He gives comfort beyond words. We cannot express the comfort Christ gives him, the deliverance, inner freedom, joy, and peace Christ gives him. No one can describe it all. Christ gives these things to him in a unique way, because this person belongs to him. He is his own.

I do not know whether it fits to recall something here. It is a made-up story, but perhaps it will help us understand a little. What was it called? Pane e Vino? A film shown some time ago, an Italian film, I think. Pane means bread, and vino means wine: bread and wine. It showed a little child in a monastery, a Catholic monastery. I repeat, it is a made-up story, and we should not...

But what interests us is the particular point that matters. Everyone there lived in the monastery, ate, and went about their lives. But they kept scolding that poor child and pushing him around because they thought nothing of him. If I remember rightly, they had even shut him in the church for a while as a punishment. He began to speak to Christ on the Cross and was counted worthy—this is a made-up story, I repeat, but it has a point. Yes, this child, whom everyone scolded and no one valued, was counted worthy. He was the poor little one, not merely because he ate less well than the others, but because no one paid him any attention. They treated him as though he were nothing. Well, well, the story says Christ came down from the Cross and ate with him.

It is a made-up story, I repeat. That is how its creator imagined it. But something like this does happen. A person may be pushed aside and treated as worthless, yet not let it corrupt him inwardly. Instead, all of it may lead him to seek God more deeply and hope in him all the more. In this sense, the poor man is also the devout man. He seeks God and hopes in him, and that is exactly the person God comes to meet. As for others, we do not know whether or when God will come to them, how he will reveal himself, or what comfort he will give them. They are already full of their own

concerns and have their own circles of friends. One person eases another’s burden and offers comfort. But this man is alone, utterly alone. He has no one. So God himself comes to him: the king spoken of here, the Messiah, Christ. Remember what we mentioned before about the man who had been paralyzed for thirty-eight years. Christ came to him and asked whether he wanted to be healed. The man said, “I wait here for my turn to go into the water, but I have no one to help me.” In a hymn for that day, the hymnographer has Christ say, “I became man for your sake, and you say you have no man? I am here for you. Take up your bed and rise.”

Christ draws near to everyone who has no one, no helper, as the psalm says. He comes to each one and says, “Yes, I am the helper you need. I am the person who is here for you. Whatever you need, I am at your service.” That is what these words mean: “He delivered the poor man from the oppressor, and the needy man who had no helper.”

In one sense, this is how most people feel today. They feel inadequate, despised, overlooked, trampled underfoot. A woman wrote me pages and pages about this, and I only began reading her letter today. I do not know whether she is here. I told her I might read a few passages from it in Sunday’s homily, and she agreed. That is why I mention it now. She writes of so many things, of the turmoil in her soul. She says plainly, “I have been trampled underfoot, and they still trample on me. I am at rock bottom,” and much else besides. You might say this describes the plight of people today.

For today, I would say, everyone gets trampled on by someone, whether they have riches or not. That is what we have come to. Everyone is poor and needy, with no one who can help them. And yet, as I was saying earlier to the ladies upstairs, in one sense I am personally very hopeful. Amid all this evil, as everything seems to fall apart and be stripped away until nothing is left, something good may come. Quite a few people may begin to see their situation and say, “Yes, but there is someone for me too. There is a helper for me too. God is there for me too.” Then they may begin to look to God, hope in God, and wait for comfort from Him.

God desires nothing more. He is waiting for that very voice, that cry from us. Then He comes to each person as helper and comforter. What more could we want? Do you see where the answers lie? At once a person finds himself in Paradise, in the Kingdom of God, with Christ the King. At once he has everything. These are not fairy tales or empty words, and this is not a privilege reserved for a select few.

We should not expect everyone to understand this. Some never will; they seek other things and think differently. As we said here yesterday, if you have no radio, you cannot pick anything up. All sorts of messages travel through this room as radio waves, but you need a radio to receive them.

Otherwise you will never understand. Many people cannot. But someone who has faith, who wants to believe, is like a person with a radio. At once he receives everything: all God’s messages, all His graces, all His kindness and blessings. Then he sees and says, “Oh, how lost I was!”

I was lost when I had no reason to be, as I realized when I found God. And the person who finds God, the one ready to find Him, is precisely the person who is utterly disappointed with everything and has no one to help or care for him.

For he delivered the poor man from the oppressor, and the needy man who had no helper.

Let us look at this from another side. Whoever cares for the poor in this sense does more than give them a plate of food, though that too must be done. How can you say you care for someone who is poor if you eat while they have nothing, and you do not feed them? But I mean especially what I have been speaking about: whoever becomes a helper to those in need, helping them find release from anxiety, from the chains that bind them, from the chaos and the precipice they face; whoever helps comfort and save such a person imitates Christ. He becomes the mouth of Christ, as Scripture says: “If you bring forth, if you bring forth…”

“If you bring forth the worthy from the unworthy, you shall be as My mouth.” Think of it: you meet someone you consider unworthy, yet you do not despise him or push him aside. Instead, by God’s grace, you help him become worthy, worthy of God. We shall see more about that in a moment. “You shall be as My mouth,” God says. You become, as it were, the mouth of God.

“He will have compassion on the poor and needy, and save the souls of the needy.” The same thought continues: this King will show compassion. Christ does not come simply as a king who exercises his power from on high or acts at a distance. He does not act to show that He is king while you are nothing. No. He has compassion on you. He stoops down to you, becomes one with you, and gives you His very self. He also gives you back to yourself, so that, as He says, “I in you, and you in Me”: He is in us, and we are in Him. He will have compassion on the poor and needy, and He will save

the lives of the needy and the poor. We could say more, but let us go on, since the thought is the same. “From interest and injustice He will redeem their souls, and His name will be honored before them.” He will save these poor people from interest, including the kind we know. Even in those days, when someone was in need, others would lend him a little money, but at a high rate of interest. If he was slow to repay the loan, the interest kept mounting until the debt weighed on him and he could not shake it off.

He will deliver them from interest and from injustice, for charging interest in such a case is itself an injustice. The Canons forbid it, as you know. Do not confuse this with banking; that is a different matter. I am speaking of dealings between people: you lend someone money to help him through a need, then charge him interest and exploit him. That is unjust. Christ will deliver the poor and the weak both from this and from every other injustice done to them by the powerful. He will save their souls. “And His name will be honored before them.” Now, there may be an error in the translation here.

The Hebrew text reads somewhat differently, and perhaps it is better to consider it. Here the Greek has, “And His name will be honored before them”: God’s name, the King’s name. That would mean that, once delivered from all these things, they will greatly honor His name. Certainly that is true. But perhaps what the Hebrew says is truer to the point and more helpful for us to notice. It says, “And their name will be honored before Him.” Their name, not His. Christ the King will so thoroughly deliver them, comfort them, and free them from all these things.

He will honor them, show them such love, and raise them up so high that, in a sense, He will make them like Himself. As John the Evangelist says, we do not know what we shall be in the life to come, but we know that we shall be like Him. Yet this likeness to Christ begins here. Christ receives a person, forgives him, frees him, cleanses him, and makes him holy and honorable. He makes him a little Christ, someone who begins to resemble Christ even in this life. These were people the world looked down on, treated as refuse, and counted as nothing.

But Christ welcomes them, cares for them, and honors them. They become people of great honor; they are raised up. That is the point. According to the Greek translation, the Septuagint, all these people will honor the name of Christ, the name of God. That may well be so. But let us also notice the other reading: they themselves will be honored and raised up. Indeed, when someone begins to become a dwelling place of God’s grace, he starts to sense it. He feels, how shall I put it, the faint breath of God within him.

The footsteps of God within him, so to speak. Yes, he sees his own lowliness and how little he is in himself. But he also sees the honor God bestows on him and how God raises him up.

“Priests and kings,” it says. Perhaps we can examine those words another time. But they mean that God has raised us up, and Christians themselves confess this. The word “kings” appears especially in the Apocalypse, and elsewhere too. God has honored us as greatly as a human being can be honored: He brings us to theosis, to share in His divine life.

Let us take the next verse briefly, because we must finish and leave the rest for another time. “And He shall live, and He shall be given gold from Arabia; and they shall pray for Him continually; all day long they shall bless Him.” Christ, this King, will live forever. As we know, the Church is Christ continuing through the ages. Christ departed, yet He continues to be present in the Church. This King will live, and all things will be given to Him. The verse names gold from Arabia because, at least in that time, it was considered especially precious. Apparently one kind of gold differs from another; I do not know much about that. In any case, the gold of Arabia was prized, and it will be given to Him.

“Gold from Arabia. And they shall pray for Him continually.” All those He has redeemed, all who now belong to Him, all whom He has raised up and honored, will pray for Him continually. When we hear “pray for Him,” we may think of praying for someone who needs our prayers. That is not the meaning here. This is praise. Do we not say in the Lord’s Prayer, “Our Father in heaven, hallowed be Your name”? We ask that His name be glorified. In that sense, “they shall pray for Him continually; all day long they shall bless Him.” Day and night, without ceasing, they bless Him. It reminds us of the words of a soul we mentioned before: “You have surpassed my hopes, O Lord, and I shall sing wholeheartedly.”

When a person is blessed and feels God’s blessing, when they are filled with grace and God dwells within them, all they can do in response to His gifts is be grateful, give Him glory, thank Him, and pray. That is all for now; we will continue next Monday.

του 71ου Ψαλμού, που είναι οι στίχοι 12 έως 15. 12, 13, 14 και 15. Και σε αυτούς τους στίχους έχουμε τη στάση του Μεσσία έναντι των πτωχών και των αδυνάτων.

Είναι κάτι βασικό αυτό στο βασίλειο, ας πούμε, του Μεσσία, του νέου αυτού βασιλέως, του Μεσσία που θα έρθει. Ότι ερρύσατο πτωχόν εκ δυνάστου και πένητα, ω ουχ υπήρχε βοηθός, φείσεται πτωχού και πένητος και ψυχάς πενήτων σώσει.

Εκ τόκου και εξ αδικίας λυτρώσεται τας ψυχάς αυτών και έντιμον το όνομα αυτού ενώπιον αυτών. Και ζήσεται και δοθήσεται αυτώ εκ του χρυσίου της Αραβίας και προσεύξονται περί αυτού δια παντός, όλην την ημέραν ευλογήσουσιν αυτόν. Αυτοί είναι οι στίχοι του τετάρτου τμήματος, 12 έως 15, και βλέπουμε εδώ την όλη στάση του Μεσσία έναντι των πτωχών και των αδυνάτων. Ερρύσατο, λέει, πτωχόν εκ δυνάστου και πένητα, ω ουχ υπήρχε βοηθός. Δηλαδή ελύτρωσε, εγλίτωσε ο βασιλεύς αυτός, ο Μεσσίας, ο βασιλεύς αυτού του βασιλείου, του αιωνίου βασιλείου, που έχει καθολικό χαρακτήρα για όλη τη γη, για όλο τον κόσμο.

Αυτός εγλίτωσε τον πτωχόν από τον δυνάστη, από τον τύρανο, και εγλίτωσε τον πένητα, τον πτωχόν πάλιν, ω ουχ υπήρχε βοηθός. Αυτόν τον πένητα για τον οποίο δεν υπήρχε βοηθός, τον οποίο δεν βοηθούσε κανένας. Τα βλέπουμε εδώ, δηλαδή, όλη τη συγκατάβαση του Μεσσία, που είναι ο Χριστός, και το ιδιαίτερο ενδιαφέρον που έχει για τους πτωχούς, για τους αδυνάτους. Για αυτούς που καταδυναστεύονται και για αυτούς που δεν έχουν κάποιον να τους βοηθήσει, κάποιον να ενδιαφερθεί για αυτούς, κάποιον να σκεφτεί για αυτούς.

Ενθυμείστε, που είπαμε και άλλη φορά, αναφερόμενοι και στην επί του όρους ομιλία, που λέει «μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι». Το «τω πνεύματι» ίσως προσετέθη, το προσέθεσε ο Ματθαίος για να μην γίνει καμιά παρεξήγηση. Στο Λουκά το έχουμε «μακάριοι οι πτωχοί», σκέτο. Αλλά η πτωχεία δεν είναι απλώς η πτωχεία, θα έχουμε πει και άλλη φορά, να θυμάστε αυτά. Δεν είναι απλώς η πτωχεία από υλικά αγαθά, οι πτωχοί όπως τους ξέρουμε εμείς. Βέβαια, ανάμεσα σε αυτούς θα βρει κανείς εκείνους οι οποίοι πιστεύουν εις τον Θεό, οι οποίοι λατρεύουν τον Θεό, οι οποίοι αφοσιώνονται εις τον Θεό. Και γι' αυτό στην Παλαιά Διαθήκη ταυτίστηκε το όνομα πτωχός με τον ευσεβή. Δηλαδή οι πτωχοί στην Παλαιά Διαθήκη είναι αυτοί για τους οποίους ενδιαφέρεται ο Θεός, αυτούς που αγαπά ο Θεός, για αυτούς που συγκαταβαίνει ο Θεός. Είναι αυτοί που αγαπούν τον Θεό, που πιστεύουν στον Θεό, που ελπίζουν στον Θεό, που απ' τον Θεό περιμένουν. Όχι διότι απλώς είναι φτωχοί, αλλά διότι ακριβώς αυτοί που είναι φτωχοί κατά κανόνα είναι αυτοί που ακολουθούν τον Θεό. Με αυτήν την έννοια λοιπόν. Ένας, παραδείγματος χάριν, ο οποίος

σήμερα ακόμη, ο οποίος θα εμπιστευτεί τον εαυτό του εις τον Θεό και θα θελήσει να ζήσει κατά το θέλημα του Θεού, να ζήσει κατά τις εντολές του Χριστού,

πώς να πούμε, θα είναι ξένος ανάμεσα στον κόσμο.

σας!

Και δεν θα υπάρχει κανένας ο οποίος θα νοιάζεται γι' αυτόν και θα τον φροντίσει. Αυτό που λένε καμιά φορά, ότι δεν μπορεί κανείς σήμερα να ζήσει με το Ευαγγέλιο. Διότι οι άνθρωποι δεν το καταλαβαίνουν αυτό το πράγμα και οι άνθρωποι θα προσπαθήσουν να πλήξουν αυτόν ο οποίος, να τον πληγώσουν, να τον εξουδετερώσουν, να τον καταστρέψουν, αυτόν ο οποίος ζει το Ευαγγέλιο. Διότι οι άλλοι ζουν με την αδικία, με την μιζέρια, με την απάτη, με όλα

όλα αυτά τα πράγματα, κι εκείνος που ζει με το Ευαγγέλιο δεν θα κάνει τέτοια πράγματα και δεν μπορεί να σταθεί. Από μια πλευρά, λοιπόν, όσο και αν αυτό το παραλένε, ας πούμε, και συνήθως το λένε αυτό όσοι ακριβώς θέλουν να δικαιολογηθούν που τελικά δεν πιστεύουν και δεν ζουν σύμφωνα με το Ευαγγέλιο και κάνουν ό,τι κάνουν, συνήθως αυτοί το λένε που θέλουν να δικαιολογηθούν. Επομένως και υπερβάλλουν και ψεύδονται, αλλά από την άλλη πλευρά όμως έχει και αλήθεια το πράγμα. Ότι εκείνος ο οποίος θα δώσει τον εαυτόν του στον Θεό, θα αφοσιωθεί στον Θεό, θα είναι ένας άνθρωπος του Θεού, ένας τον οποίο οδηγεί πλέον ο Θεός, τον έχει αναλάβει ο Θεός και δεν είναι κατά κάποιο τρόπο, δεν είναι άνθρωπος του κόσμου τούτου, δεν είναι άνθρωπος της εκάστοτε κοινωνίας, των εκάστοτε, δεν λένε. Λοιπόν, αυτός ο άνθρωπος, όταν το κάνει, θα μείνει μόνος, θα μείνει πτωχός. Θα μείνει πτωχός με την έννοια ότι δεν θα έχει υλικά αγαθά.

Με την έννοια ότι κανένας δεν θα νοιάζεται γι' αυτόν, κανένας δεν θα φροντίζει γι' αυτόν, όλοι θα τον αφήσουν στην άκρη, θα τον αποξενώσουν και θα είναι σαν ξένος, όπως ακριβώς δηλαδή ο Χριστός, ο οποίος ήρθε στον κόσμο, και ο κόσμος που είναι δικός του ο κόσμος, δικοί του οι άνθρωποι, και όμως τον άφησαν να είναι ξένος. Και λέει εκεί ο Ιωσήφ, όταν πάει και ζητάει από τον Πιλάτο, πώς λέει το τροπάριο, «δος μοι τούτον τον ξένον», «δος μοι τούτον τον ξένον», «δος μοι τούτον τον ξένον», και λέει και ξαναλέει και επαναλαμβάνει. Κατά κάποιο τρόπο και ο κάθε άνθρωπος του Χριστού είναι ένας ξένος. Από αυτής της απόψεως είναι ένας πτωχός, είναι ένας πένης, είναι ένας ο οποίος δεν έχει βοηθόν. Μην κοιτάτε πώς τα μπαλώνουμε εμείς τα πράγματα και έτσι και έτσι, ας πούμε, και με τον Χριστό είμαστε και τα έχουμε καλά και με τους αυτούς

ανθρώπους του κόσμου τούτου. Εμείς τα κάνουμε έτσι. Ένας άνθρωπος του Θεού λίγο πολύ θα νιώσει όπως ο Χριστός ότι δεν έχει πού να γείρει το κεφάλι του, δηλαδή θα μπορούσε ακόμα να ζηλέψει και τα πετεινά του ουρανού, θα μπορούσε να ζηλέψει ακόμα και τα άγρια αυτά και τις αλώπεκες, όπως λέει ο Κύριος, που έχουν τις φωλιές τους κι αυτές, ενώ ο Υιός του ανθρώπου δεν έχει πού να γείρει το κεφάλι του. Ναι, δεν είχε πού να κοιμηθεί ο Χριστός. Ωστόσο ήταν που τον φρόντιζαν, ας πούμε, τον αγαπούσαν, που ευχαριστούνταν να του κάνουν τραπέζι. Γενικότερα όμως, γενικότερα, ο Χριστός ήταν σαν ένας ξένος εν μέσω των όντων. Και εδώ που τα λέμε δηλαδή, είναι και αυτό ένας λόγος που τελικά λίγοι αποφασίζουν να δώσουν,

να εμπιστευθούν πλήρως τον εαυτό τους στον Χριστό και να αφήσουν να τους οδηγήσει ο Χριστός. Είναι γι' αυτό ένας λόγος, ότι θα νιώσει κανείς μια ερημιά μετά. Άλλο τώρα ότι θα γεμίσει η ψυχή του από την παρουσία του Θεού και κανείς άλλος δεν θα έχει κάποιον μέσα του και κοντά του τόσο όσο έχει ο χριστιανός. Όλοι οι άλλοι άνθρωποι, όσο κι αν είναι μαζί, είναι πάντοτε ολομόναχοι, ζουν μια μοναξιά. Ο χριστιανός ποτέ δεν είναι μόνος, είναι μέσα στο Θεό, αλλά από μια πλευρά όμως, ναι, σε σχέση με τον κόσμο, σε σχέση με τους άλλους, θα ζήσει κανείς, θέλει δεν θέλει, θα νιώσει ότι είναι μέσα σε μια ερημιά. Ποιος θα τον καταλαβαίνει; Ποιος θα ανέχεται ορισμένα δικά του πράγματα; Ποιος θα κουβεντιάσει μαζί του και θα δείξει ότι...

συμφωνεί, ότι καταλαβαίνει και τα λοιπά; Από αυτής της απόψεως, λοιπόν, ο άνθρωπος του Θεού είναι πτωχός. Ο πτωχός είναι ο άνθρωπος του Θεού. Ε, ο Χριστός είναι ακριβώς γι' αυτόν, εδώ είναι, σαν να σε παρηγορεί που ζητάς παρηγορία. Όταν βρίσκεις την παρηγορία στα χρήματά σου, στις ηδονές σου, στα κρασιά σου

που τα πήρε έτσι τα πράγματα και αφοσιώθηκε σε Αυτόν, αυτόν θα τον προσέξει, τον αναλαμβάνει πλέον ο ίδιος ο Θεός, αναλαμβάνει τα πάντα. Δεν θα τον αφήσει αυτόν τον πτωχόν, αυτόν τον πένητα, αυτόν που δεν έχει κανέναν βοηθόν, αυτόν που δεν έχει κανέναν, ας πούμε, να κάνει συντροφιά, να τον καταλάβουν οι άλλοι. Ο άγιος άνθρωπος όλους τους λέει παιδιά και όλους τους αγαπά και με όλους έχει κοινωνία. Αλλά παρ' αυτά όμως, ο άγιος είναι και σαν ξένος εν μέσω των άλλων. Οι άλλοι κι αν τρέχουν στον άγιο, τρέχουν να αρπάξουν τίποτα, να πάρουν τίποτα, να ζητήσουν τίποτα, να παρακαλέσουν τίποτα. Αλλά να έχουν κοινωνία πραγματική μαζί του δεν το σηκώνουν. Ο Κύριος, ο βασιλεύς, αυτός ο νέος βασιλεύς, ο Χριστός, ο Μεσσίας, ο Χριστός είναι αυτός εκείνος ο οποίος συγκαταβαίνει.

Παρηγορία, δίδει παρηγορία που δεν είναι, παρηγορία που δεν λέγεται με τίποτε, δεν εκφράζεται δηλαδή η παρηγορία που δίνει σε αυτόν ο Χριστός, η λύτρωση που δίνει σε αυτόν, η ελευθερία εσωτερική, η χαρά που δίνει, η ειρήνη που δίνει ο Χριστός σε αυτόν, δεν λέγεται, δεν εκφράζεται. Δεν μπορεί κανείς με τίποτα να περιγράψει αυτά όλα που δίνει ο Χριστός, κατά έναν μοναδικό τρόπο, γιατί είναι ο άνθρωπός του, είναι ο δικός του.

Δεν ξέρω αν ταιριάζει να θυμηθούμε εκείνο και το αυτό. Τώρα εκείνο είναι ένα φτιαχτό πράγμα, αλλά ίσως βοηθάει λίγο, ας πούμε, κάτι να καταλάβουμε, ένα φτιαχτό πράγμα. Πάνε βίνο, πώς λεγόταν εκείνο; Μια ταινία που είχε προβληθεί πριν από χρόνο, μια ιταλική ταινία νομίζω, Πάνε βίνο. Πάνε, πάνε είναι άρτος και βίνο, λοιπόν, άρτος και οίνος. Και παρουσίαζε εκεί ένα παιδάκι μέσα σε ένα μοναστήρι, εκεί, σε καθολικό μοναστήρι. Επαναλαμβάνω αυτό, φτιαχτά είναι και ούτε να τα...

Αλλά εκείνο που μας ενδιαφέρει είναι αυτό το ιδιαίτερο που πρέπει. Λοιπόν, όλοι εκεί ζούσαν μέσα, τρώγανε, κάνανε και τα λοιπά, και αυτό το καημένο όλο και το απόπαιρναν και το πετούσαν από εδώ και από εκεί, γιατί δεν το λογάριαζαν. Ναι, και το είχαν βάλει και το είχαν κλείσει μέσα στην εκκλησία, αν θυμάμαι καλά, σαν τιμωρία λίγο και λοιπά. Και άρχισε να μιλάει με τον Σταυρωμένο. Και αξιώθηκε, ας πούμε, φτιαχτό επαναλαμβάνω είναι, αλλά έχει μια σημασία το πράγμα, ναι, αξιώθηκε αυτό το παιδάκι που όλοι το απόπαιρναν και κανείς δεν το λογάριαζε και ήταν το φτωχαδάκι, όχι το φτωχαδάκι με την έννοια μόνο ότι δεν έτρωγε τόσο καλά όσο οι άλλοι, αλλά με την έννοια ότι κανείς δεν το υπολόγιζε, όλοι το είχαν για ένα τίποτε. Λοιπόν, λοιπόν, έχει κατέβει και ο Χριστός από το σταυρό, λέει, και έφαγε μαζί του.

Είναι φτιαχτό πράγμα, επαναλαμβάνω. Εκείνος που το σκέφτηκε, κάπως έτσι το σκέφτηκε. Έτσι γίνεται όμως, ότι όσο αποπαίρνουν έναν άνθρωπο, όσο δεν τον λογαριάζουν έναν άνθρωπο, αλλά αυτός όμως τελικά δεν χαλάει από αυτό το πράγμα, δεν αλλοιώνεται η εσωτερική του αυτή επί τα χείρω, αλλά, ναι, μένει, όλα αυτά τον κάνουν ακόμη πιο πολύ να ζητάει το Θεό, ακόμη πιο πολύ να ελπίζει στο Θεό, ακόμη πιο πολύ, με αυτή την έννοια, ο φτωχός είναι και ο ευσεβής. Λοιπόν, ζητάει το Θεό και ελπίζει στον Θεό, λοιπόν αυτός είναι ό,τι χρειάζεται για να βρει ο Θεός. Στους άλλους δεν ξέρουμε αν θα πάει ο Θεός και πότε θα πάει ο Θεός και πόσο θα πάει και τι εμφάνιση θα κάνει και τι θα δώσει, την παρηγορία, διότι οι άλλοι είναι γεμάτοι από τα δικά τους

και τα δικά τους, καθώς έχουν τις παρέες τους, ένας από τον άλλο, ένας ανακουφίζει τον άλλο, ας πούμε, και παρηγορεί τον άλλο. Αυτός είναι έρημος, παντέρημος, δεν έχει κανέναν. Έρχεται λοιπόν ο ίδιος ο Θεός, βασιλεύς εδώ, ο Μεσσίας, ο Χριστός. Έρχεται και γίνεται, όπως λέγει, θυμάστε που το αναφέραμε κι άλλη φορά, και τώρα όπως λέει για τον παράλυτο εκεί, 38 χρόνια που ήταν παράλυτος, και πήγε ο Χριστός και του λέει, ναι, αν θέλει να γίνει καλά, «είμαι εδώ και έρχεται η σειρά μου να μπω μέσα, αλλά δεν έχω άνθρωπο». Και ο υμνογράφος την ημέρα εκείνη βάζει σε ένα τροπάριο: «Εγώ, λέει, για σένα έγινα άνθρωπος και άνθρωπο λες δεν έχεις; Εγώ για σένα. Πάρε το κρεβάτι και σήκω επάνω».

Ο Χριστός πλησιάζει τον καθένα που δεν έχει άνθρωπο, δεν έχει βοηθό, που λέει εδώ, πλησιάζει τον καθένα και του λέει: «Ναι, εγώ ακριβώς είμαι αυτός ο βοηθός, εγώ είμαι αυτός ο άνθρωπος, ό,τι θέλεις, ό,τι θέλεις στη διάθεσή σου». Αυτή είναι λοιπόν: «ερρύσατο πτωχόν εκ δυνάστου και πένητα, ω ουχ υπήρχε βοηθός».

Από μια πλευρά, έτσι όπως αισθάνονται σήμερα οι άνθρωποι, οι πιο πολλοί άνθρωποι, αισθάνονται μειονεκτικά, αισθάνονται περιφρονημένοι, αισθάνονται να μην τους λογαριάζουν, αισθάνονται ποδοπατημένοι. Κάποια μου έγραψε σελίδες ολόκληρες, ένα αυτό, και μόλις άρχισα και το διάβαζα σήμερα. Δεν ξέρω αν είναι κιόλας εδώ. Εδώ, είπα ότι ίσως να διαβάσω μερικές περικοπές από το γράμμα, λέω, στην ομιλία της Κυριακής, θα συμφωνούσε και δεν έχει αντίρρηση. Γι' αυτό και λοιπόν τώρα αναφέρομαι σε αυτό το γράμμα. Τι δε γράφει, τι δε γράφει, σε τι χάος βρίσκεται η ψυχή, σε τι... Ναι, και λέγει συγκεκριμένα ότι «εποδοπατήθηκα και με εποδοπατούν και είμαι στον πάτο» κλπ., και άλλα πράγματα, ας πούμε. Θα έλεγε κανείς ότι είναι ό,τι χρειάζεται ο σημερινός άνθρωπος.

Διότι ο κάθε άνθρωπος, θα έλεγα, σήμερα, άσχετα αν έχει πλούτη και τα λοιπά, κάθε άνθρωπο θα πατήσει ένας από κάπου, έτσι εκεί το καταντήσαμε το πράγμα. Ο κάθε άνθρωπος είναι ένας πτωχός, ένας πένητας, ένας που δεν έχει έναν άνθρωπο να μπορεί να τον βοηθήσει. Έτσι είναι ο κάθε άνθρωπος. Γι' αυτό από κάποια πλευρά, όπως λέγαμε προηγουμένως και με τις κυρίες επάνω, από κάποια πλευρά, ας πούμε, έτσι προσωπικά είμαι πολύ αισιόδοξος, διότι μέσα από όλο αυτό το κακό, έτσι όπως πάει, όπως γίνεται, που χάνονται τρόπον τινά τα πάντα, ξεπουπουλιάζονται τα πάντα, δεν μένει τίποτε, μπορεί να βγει αυτό το καλό. Δηλαδή να αρχίσουν αρκετοί να συνειδητοποιούν όλη αυτή την κατάσταση και να αρχίσουν αρκετοί να λένε: «Εντάξει, ναι, αλλά υπάρχει και για μένα ο άνθρωπος, υπάρχει και για μένα ο βοηθός, υπάρχει και για μένα ο Θεός». Και να αρχίσει κανείς να ατενίζει στον Θεό, να ελπίζει στον Θεό, να περιμένει παρηγορία από τον Θεό.

Ο Θεός άλλο που δεν θέλει, περιμένει ακριβώς, περιμένει αυτή τη φωνή, αυτή την κραυγή από τους ανθρώπους και έρχεται μετά και γίνεται βοηθός στον καθένα και παρηγορητής. Τι άλλο θέλουμε; Τι άλλο θέλουμε; Βλέπετε πού είναι οι λύσεις; Βλέπετε πού είναι; Αμέσως, δηλαδή αμέσως βρίσκεται κανείς μέσα στον Παράδεισο, αμέσως κανείς βρίσκεται μέσα στη Βασιλεία του Θεού, αμέσως κανείς είναι μαζί με τον βασιλέα Χριστό. Αμέσως κανείς έχει τα πάντα. Δεν είναι παραμύθια αυτά, δεν είναι λόγια αυτά, δεν είναι όποιον ξεχωρώ και τα λοιπά.

Είναι... Μην περιμένουμε να τα καταλάβουν ορισμένοι. Ορισμένοι δεν τα καταλάβουν ποτέ, ζητούν άλλα πράγματα, αλλιώς σκέπτονται. Λέγαμε και χθες εδώ, άμα δεν έχεις ραδιόφωνο, δεν μπορείς να πιάσεις τίποτε. Ότι κι αν τόσα πράγματα λέγονται, περνούν κύματα εδώ μέσα, αλλά μόνο με ραδιόφωνο θα τα πιάσεις.

Αλλιώς, δεν πρόκειται ποτέ να καταλάβεις τίποτα. Οι πολλοί άνθρωποι δεν μπορούν να καταλάβουν. Όποιος διαθέτει την πίστη, όποιος θα θέλει να πιστέψει, σαν να έχει ένα ραδιόφωνο και αμέσως θα πιάνει όλα: όλα τα μηνύματα του Θεού, όλες τις χάρες του Θεού, όλες τις ευεργεσίες και τις ευλογίες του Θεού. Και βλέπει ο άνθρωπος και λέει: «Πω πω, πώς χανόμουνα».

Έτσι λάβηκα, χανόμουν εκεί που δεν υπήρχε λόγος να χάνω, όταν βρήκα τον Θεό. Και βρίσκει τον Θεό και είναι κατάλληλος να βρει τον Θεό ακριβώς αυτός ο οποίος είναι τελείως απογοητευμένος από τα πάντα. Και δεν έχει κανέναν να τον βοηθήσει και κανέναν να τον φροντίσει.

Ότι ερρύσατο πτωχόν εκ δυνάστου και πένητα, ω ουχ υπήρχε βοηθός.

Από μια άλλη πλευρά να το δούμε αυτό: όποιος φροντίζει δηλαδή για τους πτωχούς με την έννοια αυτή, όχι απλώς δηλαδή να τους δώσει ένα πιάτο φαγητό —και αυτό πρέπει να γίνει, γιατί τρως εσύ και ο άλλος δεν έχει να φάει, τι είδους δηλαδή νοιάζεσαι για τον πτωχό μα δεν του δίνεις να φάει;— αλλά με την έννοια περισσότερο που είπα, όποιος φροντίζει για τους φτωχούς και γίνεται βοηθός σε αυτούς τους φτωχούς και συντελεί στο να λυτρώνεται αυτός ο φτωχός, να βγαίνει αυτός ο φτωχός από το άγχος, από το αλυσοδέμα στο οποίο βρίσκεται, από το χάος, από τον γκρεμό που βρίσκεται, ο οποίος συντελεί λοιπόν να παρηγορεί έναν φτωχό, να σώζει έναν φτωχό, μιμείται τον Χριστό, γίνεται στόμα Χριστού, όπως λέγει: «Αν εξάξεις, αν εξάξεις».

«Άξιον εξ αναξίου, ως στόμα μου έση». Για να δω: θα βρεις έναν ανάξιον άνθρωπο και δεν τον περιφρονήσεις, δεν τον σπρώξεις λίγο πιο πέρα. Άρα, με τη χάρη του Θεού, από έναν ανάξιο φτιάξεις έναν άξιο. Συντελέσεις στο να γίνει άξιος αυτός, άξιος του Θεού, όπως θα δούμε τώρα στη συνέχεια που λέει και κάτι άλλο εκεί. Λοιπόν, «ως στόμα μου είσαι», λέει ο Θεός. Θα είσαι σαν το στόμα μου, να γίνεις το στόμα του Θεού.

Εεε... Φείσεται πτωχού και πένητος και ψυχάς πενήτων σώσει. Συνεχίζει δηλαδή το ίδιο νόημα: ο βασιλεύς αυτός θα σπλαχνιστεί. Δηλαδή δεν έρχεται απλώς σαν ένας βασιλιάς ο οποίος με τη δύναμή του κάνει. Δεν είναι έτσι ο Χριστός. Ο Χριστός δεν κάνει ό,τι κάνει αφ' υψηλού, δεν κάνει ό,τι κάνει εκ του μακρόθεν. Δεν κάνει έτσι για να φαίνεται αυτός ότι είναι βασιλιάς και εσύ ότι είσαι το τίποτε. Όχι, όχι. Σε σπλαχνίζεται και συγκαταβαίνει και γίνεται ένα με σένα και σου δίνει τον ίδιο τον εαυτό του και σου δίνει τον ίδιο τον εαυτό σου για να, ναι, ως λέγει εκεί, «εγώ εν υμίν και υμείς εν εμοί», αυτός είναι μέσα μας και εμείς μέσα του. Θα σπλαχνιστεί λοιπόν τον πτωχό και τον πένητα και θα σώσει

ζωές, ας πούμε, πενήτων, φτωχών. Δεν θα μπορούσαμε να πούμε κι άλλα εδώ, αλλά ας προχωρήσουμε επειδή είναι η ίδια έννοια. «Εκ τόκου και εξ αδικίας λυτρώσεται τας ψυχάς αυτών και έντιμον το όνομα αυτού ενώπιον αυτών». Θα σώσει αυτούς τους πτωχούς από τον τόκο, και από τον τόκο αυτόν που ξέρουμε, διότι από τότε ακόμη δάνειζαν σε κάποιον όταν είχε ανάγκη, του δάνειζαν λίγα χρήματα, αλλά με βαρύ τόκο. Και μετά, καθώς αργούσε να επιστρέψει το δάνειο, ο τόκος αυτός ανέβαινε, ανέβαινε και ο άνθρωπος, τον βάραιναν οι τόκοι επάνω του που δεν ξεβάραιναν με τίποτε.

Θα τους γλιτώσει, θα τους ελευθερώσει από τον τόκο και από τις αδικίες. Διότι και ο τόκος είναι μια αδικία. Είναι μια αδικία. Όταν δίνεις στον άλλο, όπως ξέρετε, από τους κανόνες απαγορεύεται ο τόκος. Μην τον μπερδέψετε τώρα με την τράπεζα. Η τράπεζα είναι αλλιώς, ας πούμε, είναι άλλο κεφάλαιο. Αλλά στις σχέσεις των ανθρώπων, στα δανεικά που έχουν οι άνθρωποι, δανείζεις κάποιον, τον δίνεις και τον διευκολύνεις. Του παίρνεις τόκο, τον εκμεταλλεύεσαι. Αυτό είναι αδικία. Και αυτός καθ' αυτόν ο τόκος είναι αδικία, αλλά και κάθε άλλη αδικία λοιπόν που γίνεται εκ μέρους των ισχυρών και των δυνατών εις βάρος των πτωχών και των αδυνάτων, θα τους λυτρώσει λοιπόν από τον τόκο και από την αδικία. Σώσει τις ψυχές τους. «Και έντιμον το όνομα αυτού ενώπιον αυτών». Τώρα εδώ πιθανόν να είναι ένα λάθος στη μετάφραση.

Στο εβραϊκό είναι κάπως διαφορετικά και ίσως είναι καλύτερο να το πάρουμε όπως είναι στο εβραϊκό. «Και έντιμον το όνομα αυτού», το όνομα του Θεού ενώπιον αυτών. Δηλαδή μετά αυτοί, καθώς θα λυτρωθούν κτλ. από όλα αυτά, θα τιμήσουν πολύ το όνομα του Θεού, το όνομα του βασιλέως. Ναι, οπωσδήποτε αυτό είναι, αλλά ίσως όμως είναι αληθινότερο και πιο έτσι χρήσιμο να το προσέξουμε αυτό που λέει το εβραϊκό. Το εβραϊκό λέει «και έντιμον το όνομα αυτών, και έντιμον το όνομα αυτών», όχι αυτού, αυτών ενώπιον αυτού. Δηλαδή, τόσο θα τους λυτρώσει ο βασιλεύς Χριστός, τόσο θα τους παρηγορήσει, τόσο θα τους απαλλάξει από όλα αυτά.

Θα τους τιμήσει, τόσο θα τους δείξει την αγάπη, τόσο θα τους εξυψώσει, τόσο αφού το λίγο πολύ τους κάνει ό,τι είναι και ο ίδιος. Αυτό που λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης: δεν ξέρουμε τι θα είμαστε στην άλλη ζωή, αλλά ξέρουμε ότι θα είμεθα όμοιοι με αυτόν, όμοιοι αυτώ εσόμεθα. Αλλά αυτή η ομοίωση με τον Χριστό, η ομοιότητα με τον Χριστό, αρχίζει από εδώ. Αυτόν λοιπόν ο οποίος θα τον δεχθεί ο Χριστός, θα τον συγχωρήσει ο Χριστός, θα τον ελευθερώσει, θα τον καθαρίσει, θα τον αγιάσει, θα τον κάνει έντιμο, θα τον κάνει μικρό Χριστό, θα τον κάνει να αρχίσει να μοιάζει ήδη με τον Χριστό από εδώ. Αυτοί οι οποίοι ήταν παρακατιανοί, αυτοί οι οποίοι ήταν σκύβαλα για τον κόσμο, αυτοί οι οποίοι ήταν ένα τίποτα και δεν τους λογάριαζαν και τα λοιπά.

Αυτοί τώρα, έτσι όπως τους καλοδέχεται ο Χριστός και όπως τους περιποιείται ο Χριστός και όπως τους τιμά ο Χριστός, αυτοί γίνονται πολύ έντιμοι, δηλαδή εξυψώνονται. Τι είναι η έννοια; Εξυψώνονται. Ε, σύμφωνα με την ελληνική μετάφραση, των Εβδομήκοντα τη μετάφραση, αυτοί όλοι θα τιμούν το όνομα του Χριστού, του Θεού. Αλλά ίσως και αυτό είναι, αλλά να προσέξουμε και αυτό το άλλο, ότι οι ίδιοι θα τιμηθούν και θα εξυψωθούν. Ναι, και πράγματι, πράγματι δηλαδή, όταν κανείς αρχίζει να γίνεται κατοικητήριον της χάριτος του Θεού, αρχίζει να αισθάνεται έτσι, νιώθει δηλαδή τα, πώς να πούμε, την άχνα του Θεού μέσα του.

Τα πατήματα, ας πούμε, του Θεού. Θεού μέσα του. Ε, ναι, βλέπει βέβαια όλη τη δική του ταπεινότητα, όλο το δικό του τίποτε, το βλέπει αυτό, αλλά από την άλλη πλευρά βλέπει όμως και όλη αυτή την τιμή που του κάνει ο Θεός και βλέπει όλη αυτή την εξύψωση που του κάνει ο Θεός.

Ιερείς, λέει, και βασιλείς, δηλαδή δεν ξέρω αν αναλύσουμε άλλη φορά αυτούς τους όρους. Αλλά αυτό σημαίνει, μας ανεβίβασε, αλλά το λένε, το ομολογούν οι χριστιανοί αυτό επίσης. Σημαίνει βασιλείς κυρίως και στην Αποκάλυψη λέγεται και κάπου αλλού. Λοιπόν, μας ετίμησε όσο περισσότερο μπορούσε να τιμηθεί ο άνθρωπος, θεώνεται ο άνθρωπος.

Λίγο σύντομα και τον άλλο στίχο γιατί πρέπει να τελειώσουμε, να έχουμε άλλο συνέχεια. «Και ζήσεται και δοθήσεται αυτώ εκ του χρυσίου της Αραβίας και προσεύξονται περί αυτού διαπαντός, όλην την ημέραν ευλογήσουσιν αυτόν». Λοιπόν, ο Χριστός, ο βασιλεύς αυτός, ζήσει θα πάντοτε. Όπως ξέρουμε, η Εκκλησία είναι ο συνεχιζόμενος Χριστός στους αιώνες. Έφυγε ο Χριστός, αλλά η Εκκλησία είναι ο Χριστός που εξακολουθεί να υπάρχει. Λοιπόν, θα ζήσει ο βασιλεύς αυτός και όλα θα δοθούν σε αυτόν. Και λέει εδώ συγκεκριμένα θα δοθεί, επειδή είναι το πολυτιμότερο, το χρυσάφι της Αραβίας, τουλάχιστον την εποχή εκείνη. Λοιπόν, θεωρείται το πολυτιμότερο, γιατί φαίνεται χρυσάφι από χρυσάφι διαφέρει, δεν ξέρω πώς είναι. Πάντως θεωρείται πολύτιμο το χρυσίον της Αραβίας. Θα δοθεί λοιπόν αυτό.

Αυτό εκ του χρυσίου της Αραβίας και προσεύξονται περί αυτού διαπαντός. Και όλοι αυτοί τους οποίους θα λυτρώσει, όλοι αυτοί οι οποίοι θα είναι δικοί του πλέον, όλοι αυτοί τους οποίους θα υψώσει, όπως είπαμε, και θα τιμήσει και λοιπά, όλοι αυτοί θα προσεύχονται γι’ αυτόν διαπαντός. Δεν προσεύχονται... Εμείς, το μυαλό μας πάει, όταν προσευχόμαστε για τον άλλον, προσευχόμαστε να έχει ανάγκη και προσευχόμαστε. Όχι, είναι δοξολογία αυτό. Δεν λέμε «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς, αγιασθήτω το όνομά σου»; «Αγιασθήτω το όνομά σου» λέμε, με την έννοια να δοξαστεί το όνομά του. Λοιπόν, με αυτήν την έννοια και προσεύξονται περί αυτού διαπαντός. Όλη την ημέρα να ευλογήσουν αυτόν, νύχτα μέρα διαπαντός, ας πούμε, ευλογούν αυτόν. Πάλι μας θυμίζει εδώ, μας θυμίζουν αυτά εκείνο που είπαμε και άλλη φορά, που έλεγε μια ψυχή: «Υπερέβης, Κύριε, τας προσδοκίας μου και εγώ θα ψάλλω τελείως».

Ευλογηθεί ο άνθρωπος και νιώθει αυτή την ευλογία του Θεού, όταν χαριτωθεί ο άνθρωπος, όταν κατοικήσει μέσα του ο Θεός για τις χάρες του στον άνθρωπο, δεν μένει στον άνθρωπο παρά να ευγνωμονεί και να δοξολογεί και να ευχαριστεί και να προσεύχεται. Αυτά, και θα συνεχίσουμε την άλλη Δευτέρα.