David’s Prayer for God’s Protection in Old Age

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Last time we finished Psalm 69. Now we move on to Psalm 70.

David wrote this psalm when he was nearing old age. Once again he was facing a great trial, probably when his son Absalom rebelled against him. Let us read a little of the psalm first: “In You, O Lord, I have hoped; let me never be put to shame. In Your righteousness, deliver me and rescue me; incline Your ear to me and save me. Be to me a God who defends me, a stronghold where I may be saved, for You are my strength and my refuge. My God, deliver me from the hand of the sinner, from the hand of the lawless and unjust. For You are my patient endurance, O Lord.”

“You have been my hope since my youth. From my mother’s womb I have relied on You; from the womb You have been my protector. My praise is always in You. To many I have become a wonder, but You are my mighty helper. Let my mouth be filled with praise, that I may sing of Your glory and Your majesty all day long. My God, do not cast me off in old age; when my strength fails, do not forsake me. For my enemies have spoken against me, and those who watch for my life have plotted together, saying, ‘God has forsaken him. Pursue him and seize him, for there is no one to deliver him.’ My God, do not stay far from me.”

“My God, come to my aid. Let those who slander me be put to shame and perish; let those who seek to harm me be clothed with shame and disgrace. But I will always hope in You and add to all Your praise. My mouth will proclaim Your righteousness and Your salvation all day long, for I have had no formal learning. I will come in the might of the Lord. O Lord, I will remember Your righteousness alone. O God, You have taught me from my youth, and to this day I proclaim Your wonders. Even in old age and advanced years, O God, do not forsake me, until I proclaim Your arm to every coming generation, Your might and Your righteousness to the highest heavens, O God, and the great things You have done. O God, who is like You?”

“You have shown me many grievous tribulations, but You turned back and gave me life; from the depths of the earth You brought me up again.”

“You have increased Your greatness toward me and turned back to comfort me; from the depths of the earth You brought me up again. And I will praise Your faithfulness with the psaltery, O God; I will sing to You with the harp, O Holy One of Israel. My lips will rejoice when I sing to You, and so will my soul, which You have redeemed. My tongue too will speak of Your righteousness all day long, when those who seek to harm me are put to shame and disgraced.” It is a very, very rich psalm. It holds pain and prayer, trust and great hope. There is so much feeling in it, so much soul and heart.

Now, as we said, David most likely wrote Psalm 70 in the last years of his life. Verses 9 and 18 speak of old age, and it seems he wrote it while he was in trouble with his son Absalom, who had rebelled against him and put his life in danger.

Again, the psalm has two parts. Verses one, two, and three are a kind of introduction. The first part, the prayer, continues from verse four through verse thirteen. David prays and shows what he is relying on as he prays. Then, in the second part, from verse fourteen to verse twenty-four, he expresses

his trust in God and promises to give Him thanks. First, in the introduction: “In You, O Lord, I have hoped; let me never be put to shame. In Your righteousness, deliver me and rescue me; incline Your ear to me and save me. Be to me a God who defends me, a stronghold where I may be saved, for You are my strength and my refuge.” To begin with, these introductory verses are almost the same as those in another psalm

Psalm 30, that is. We find quite a few verses from one psalm in other psalms as well: Psalms 21, 30, 34, and 39. These introductory verses, in particular, also appear in Psalm 30, in verses two, three, and four. Let us look at them.

“In You, O Lord, I have hoped; let me never be put to shame. In Your righteousness, deliver me and rescue me. Incline Your ear to me; make haste to rescue me. Be to me a God who defends me, a house of refuge where You may save me. For You are my strength and my refuge; for Your name’s sake You will guide me and sustain me.”

Should we say, then, that David remembered that psalm, or had it in front of him and copied it? You see, David himself would surely have used the psalms he wrote often. Later, of course, all the people used them and knew them by heart. So, as he composed this psalm, he remembered the verses he had put in Psalm 30 and used them again. Yet they are not exactly the same. A person can use the same words, the same thoughts, the same phrases

today and tomorrow, last year and this year and next year, without praying mechanically or merely repeating words. The same soul that prayed in a similar situation then prays now, and it speaks the same words at both times. Above all, what matters is the warmth with which a person says those words each time, the meaning he gives them, and the faith and hope he puts into them. Each prayer is its own prayer.

Before we go on, we might think about our own frequent use of the prayers of the Church. We should use them. We cannot each simply make up all our own prayers. They might be poor prayers, but more seriously, we might go astray. As we have said, we should also pray in our own words, while continuing to use the prayers of the Church. These are the same prayers again and again: “Our Father,” “Holy God,” the psalms that have become part of the Church’s prayer, and the other prayers of the Church’s worship. So each time, each time... Thank you.

We use the same words and the same prayer, yet we can pray as though it were the first time. We have said this even about the Jesus Prayer. Someone may say the Jesus Prayer a thousand times in a day. Each time, he is doing more than repeating the same words; mere repetition would become lifeless. As we have stressed before, each time he gives more of his soul, more of his heart, to God through those words. His prayer grows warmer and more full of compunction. He believes more deeply, persists more, pleads more, and more fully

opens his heart to God. So when it comes to worship, prayer, and the life of the Church, let us never say, “Oh, I know that. I’ve heard it. I’ve read it.” We have said the same about Holy Scripture. We hear the Gospel readings again and again; we read the Gospel again and again. It is a serious mistake to hear a parable or a Gospel reading in church and immediately say, “Oh, I know that.” The same is true when we open the Gospel, read something from Holy Scripture, and say, “I remember that. I know it.” That is a mistake. We do not really know it, because the point is not

that we know the words or the story on the surface. The question is what lies within it. What lies within each Gospel reading is not revealed simply because someone reads it and understands the words. It is revealed chiefly in the person’s life, in the Christian life. If you offer yourself and are ready to live according to the Gospel passage being read, then you understand it. Likewise, if you are willing to give yourself to living according to the prayer you say, then you live that prayer and understand it. If we merely say the words, of course...

Here we say: “O Heavenly King, Comforter, Spirit of Truth, who are everywhere present and fill all things, treasury of blessings and giver of life, cleanse us from every stain and save our souls, O Good One.” We say it. But if we say it merely as a familiar prayer, with familiar words, phrases, and even familiar ideas, we have not prayed. If, however, with the eyes and ears of my soul I behold the Heavenly King, perceive the Spirit of God, and sense the presence of the Holy Spirit

then I could say that prayer all day without growing tired of it, just as a person does not grow tired of saying the Jesus Prayer. Why do we say the Jesus Prayer? We could say “O Heavenly King” all day, or “Our Father” all day, or another prayer. But those prayers have many words, so those experienced in prayer gave us this short prayer, which sums up and distills all prayers. As we have said before, even if a person says only “Lord have mercy,” all prayers are contained in those words. And yet

the outcome depends on how we approach these things. You have probably heard many people say today, especially schoolchildren: “I don’t understand anything in church. It means nothing to me; I feel nothing. Why should I go?” Yes, if they do not understand, why would they go? But do they want to understand? Do they truly want to? They do not. When someone wants to understand, even an elderly village woman who has never learned to read can stand there, listen and watch, understand and feel, and take part in it all. She does not need to understand every word. Grasping even a few is enough.

So he does not understand because he does not want to.

Why does he not want to? Because the whole spirit of society today, the whole way of life, has left people with almost no feeling for spiritual things or for worship. Take a little child, for example. The child knows nothing, cannot even read, and yet sees a priest and runs to him. Even that is slowly disappearing now. Mothers scold their children and stop them from doing it. But the child runs to the priest with all his little heart, kisses his hand, and if the priest says even a few words, the child happily says, ‘He said this to me.’

Suppose the priest says, ‘May you be blessed. May God give you every good thing,’ or something like that. The little child does not know what ‘May you be blessed’ means. Even a grown woman may not know what it means. And yet the child understands so much and lives that moment fully. The child has an open heart, with no resistance or opposition within. The child has not yet become clever in the way adults have. Adults have become clever and taken another path; they see things differently. Then, of course, they cannot understand why they should go to the Divine Liturgy.

We should also remember that, by nature, a person is drawn toward God. Deep within, a human being is a religious creature and moves toward Him. Yet people today do not do this; they do not feel that need. We can see how deeply things have been distorted. This is true not only of young people who say, ‘I do not go because I do not understand,’ but also of others who struggle to go and to stay there even a little while. The distortion is great. Why? Because people have made gods of other things. They have left God and the things of God behind and made gods of other things.

Should we be surprised, then, when people say, ‘I do not understand what is said at the Liturgy. Why should I go?’ We should not be surprised. Schoolchildren today are bombarded with countless other things. Every effort is made to draw them off course and place other gods in their souls. So what will they go to the Church for? Even if they go, what happened on the feast of the Three Hierarchs in some districts may happen again. The children were told, ‘Go in if you want to; stay out if you want to.’ At one church—I will not name it—the Divine Liturgy for the Three Hierarchs was being celebrated for the schoolchildren. The children had been assigned to attend a service at another church, but they were all outside in the courtyard.

Perhaps a few were inside with a teacher. The teachers, men and women alike, sat there with their legs crossed.

And what will the children do afterward? But where will they go, where will they go, where will they go? If those other gods, so to speak, can satisfy them, let them stay there. If those other gods can give them hope, the hope of eternal life, let them go and stay there. Where will they go? They will come back again. You can see this in other places, where they did everything they could with the children from the time they were born.

They teach those children atheism, and in the end...

The children are not satisfied with atheism, and they seek God. Now, let us see: ‘In You, O Lord, have I hoped; let me never be put to shame.’ I have placed my hope in You, Lord, and I ask that I never be ashamed for having done so. David is not saying this because he has some lingering doubt that hope in God might bring shame. Anyone who hopes in God cannot, absolutely cannot, be put to shame. That would mean that what a person hoped for would ultimately come to nothing. No. When God sees that you hope in Him, He does not leave you like that. He does not leave you ashamed. We have such promises, yet we pay no attention to them; we do not take hold of them.

God has promised that if you place your hope in Him, He will never leave you ashamed, saying, ‘I hoped in vain.’ Why, then, do you not hope in Him when you have such a promise? What more do you want? So David says, ‘In You, O Lord, have I hoped; let me never be put to shame. In Your righteousness, deliver me and rescue me.’

What he means here is this: You are a righteous God, and You see that I am being wronged. You see that I am being persecuted though I have done nothing wrong, and that my life is in danger though I am not guilty. This is unjust, and You are a righteous God. Your righteousness is real and at work. In Your righteousness, as a righteous God, intervene, deliver me, and save me.

Incline Your ear toward me, and I shall be saved.

That is, God is asked to bend down, to bring His ear close to David’s mouth, to hear what David is saying, and to intervene and save him. But ‘incline Your ear toward me’ means more than that.

Think about it. We might say to someone, ‘Come closer. Bend your head down a little so I can tell you,’ or, ‘Pay attention and listen to what I am saying.’ But the words mean more than that. Above all, they mean: I am Your creature, Your weak creature, made from nothing. I have come into being from what did not exist.

I have been made, and in this world I am weak, poor, and humble. There is something more in the words as well: My God, I am not at all as I ought to be before You, as You want me to be. I am a sinner, poor and humble. But You are a compassionate God. You do not look down from on high and simply wait for Your creature to climb up to You. You are the one who comes down; You are the one who bends low; You are the one who pays attention. You pay attention to the metanoia, the repentance, and the humility of Your creature. You stoop down in compassion and give what You think best. So in these words we see David’s humility and his metanoia, his repentance.

We also see his conviction that God is compassionate and stoops down to us. Without that, no one—no one at all, not even a saint—can be saved. God is ready to bend down, but He waits for us to ask Him. That is why David says this here, and why others say it in the Old Testament and the New Testament. Again and again in the New Testament, and later in the Church, we find the Saints asking God to bend down, asking Him to stoop down to them. The Saints speak this way because they know from experience that God comes down, inclines His head, and listens. They believe this because they have experienced it.

God is without pride—the God without pride. There is not a trace of pride in Him, nothing of the sort that would make Him keep His distance and wait for a person to... And when God asks something of a person, He does not ask it to gain honor for Himself. He asks it so that the person may become able to receive God’s mercy and grace. ‘Incline Your ear toward me and save me. Be to me a God who defends me, a fortified place to save me, for You are my strength and my refuge.’

David asks God to become his defender. Elsewhere God Himself says, ‘I am a merciful God, a compassionate God, a God who loves mankind.’ And, as we said, a Saint speaks of God as being without pride. Here David does not simply say, ‘Come and defend me,’ or even, ‘Come and help me,’ as he said earlier. He says, ‘Be a God who defends me.’ In other words, just as You are the God of righteousness, the God of love, and the God of compassion, now be the God who defends me.

In other words, take up my cause yourself. I need someone to defend me; I cannot manage on my own. Do not simply send help or help me from afar. Come here and be my God and defender. “Be for me a stronghold, to save me.” Be my fortress. Danger is coming; the enemy is approaching. Nothing else can save me. Only you can save me, if you become my defender and my fortress. Please, be that for me and save me. It is like something we sometimes say.

We say that someone “became a wall” for another person. To save and defend them, he steps between them and the approaching enemy. He becomes a wall, a barrier. The enemy may threaten him and tell him to get out of the way, but he stands firm in the middle of the road. The enemy cannot go forward or get past him. That is something like what David asks God to do for him.

“You are my strength and my refuge.” You are the one I can rely on, and you are my refuge. Only with you can I stand firm and feel secure. Only when you stand before me as a fortress am I firmly supported. You are the refuge I can run to.

It surely strikes us that in almost every psalm David speaks as though he is about to be lost. He is in danger and begs God to save him. Since it has come to mind, let me say something we may not have stressed enough before.

Well...

God becomes David’s defender, stronghold, and strength, as he says here, at the very moment David is in danger. Perhaps we have not stressed enough before that this is part of God’s providential care. Throughout the psalms, David feels that he is lost, and God saves him. I think this is part of God’s providential care. It is what we were saying earlier in church, for those of you who were there: a person will feel that God saves him; a person will feel that God comes as his Savior and saves him, saves him, if he feels that without God he is lost.

We all struggle this way and that to support ourselves. We place some hope in our virtues, our works, and our efforts, and try to manage things that way. We have not yet let ourselves feel the truth: we are lost, and we can be saved only if God saves us. That is how it is, because every one of us, without exception, is lost without Him, though we do not feel it. God waits for us to recognize it. And I repeat: perhaps this is part of God’s providential care in the psalms. As we have seen this year, last year, and throughout all the years we have spent interpreting them, David is always crying out, “Save me! I am lost! I am in danger!”

“You are my salvation. You are my life. You are my deliverance. You are my defender.” David has no doubt that God will come to his aid and save him. As we said last time, he senses it deep within himself.

Yet this is how he stands before God: humanly speaking, he is lost. You see, David does not rely on his troops. Does he not have troops? He does, but they are not what he relies on. David relies on none of these things. That does not mean he does not use his soldiers or his guards. He uses every human means available, but he does not rely on them. Through them, David sees God at work. Through them, he sees God coming to his aid in time and saving him.

And so God becomes his strength and his refuge.

That brings us to the earlier point. We will stop here and next time look at the first part, beginning with the second verse. That is all.

Είχαμε τελειώσει τον ψαλμό, τον 69ο, την περασμένη φορά και περνούμε τώρα στον 70ό.

Είναι ένας ψαλμός που τον έγραψε ο Δαβίδ κοντά στα γεράματά του. Βρίσκεται πάλι σε μεγάλη δοκιμασία, μάλλον τότε που είχε επαναστατήσει ο υιός του, ο Αβεσσαλώμ. Ας διαβάσουμε λίγο τον ψαλμό πρώτα. Επί σοι, Κύριε, ήλπισα, μη καταισχυνθείην εις τον αιώνα. Εν τη δικαιοσύνη σου ρύσαί με και εξελού με, κλίνον προς με το ους σου και σώσόν με. Γενού μοι εις Θεόν υπερασπιστήν και εις τόπον οχυρόν του σώσαί με, ότι στερέωμά μου και καταφυγή μου ει συ. Ο Θεός μου, ρύσαί με εκ χειρός αμαρτωλού, εκ χειρός παρανομούντος και αδικούντος. Ότι συ ει η υπομονή μου, Κύριε.

Η ελπίς μου εκ νεότητός μου, επί σε επεστηρίχθην από γαστρός, εκ κοιλίας μητρός μου συ μου ει σκεπαστής, εν σοι η ύμνησίς μου διαπαντός. Ωσεί τέρας εγενήθην τοις πολλοίς, και συ βοηθός μου κραταιός. Πληρωθήτω το στόμα μου αινέσεως, όπως υμνήσω την δόξα σου όλη την ημέρα, την μεγαλοπρέπειά σου. Ο Θεός, μη απορρίψης με εις καιρόν γήρως, εν τω εκλείπειν την ισχύν μου μη εγκαταλίπης με, ότι είπαν οι εχθροί μου εμοί και οι φυλάσσοντες την ψυχήν μου συνεβουλεύσαντο επί το αυτό, λέγοντες: Ο Θεός εγκατέλιπεν αυτόν, καταδιώξατε και καταλάβετε αυτόν, ότι ουκ έστιν ο ρυόμενος. Ο Θεός μου, μη μακρύνης απ’ εμού.

Ο Θεός μου, εις την βοήθειά μου πρόσχες. Αισχυνθήτωσαν και εκλιπέτωσαν οι ενδιαβάλλοντες την ψυχή μου, περιβαλέσθωσαν αισχύνην και εντροπήν οι ζητούντές μοι κακά. Εγώ δε διαπαντός ελπιώ επί σε και προσθήσω επί πάσαν την αίνεσίν σου. Το στόμα μου εξαγγελεί την δικαιοσύνην σου, όλην την ημέραν την σωτηρίαν σου, ότι ουκ έγνων γραμματείας. Εισελεύσομαι εν δυναστεία Κυρίου. Κύριε, μνησθήσομαι της δικαιοσύνης σου μόνου. Ο Θεός, εδίδαξάς με εκ νεότητός μου και μέχρι του νυν απαγγελώ τα θαυμάσιά σου. Και έως γήρους και πρεσβείου, ο Θεός, μη εγκαταλίπης με, έως αν απαγγείλω τον βραχίονά σου πάση τη γενεά τη ερχομένη, την δυναστείαν σου και την δικαιοσύνην σου, ο Θεός, έως υψίστων, α εποίησας μεγαλεία. Ο Θεός, τις όμοιός σοι;

Έδειξάς με θλίψεις πολλάς και κακάς και επιστρέψας εζωοποίησάς με και εκ των αβύσσων της γης πάλιν ανήγαγές με.

Επλήθυνας επ’ εμέ την μεγαλοσύνην σου και επιστρέψας παρεκάλεσάς με, και εκ των αβύσσων της γης πάλιν ανήγαγές με. Και γαρ εγώ εξομολογήσομαί σοι εν σκεύει ψαλμού την αλήθειάν σου, ο Θεός. Ψαλώ σοι εν κιθάρᾳ, ο Άγιος του Ισραήλ. Αγαλλιάσονται τα χείλη μου όταν ψάλω σοι και η ψυχή μου ην ελυτρώσω. Έτι δε και η γλώσσά μου όλην την ημέραν μελετήσει την δικαιοσύνην σου, όταν αισχυνθώσι και εντραπώσιν οι ζητούντες τα κακά μοι. Είναι ένας πολύ, πάρα πολύ, έτσι, πλούσιος ψαλμός. Έχει πόνο, προσευχή, έχει εμπιστοσύνη, ελπίδα μεγάλη, πολύ, πολύ συναισθηματισμό, πολλή, πολλή ψυχή έχει μέσα, πολλή καρδιά έχει μέσα ο ψαλμός.

Λοιπόν ο εβδομηκοστός ψαλμός, είπαμε ότι κατά πάσα πιθανότητα τον έγραψε ο Δαβίδ προς τα τελευταία χρόνια της ζωής του, όπως φαίνεται από τον στίχο 9 και τον στίχο 18, που γίνεται λόγος για τα γερατειά, και φαίνεται ότι τον έγραψε αυτόν τον ψαλμό όταν είχε προβλήματα με τον γιο του, τον Αβεσσαλώμ, ο οποίος είχε επαναστατήσει και κινδύνευε η ζωή του.

Σε δύο μέρη πάλι. Ο πρώτος, δεύτερος και τρίτος στίχος είναι σαν προοίμιο, σαν πρόλογος. Τέταρτος, πέμπτος, έκτος, έβδομος και όγδοος στίχος, μάλλον και ένατος, δέκατος, ενδέκατος, δωδέκατος και δέκατος τρίτος στίχος, μέχρι εκεί είναι το πρώτο μέρος που είναι η προσευχή. Προσεύχεται και, ας πούμε, δείχνει και πάνω σε τι στηρίζεται και κάνει αυτή την προσευχή. Και είναι και το δεύτερο μέρος, από τον 14ο στίχο μέχρι τον 24ο, που σε αυτό το δεύτερο μέρος εκδηλώνει

αισθήματα εμπιστοσύνης στον Θεό και υπόσχεται ευχαριστίες που στον Θεό θα δείξουμε. Στο προοίμιο πρώτα: «Επί σοι, Κύριε, ήλπισα, μη καταισχυνθείην εις τον αιώνα, εν τη δικαιοσύνη σου ρύσαί με και εξελού με, κλίνον προς με το ους σου και σώσόν με. Γενού μοι εις Θεόν υπερασπιστήν και εις τόπον οχυρόν του σώσαί με, ότι στερέωμά μου και καταφυγή μου ει συ». Καταρχήν αυτοί οι στίχοι που αποτελούν και προοίμιο είναι σχεδόν όπως και στον ψαλμό

δηλαδή, ο τριακοστός ψαλμός. Δηλαδή αρκετούς στίχους ψαλμού απλώς τους βρίσκουμε και σε άλλους ψαλμούς, στον 21ο ψαλμό, στον τριακοστό ψαλμό, τριακοστό τέταρτο, τριακοστό ένατο. Και ειδικότερα αυτοί οι στίχοι του προοιμίου ανήκουν επίσης στον τριακοστό ψαλμό, 2ος στίχος εκεί, 3ος και 4ος. Για να δούμε. Σας

Σύ, Κύριε, ελπίζαμε κατ' εσχήν κι εις τον αιώνα την δικαιοσύνη σύλληψη μέχρι εξελούμε, κλίνων πρός με τούς, ταχυτάκινον το εξελέστε με, γεννούμε εις το αιώνα υπερασπιστήν και σήκων καταφυγής του σώσαμε. Ότι κρατέω μάμου και καταφυγή μου εσύ και ένα κινδυνοματός οδηγήσεις με και διαθρέψεις με.

Να πούμε δηλαδή ότι ο Δαβίδ θυμήθηκε εκείνον τον ψαλμό ή είχε μπροστά του εκείνον τον ψαλμό και έκανε μια αντιγραφή; Βλέπετε, οπωσδήποτε τους ψαλμούς που έγραψε ο Δαβίδ συχνά δηλαδή θα τους χρησιμοποιούσε ο ίδιος, αργότερα βέβαια τους χρησιμοποιούσε όλος ο λαός και τους εγνώριζε απ’ έξω. Επομένως, κάνοντας εδώ τον ψαλμό, θυμήθηκε τους στίχους που είχε βάλει στον τριακοστό ψαλμό και τους ξαναχρησιμοποιεί. Αλλά επειδή δεν είναι ακριβώς, θα μπορούσαμε να πούμε ότι, επειδή ειδικά ο άνθρωπος μπορεί να χρησιμοποιεί τα ίδια λόγια, τα ίδια νοήματα, τις ίδιες φράσεις.

Σήμερα και αύριο και πέρυσι και φέτος και του χρόνου, αλλά χωρίς να σημαίνει αυτό ότι είναι κάτι μηχανικό, χωρίς να σημαίνει αυτό ότι κανείς απλώς επαναλαμβάνει κάποια λόγια, αλλά η ίδια ψυχή που προσευχήθηκε τότε στην ανάλογη κατάσταση που ήταν και που προσεύχεται και τώρα είπε τα ίδια λόγια και τότε και τώρα. Αλλά κυρίως, μπορεί να χρησιμοποιεί τα ίδια λόγια, αλλά το θέμα είναι με τι θέρμη κάθε φορά, ας πούμε, να κάνει τα ίδια λόγια, τι περιεχόμενο δίνει στα ίδια λόγια και τι πίστη και ελπίδα δίνει σε αυτά τα λόγια. Ξεχωριστή είναι η προσευχή.

Θα μπορούσαμε τώρα, πριν προχωρήσουμε, να λέγαμε ότι εμείς τώρα που συχνά χρησιμοποιούμε τις προσευχές της Εκκλησίας, και πρέπει να το κάνουμε αυτό, δεν μπορεί ο καθένας να φτιάχνει τις δικές του προσευχές. Όχι μόνο θα κάνει φτωχές προσευχές, αλλά δεν είναι αυτό τόσο, όσο που μπορεί να πέσει έξω. Είπαμε ότι πρέπει να κάνουμε και δικές μας προσευχές, αλλά χωρίς να καταργούμε τις προσευχές της Εκκλησίας και πάντοτε να χρησιμοποιούμε τις προσευχές της Εκκλησίας. Χρησιμοποιώντας λοιπόν τις προσευχές της Εκκλησίας, που είναι οι ίδιες και πάλι οι ίδιες, Πάτερ ημών, κάθε φορά Άγιος ο Θεός, οι ψαλμοί που έγιναν πλέον από τις προσευχές της Εκκλησίας, οι άλλες προσευχές που είναι μέσα στη λατρεία της Εκκλησίας, μπορούμε λοιπόν κάθε φορά, κάθε φορά... Ευχαριστώ.

Χρησιμοποιούμε τα ίδια λόγια, να χρησιμοποιούμε την ίδια προσευχή για να προσευχηθούμε, αλλά να προσευχόμαστε σαν να προσευχόμαστε για πρώτη φορά. Το έχουμε πει αυτό, ακόμη και όταν λέμε την ευχή. Μπορεί κανείς να πει την ευχή μέσα σε μια μέρα, να την πει χίλιες φορές. Και κάθε φορά που θα την πει δεν είναι ότι απλώς επαναλαμβάνει τα ίδια λόγια, διότι έτσι θα είναι και κάτι άχαρο. Αλλά κάθε φορά, σας το τονίσαμε και άλλες φορές, κάθε φορά δίνει όλο και περισσότερο την ψυχή του, όλο και περισσότερο δίνει την καρδιά του διαμέσου των λόγων αυτών στον Θεό, όλο και γίνεται πιο θερμή και πιο κατανυκτική η προσευχή. Όλο και πιο πολύ πιστεύει κανείς, πιο πολύ επιμένει, πιο πολύ παρακαλεί, πιο πολύ...

Ανοίγει την καρδιά του εις τον Θεόν. Στα θέματα αυτά λοιπόν, τα της λατρείας, τα θέματα της προσευχής, τα θέματα αυτά, τα της Εκκλησίας, να μην πούμε ποτέ ότι «Αχ, αυτό το ξέρω, αυτό το άκουσα, αυτό το διάβασα». Όπως έχουμε πει και για την Αγία Γραφή, τις ευαγγελικές περικοπές που τις ακούμε και τις ξανακούμε, ή το Ευαγγέλιο που το διαβάζουμε και το ξαναδιαβάζουμε, μεγάλο λάθος όταν κανείς θα πει, μόλις θα ακούσει μια παραβολή ας πούμε στην εκκλησία, μια ευαγγελική περικοπή, αμέσως να πει «Α, την ξέρω». Ή την ώρα που ανοίγει το Ευαγγέλιο και διαβάζει κάτι από την Αγία Γραφή και πει «Α, το θυμάμαι, το ξέρω». Λάθος είναι αυτό, δεν το ξέρει, γιατί το θέμα δεν είναι

ξέρεις τις λέξεις, ξέρεις απλώς μια επιφανειακή ιστορία, αλλά τι κρύβεται εκεί μέσα. Και αυτό που κρύβεται μέσα σε κάθε ευαγγελική περικοπή δεν είναι κάτι που φανερώνεται στο μυαλό του ανθρώπου που απλώς θα διαβάσει και θα συναντήσει. Αυτό κυρίως φανερώνεται στη ζωή του ανθρώπου, στη ζωή του χριστιανού. Αν διαθέτεις τον εαυτό σου, δίνεις τον εαυτό σου έτσι που είναι έτοιμος ο εαυτός σου να ζήσει κατά την ευαγγελική περικοπή που αναγιγνώσκεται, τότε την καταλαβαίνεις. Όπως επίσης αν είσαι διατεθειμένος να δώσεις τον εαυτό σου να ζήσει κατά την προσευχή που λες, τότε ζεις την προσευχή και καταλαβαίνεις την προσευχή. Αν πούμε απλώς τα λόγια, βέβαια.

Εδώ λέμε: «Βασιλεύ Ουράνιε, Παράκλητε, το Πνεύμα της αληθείας, ο Πανταχού Παρών και τα πάντα πληρών, ο θησαυρός των αγαθών και ζωής χορηγός, καθάρισον ημάς από πάσης κηλίδος και σώσον, Αγαθέ, τας ψυχάς ημών». Το λέμε. Αν το πούμε απλώς, μια γνωστή προσευχή, γνωστά λόγια, γνωστές φράσεις, γνωστά, αν θέλετε, νοήματα, δεν προσευχηθήκαμε. Αλλά εάν βλέπω τον Βασιλέα Ουράνιο και με τα μάτια της ψυχής και με τα αυτιά της ψυχής, με τα μάτια βλέπω το Πνεύμα του Θεού και ακούω το Πνεύμα του Θεού και με την αίσθηση της ψυχής αισθάνομαι την παρουσία του Αγίου Πνεύματος

διαφορετικά, όλη μέρα να λέγω την προσευχή, δεν θα κουραστώ να τη λέω, όπως ακριβώς δεν κουράζεται κανείς να λέει την ευχή. Γιατί λέμε την ευχή; Θα μπορούσαμε να λέμε όλη μέρα το «Βασιλεύ Ουράνιε», θα μπορούσαμε να λέμε όλη μέρα το «Πάτερ ημών», θα μπορούσαμε να λέμε όλη μέρα μια άλλη προσευχή, αλλά επειδή έχουν πολλά λόγια, γι’ αυτό, ας πούμε, οι ειδικοί έφτιαξαν αυτήν τη σύντομη προσευχή που είναι περίληψη όλων των προσευχών και είναι απόσταγμα όλων των προσευχών. Όπως είπαμε και άλλη φορά, και ένα «Κύριε ελέησον» αν θα πει κανείς, μέσα σε αυτό το «Κύριε ελέησον» περιέχονται όλες οι προσευχές. Αλλά όμως

γίνεται έτσι όπως θα παίρνουμε εμείς τα πράγματα. Λένε, θα έχετε ακούσει, λένε πολλοί σήμερα, πρώτα η μαθητιώσα νεολαία λέει: «Δεν καταλαβαίνω τίποτε στην εκκλησία, δεν εκφράζει, δεν αισθάνομαι τίποτε, γιατί να πάω;» Ναι, πράγματι έχει δίκιο δηλαδή, τι να πάει; Δεν καταλαβαίνει. Μήπως θέλει να καταλάβει; Μήπως θέλει να καταλάβει; Δεν θέλει. Γιατί άμα θέλει κανείς, μια γιαγιούλα χωριάτισσα, που λένε, να είναι και να μην ξέρει καθόλου γράμματα, να είναι εκεί μέσα και θα ακούει και θα βλέπει και θα καταλαβαίνει και θα αισθάνεται και θα ζει κλπ. Δεν είναι ανάγκη να καταλάβει όλες τις λέξεις. Μερικές από αυτές να πιάσει φτάνουν.

Δεν καταλαβαίνει λοιπόν γιατί δεν θέλει.

Γιατί δεν θέλει; Γιατί είναι το όλο πνεύμα τώρα της κοινωνίας, το όλο πνεύμα της ζωής τέτοιο που σαν να μην έχει καθόλου αίσθηση ο σημερινός άνθρωπος για τα πνευματικά, για τη λατρεία. Ένα μικρό παιδάκι, παραδείγματος χάριν, ξέρετε, ένα μικρό παιδάκι δεν ξέρει τίποτε, δεν ξέρει ούτε γράμματα, δεν ξέρει τίποτε. Και όμως βλέπει έναν ιερέα και τρέχει. Τώρα σιγά σιγά αρχίζει και αυτό να εκλείπει. Τα μαλώνουν οι μητέρες, δεν το κάνουν αυτό. Λοιπόν βλέπει έναν ιερέα και τρέχει και το κάνει αυτό με όλη του την καρδούλα. Φιλάει τα χέρια του ιερέως και μια κουβεντούλα να πει ο ιερεύς, με πολλή χαρά λέει: «Μου είπε έτσι».

Είπαμε, να πει «Να είσαι ευλογημένη, ο Θεός να σου δώσει όλα τα καλά» ή τι άλλο. Τα πει ο ιερεύς, το παιδάκι δεν ξέρει, δεν ξέρει τι θα πει «να είσαι ευλογημένη», ξέρει το παιδάκι; «Να είσαι ευλογημένη» και μεγάλη δεν ξέρει τι θα πει «να είσαι ευλογημένη». Κι όμως το παιδάκι καταλαβαίνει, καταλαβαίνει πολλά, ζει εκείνη την ώρα. Γιατί έχει αυτήν τη διάθεση, δεν έχει αντίσταση μέσα του, δεν έχει αντίδραση μέσα του. Δεν είναι έξυπνο ακόμη, όπως είναι οι μεγάλοι. Οι μεγάλοι έγιναν έξυπνοι και πήραν άλλο δρόμο, τα βλέπουν αλλιώς τα πράγματα. Φυσικά μετά δεν θα καταλάβει ποτέ να πάει στη Θεία Λειτουργία, δεν θα καταλάβει.

μπορεί να μείνετε με τέσσερα.

Και να λάβουμε δε υπόψη ότι ο άνθρωπος εκ φύσεως, ας πούμε, πάει προς τον Θεό, εκ φύσεως είναι, από μέσα του είναι θρησκευτικό πλάσμα και πάει προς τα εκεί. Και δεν το κάνει σήμερα ο άνθρωπος, δεν αισθάνεται αυτή την ανάγκη. Καταλαβαίνουμε τι διαστροφή έχει γίνει. Και αυτό δεν συμβαίνει μόνο στους νέους, εις όσους ας πούμε λένε «Δεν πάω, δεν καταλαβαίνω», αλλά και άλλοι που με κόπο προσπαθούν να πάνε εκεί, να μείνουν λίγο εκεί. Έχει γίνει μεγάλη διαστροφή. Γιατί; Γιατί θεοποίησε ο άνθρωπος άλλα πράγματα. Άφησε τον Θεό και τα του Θεού και θεοποίησε άλλα πράγματα.

Πρέπει να απορούμε λοιπόν όταν λένε «Δεν καταλαβαίνω τι είπατε στη Λειτουργία, τι να πάω;» Δεν πρέπει να απορούμε. Τώρα ορισμένα παιδιά, μαθητές, μαθήτριες στα σχολεία, καθώς βομβαρδίζονται εκεί με χίλια δυο άλλα πράγματα και γίνεται το παν για να αποπροσανατολιστούν τα παιδιά και να βάλουν μέσα στην ψυχή τους άλλες θεότητες, τι να πάνε να κάνουν στην εκκλησία; Θα πάνε και αν πάνε, ας πούμε, θα γίνει αυτό που έγινε την ημέρα των Τριών Ιεραρχών σε ορισμένους νομούς. Καθώς τα άφησαν ελεύθερα τα παιδιά, «Αν θέλετε μπαίνετε, αν θέλετε δεν μπαίνετε». Και έτσι στην άλφα εκκλησία, ας μην αναφέρουμε ονόματα, λοιπόν γινόταν η Θεία Λειτουργία των Τριών Ιεραρχών για τα παιδιά του σχολείου. Είχε οριστεί τα παιδιά να εκκλησιαστούν, ας πούμε, στην άλλη εκκλησία. Τα παιδιά ήταν όλα έξω στην αυλή.

Αν μερικά ήταν μέσα με κανέναν καθηγητή, με καμιά καθηγήτρια, καθηγητές και καθηγήτρες με τον Απόδη Πάνω Στάνο.

Σας.

Και τι θα κάνουν ύστερα τα παιδιά; Πού θα πάνε όμως, πού θα πάνε, πού θα πάνε; Άμα οι άλλοι θεοί, ας πούμε, μπορέσουν να τους χορτάσουν, ας μείνουν εκεί. Αν μπορέσουν οι άλλοι θεοί να τους δώσουν ελπίδα, ελπίδα αιωνίου ζωής, ας πάνε εκεί, ας μείνουν εκεί. Πού θα πάνε; Πάλι θα γυρίσουν. Όπως παρατηρείτε αυτό σε άλλα μέρη, που εκεί έκαναν το παν από γεννησιμιού τους τα παιδιά.

Διδάξουν σε αυτά την αθεΐα και τελικά...

Παιδιά δεν ικανοποιούνται με την αθεΐα και ζητούν τον Θεό. Για να δω. Επί σε, Κύριε, ήλπισα, μη κατεσχυνθεί στον αιώνα. Σε σένα, Κύριε, ήλπισα. Και ήθελα να μην ντροπιαστώ ποτέ που ήλπισα. Όχι ότι εύχεται εδώ ο Δαβίδ με μια τροποντινά επιφύλαξη ότι η ελπίς σου κατεσχύνει. Όποιος ελπίζει στον Θεό αποκλείεται, αποκλείεται να ντροπιαστεί. Την έλεγε δηλαδή ότι τελικώς δεν θα γίνει αυτό που ήλπισε κανείς. Όχι, ο Θεός άμα δει ότι ελπίζεις σ' αυτόν, δεν σε αφήνει έτσι, δεν σε αφήνει ντροπιασμένο. Να έχουμε τέτοιες υποσχέσεις και δεν τις προσέχουμε, δεν τις πιάνουμε.

Ο Θεός έδωσε την υπόσχεση ότι άμα ελπίσεις σ' αυτόν αποκλείεται να σε αφήσει να ντροπιαστείς και να πεις ότι επί ματαίω ήλπισα. Γιατί δεν ελπίζεις αφού λοιπόν έχεις τέτοια υπόσχεση; Τι άλλο θέλεις; Ο Δαβίδ λοιπόν λέει: «Επί σε, Κύριε, ήλπισα, μη κατεσχυνθεί στον αιώνα. Εν τη δικαιοσύνη σου ρύσαι με και εξελού με».

Εεε... Ευχαριστούμε, με την έννοια δηλαδή ήθελε να πει εδώ ότι εσύ είσαι δίκαιος Θεός και βλέπεις τώρα ότι αδικούμαι, βλέπεις τώρα ότι χωρίς να πταίω διώκομαι, χωρίς να είμαι ένοχος κινδυνεύω. Είναι άδικο αυτό και εσύ είσαι Θεός δίκαιος και η δικαιοσύνη σου υπάρχει και λειτουργεί η δικαιοσύνη σου. Εν τη δικαιοσύνη σου, σαν δίκαιος Θεός, να επέμβεις και να με λυτρώσεις και να με σώσεις.

Είναι ο πρόοδος με το όσο και σώσομαι.

Σας. Δηλαδή να χαμηλώσει ο Θεός, να χαμηλώσει ο Θεός το αυτί του κοντά στο στόμα του Δαβίδ, να ακούσει λοιπόν τι λέει ο Δαβίδ και να τον σώσει, να επέμβει. Αυτό το «κλίνον προς με το ους σου» δεν έχει την έννοια μόνο... Ευχαριστώ που παρακολουθήσατε.

Πρόσεξε αυτήν την έννοια δηλαδή, όπως θα λέγαμε σε κάποιον, έλα πιο κοντά, σκύψε λίγο το κεφάλι να σου πω να ακούσεις ή πρόσεξε αυτό που λέγω να το ακούσεις. Δεν έχει μόνο αυτήν την έννοια, κυρίως έχει την έννοια ότι εγώ είμαι το πλάσμα σου, το αδύνατο πλάσμα σου που έγινε από το μηδέν, από το μηδέν, είμαι εκ του μη όντος.

φτιαγμένος και είμαι σε αυτόν τον κόσμο αδύναμος και πτωχός και ταπεινός, αλλά έχει και λίγο μέσα αυτό ότι βέβαια εγώ καθόλου δεν είμαι απέναντί σου όπως πρέπει να είμαι, όπως θέλεις εσύ να είμαι. Είμαι ένας αμαρτωλός, ένας πτωχός και ταπεινός. Αλλά εσύ είσαι εύσπλαχνος Θεός και δεν βλέπεις αφ' υψηλού και δεν περιμένεις απλώς το πλάσμα σου να έρθει να σε φτάσει. Εσύ είσαι που κατεβαίνεις, εσύ είσαι που χαμηλώνεις, εσύ είσαι που προσέχεις. Προσέχεις τη μετάνοια, την ταπείνωση του πλάσματός σου και συγκαταβαίνεις έτσι και δίνεις αυτό που πιστεύεις. Δηλαδή μέσα σε αυτό έχουμε εδώ την ταπείνωση του Δαβίδ, την μετάνοια του Δαβίδ.

Και την πεποίθηση ότι ο Θεός είναι σπλαχνικός και συγκαταβαίνει. Διότι αν δεν γίνει αυτό, αν δεν γίνει αυτό, ποτέ κανείς, ούτε Άγιος ούτε κανένας, δεν σώζεται, αν δεν σκύψει ο Θεός. Και ο Θεός είναι έτοιμος να σκύψει, αλλά περιμένει να του το πούμε. Γι' αυτό το λένε αυτό, και ο Δαβίδ εδώ το λέει και άλλοι το λένε στην Παλιά Διαθήκη και στην Καινή Διαθήκη. Πολλές φορές βρίσκουμε και μες στην Καινή Διαθήκη, αλλά και έπειτα στην εκκλησία, τους Αγίους εκεί που παρακαλούν να σκύψει ο Θεός, παρακαλούν να συγκαταβεί ο Θεός. Για να το λένε έτσι οι Άγιοι, σημαίνει και έχουν πείραν ότι ο Θεός κατεβαίνει, κλίνει την κεφαλή και προσέχει, και έχουν πείραν και το πιστεύουν ότι έτσι είναι και δεν μπορείτε γίνοντας.

Όπως ο ανυπερήφανος ή ο ανυπερήφανος Θεός, δεν έχει περηφάνεια ο Θεός, δεν έχει ίχνος, δεν έχει τέτοιο πράγμα ο Θεός, ώστε να κρατήσει τη θέση του και να περιμένει ο άνθρωπος να... Ό,τι ζητάει από τον άνθρωπο δεν το ζητάει ο Θεός για να τιμηθεί αυτός, αλλά ο Θεός δηλαδή, αλλά το ζητάει για να γίνει ο άνθρωπος κατάλληλος να δεχθεί το έλεος και τη χάρη του Θεού. «Κλίνον προς με το ους σου και σώσον με». «Γενού μοι εις Θεόν υπερασπιστήν και εις τόπον οχυρόν του σώσαί με, ότι στερέωμά μου και καταφυγή μου είσαι».

Παρακαλεί ο Δαβίδ να γίνει Θεός υπερασπιστής εις αυτόν. Δεν βλέπουμε εδώ τώρα ένα, όπως αλλού λέγει ο ίδιος ο Θεός, εγώ είμαι Θεός ελεήμων, Θεός εύσπλαχνος, Θεός φιλάνθρωπος, ή όπως είπαμε λέει ο Άγιος, ο ανυπερήφανος Θεός. Εδώ λοιπόν δεν λέει απλώς έλα να με υπερασπιστείς, δεν λέει απλώς έλα να με βοηθήσεις όπως είπε πιο πάνω, αλλά γίνε Θεός υπερασπιστής. Δηλαδή όπως είσαι Θεός, ας πούμε, της δικαιοσύνης, Θεός της αγάπης, Θεός της ευσπλαχνίας, τώρα γίνε Θεός υπερασπιστής.

Δηλαδή... Δηλαδή, ασχολήσου και γίνε εσύ ο ίδιος ένα τέτοιο πράγμα, να ασχοληθείς με το ειδικό θέμα που με απασχολεί. Έχω ανάγκη υπερασπίσεως, εγώ μόνος μου δεν μπορώ. Και μην με στέλνεις απλώς βοήθεια, μην με βοηθάς απλώς από μακριά, έλα εδώ ως Θεός υπερασπιστής, γίνε Θεός υπερασπιστής για μένα. Και εις τόπον οχυρόν του σώσαι με. Και να γίνεις φρούριο, να γίνεις οχυρός εσύ. Κινδυνεύω, έρχεται ο κίνδυνος, έρχεται ο εχθρός. Με κανέναν τρόπο δεν σώζομαι, τίποτε δεν με σώζει. Μόνο αν γίνεις εσύ Θεός υπερασπιστής, μόνο αν γίνεις εσύ οχυρός και φρούριο. Γίνε, σε παρακαλώ, γίνε αυτό το πράγμα και σώσε με. Όπως λέμε καμιά φορά.

Λέγεται ας πούμε έγινε τείχος, προκειμένου δηλαδή ένας να σώσει κάποιον άλλο, να υπερασπιστεί κάποιον άλλο, μπαίνει στη μέση και γίνεται τείχος, φράγμα, φραγμός ας πούμε στον εχθρό που έρχεται. Ο άλλος του είπε πού πας, ο άλλος τον απείλησε, τον εμάλωσε, αλλά στέκεται στον δρόμο, στη μέση του δρόμου και γίνεται τείχος. Δεν μπορεί να προχωρήσει, δεν μπορεί να περάσει. Κάπως έτσι παρακαλεί ο Δαβίδ να γίνει ο Θεός και να τον υπερασπιστεί ο Θεός.

Στερέωμά μου και καταφυγή μου είσαι. Συ είσαι το καταφύγιό μου και συ είσαι το στερέωμά μου. Δηλαδή... Μόνο σε σένα μπορώ να αισθάνομαι στέρεος, να είμαι μαζί σου, αισθάνομαι καλά. Μόνο αν μπεις εσύ ως φρούριο μπροστά μου είμαι στερεωμένος και εσύ είσαι το καταφύγιό μου. Σε σένα να φεύγω.

Εεεε... Μας κάνει ασφαλώς εντύπωση που σε όλους σχεδόν τους ψαλμούς ο Δαβίδ παρουσιάζει τα πράγματα από τη μία πλευρά ότι είναι χαμένος, να λες, κινδυνεύει και παρακαλεί τον Θεό να τον σώσει σε όλους σχεδόν τους ψαλμούς. Και ας πω τώρα κάτι που ίσως δεν το τονίσαμε τόσο πολύ άλλη φορά, μια και ήρθε στο μυαλό μου.

Εεε...

Είναι ο Θεός, είναι υπερασπιστής και γίνεται οχυρός και στερεός, όπως λέγει εδώ, για τον Δαβίδ, τη στιγμή που αυτός κινδυνεύει. Δεν έχουμε τονίσει τόσο ίσως άλλη φορά ότι είναι μια οικονομία Θεού. Σ' όλους τους ψαλμούς ο Δαβίδ να αισθάνεται ότι χάνεται και να τον σώσει ο Θεός. Είναι μια οικονομία του Θεού, νομίζω. Δηλαδή αυτό που λέγαμε προηγουμένως στην εκκλησία, όσοι ήσασταν εκεί, ότι ο άνθρωπος θα νιώσει ότι τον σώζει ο Θεός, ο άνθρωπος θα νιώσει ότι έρχεται ο Θεός ως σωτήρ του και τον σώζει, σώζει εάν νιώσει ότι χωρίς τον Θεό είναι χαμένος.

Όλοι πασχίζουμε ας πούμε, πασχίζουμε από εδώ από εκεί έτσι, να στηρίξουμε τον εαυτό μας, έχουμε μια ελπίδα και σε κάποιες αρετές μας, έχουμε κάποια ελπίδα και σε κάποια έργα μας, σε κάποιες προσπάθειές μας και τα οικονομούμε έτσι τα πράγματα. Δεν αφήσαμε ακόμα τον εαυτό μας να νιώσει ότι είναι χαμένος, τελείωσε, και μόνον αν τον σώσει ο Θεός σώζεται. Ο Θεός είναι τέτοιος. Διότι όλοι χωρίς εξαίρεση είμαστε χαμένοι, αλλά δεν το νιώθουμε. Ο Θεός περιμένει να το νιώσουμε. Και επαναλαμβάνω, ίσως είναι μια οικονομία Θεού αυτό εδώ στους ψαλμούς, ο Δαβίδ πάντοτε να είναι έτσι όπως το έχουμε προσεγγίσει και φέτος και πέρυσι και όλα τα χρόνια που ερμηνεύουμε τους ψαλμούς. Πάντοτε έτσι είναι ο Δαβίδ. Σώσε με, χάνομαι, κινδυνεύω.

Εσύ είσαι η σωτηρία μου, εσύ είσαι η ζωή μου, εσύ είσαι η λύτρωσή μου, εσύ είσαι ο υπερασπιστής μου, εσύ είσαι. Δηλαδή αν δεν επέμβει ο Θεός, δεν έχει καμιά αμφιβολία ο Δαβίδ ότι θα επέμβει ο Θεός, δεν έχει καμιά αμφιβολία ότι ο Θεός θα τον σώσει, όπως λέγαμε την άλλη φορά, το διαισθάνεται από μέσα του.

Αλλά όμως εμφανίζεται έτσι ενώπιον του Θεού, ότι ανθρωπίνως είναι χαμένος. Βλέπετε, δεν στηρίζεται ο Δαβίδ, δεν έχει αυτός και στρατεύματα; Έχει, και αυτά δεν είναι. Αλλά δεν στηρίζεται σε τίποτε ο Δαβίδ απ' αυτά. Όχι ότι δεν χρησιμοποιεί τους στρατιώτες του, όχι ότι δεν χρησιμοποιεί τους φύλακές του. Όλα τα χρησιμοποιεί τα ανθρώπινα, αλλά δεν στηρίζεται σε αυτά. Και μέσα σ' αυτά ο Δαβίδ βλέπει ότι ενεργεί ο Θεός. Μέσα σ' αυτά βλέπει ότι ο Θεός τον προλαμβάνει και τον σώζει.

Και έτσι ο Θεός γίνεται γι' αυτόν λοιπόν και εις αυτόν γίνεται στερέωμα και καταφύγιο.

Είναι το προηγούμενο, σταματούμε εδώ για να δούμε την προσεχή φορά το πρώτο μέρος που αρχίζει από τον δεύτερο στίχο και έπειτα. Αυτά.