David’s Trust in God and the Praise of Salvation

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

The third part runs from verse 30 to verse 37 of Psalm 68: “I am poor and in pain; O God, may Your salvation help me. I will praise the name of my God with song and magnify Him with praise. This will please God more than a young calf growing horns and hooves.”

“Let the poor see and rejoice. Seek God, and your soul shall live. For the Lord has heard the poor and has not despised those of His who are bound. Let heaven and earth praise Him, the sea and everything that moves in it. For God will save Zion, and the cities of Judea shall be built. They shall dwell there and inherit it. The descendants of His servants shall possess it, and those who love His name shall make their home there.”

In this third part, David expresses his confidence that he will be saved, and he gives thanks to God.

“I am poor and in pain; O God, may Your salvation help me.” I am poor and hurting. May You, O God, who save and who are my salvation, come to my help.

He is confident that God will help him, as God has helped him many times before. God will help this man who is poor and in pain, who suffers and hurts. As we said last Monday, someone asked here what “the poor in spirit” means, did they not?

Well, this is what it means to be poor: he places his hope in God and has no other hope. If he had other hopes, other means, other supports, and so on—but for him, there is only God.

That is precisely why he is called poor: he depends on God. He humbles himself before Him. As it says earlier, “Look upon my humiliation and my toil, and forgive all my transgressions.” He asks God to see and take notice of his humiliation. He does not mean only inward humility, as though he were saying, “There, I have humbled myself; my nous, my spiritual mind, has been humbled.” He means the hardship of his actual circumstances as well. After all, someone who is rich and has everything he needs could also say that he is humble.

Thank you. When he says “humble,” or “Look upon my humiliation,” he means that he is persecuted, wronged, and despised. Everyone, so to speak, has cast him aside. “Look upon my humiliation and my toil, and forgive all my transgressions.”

It is much the same here: “I am poor and in pain.” On the one hand, he is poor in this sense: humbled, persecuted, wronged, harassed, and slandered. Everyone plots against him and wishes him harm. He has no comfort, and no one stands by him. That is why he is in pain. This is no small matter. He suffers and hurts from all that is done against him. He is like someone struck and wounded, perhaps even physically. He hurts as a person hurts from a deep wound or a severe blow.

“And I am in pain.”

He does not say this before God in despair or disappointment. He does not say it in a complaining, whining way, as people usually do: “Our fate,” and this and that. No. He simply says what he is: poor, aching and suffering, in pain. And he asks God for help with the certainty, the conviction, that God will help him. He calls on God, who is salvation, who is salvation, the God who saves, as we might say here, just as elsewhere He is the merciful God, the God without pride, the compassionate God, the God who loves mankind. Here God saves; God is his salvation: “May He help me.”

Help me, my God, You who are salvation and who save.

On the one hand, as we have seen throughout the psalm, David has reached the very limit of what a human being can bear. He is poor and in pain. He has no hope in anyone and expects nothing from anywhere. Everything has fallen upon him. He has reached the end, as we said, with no way out in sight. On the other hand, David trusts in his God. He has confidence in Him. The more he is stripped of every other comfort and hope, the more he trusts in God and turns to Him.

Everyone in this world has some comforts. Yet a person truly finds God—and shows by the way he lives that he has truly found Him—when he becomes, more or less, detached from everything, from all of it. Then he trusts in God, and God in turn trusts him and makes him His own. “I will praise the name of my God with song and magnify Him with praise.” And once this happens, You, O God, will save me—or, once this happens, God will save me. So I will praise God’s name with song, with a hymn.

For David, it was easy to compose a song or a psalm, take up his instrument, and sing praise to God. “I will magnify Him with praise”: I will proclaim God’s greatness by praising and glorifying Him.

There is a Mystery here. Most people feel that we ought to glorify God, offer Him some praise, sing Him a hymn or a psalm.

That can be something outward, something done as a formality. But when a person feels God showing him mercy, stooping down to him, embracing him and surrounding him with His mercy, he wants to glorify and thank God spontaneously.

Yes.

Yes. If you remember, I think we said this here before while explaining the psalms. Someone sees a beautiful sunrise and spontaneously says, “How beautiful! How wonderful!” That expression of wonder is also his joy; in that moment, it is part of being alive. He is not obliged to say something to the sun, as though the sun were waiting for it. There is a kind of obligation only in this sense: if he sees nothing wonderful in it, he has become unfeeling. Some people say, “We must glorify God, we must glorify God.” Yes, we must, but God is not waiting for the words, and simply saying them achieves nothing. You might tell someone beside you, “Look at the sun and marvel at it.” But if he has no sense of what he is seeing, what can he say? Does he even understand what you mean? And if he sees you marveling at the...

sight before you, he may even wonder, “What has come over him? Is he all right?” Of course, some people do go too far and worship the creation rather than the Creator. But think of someone watching a sunrise or a sunset, or looking out over a gorge, a mountain, or some other landscape...

A landscape that is awe-inspiring to behold, in the best sense, and one admires it spontaneously. If you like...

Someone climbs to a summit, climbing higher and higher, sweating and struggling. Whether alone or with others, he says, “I’ll reach the top and admire the view. I want to see the sunrise from there.” Here David is suffering and in pain. He is poor, yet he believes in God and trusts that God, who saves, will help and save him. So he says, “I will praise your name in song and glorify your greatness.”

It is the last one. He knows this from experience; he has been through it before. A person may glorify God while God seems hidden and His justice remains unseen. At such a time, all one has is hope and trust in God. His greatness and splendor have not yet been revealed in action; one simply believes. Yes, one praises Him then too. But when the time comes for God’s greatness to be revealed, one praises and glorifies Him all the more. “And this will please God more than a calf.”

“A calf putting forth horns and hooves.” This praise, this hymn of thanksgiving I will sing to God, will please Him more than simply offering a sacrifice. It would be a young, tender calf, just beginning to grow its horns. Such a calf is the finest animal one could offer. Yet what I will do will please God more than even that sacrifice.

He means that one need not offer that kind of sacrifice. There is such a sacrifice, yes, but there is another sacrifice that pleases God even more. A person who is poor and afflicted will receive God’s help, be delivered and saved, and open his whole being in praise and thanksgiving to God. That sacrifice, that prayer, will please God more than sacrificing a calf that is just growing its horns and hooves—its bovine hooves.

I think the word here is written with an epsilon. Um...

According to the Old Testament and the law God gave, the Hebrews were permitted to eat animals with split hooves. A horse does not have a split hoof, nor does a donkey, and so on. Cattle may be eaten because their hooves are split. Goats, sheep, hares—all these are included, with exceptions such as pigs and dogs. The exceptions are set out there.

We might say that when we offer a sacrifice to God and praise Him, we should always give Him our best. If you cannot offer the best, offer what you can; but when you can give your best, do so. Yet the meaning goes deeper than doing more good instead of less. A sacrifice can remain merely a formal act. It is not hard to take a calf and sacrifice it, and the person offering it may undergo no change at all. The same can happen with many things we do today.

Through such acts alone, no change of soul or heart is shown, nor is our love for God. We simply light a candle, offer incense, go to Church, even receive Holy Communion. That alone is not enough. We must not remain at the level of outward forms; those alone do not please God. The forms are not abolished—we should observe them too—but something deeper is what pleases Him. “Let the poor see and rejoice. Seek God, and your soul shall live.” David speaks as though all this has already happened, as though God has already intervened, delivered him, and saved him.

So he now addresses the other poor: all who hope and believe in God, who are humbled, disregarded, scorned, wronged, and driven out in this world. Earlier, the psalmist showed concern that others might lose heart or stumble when they saw his temptations and troubles continuing. Now he says, “Let them see and rejoice.” They will see my deliverance; they will see that I have been saved. Let these poor people see and rejoice. “Seek God, and your soul shall live.”

It is as though he sees before him all those who witnessed God’s wondrous intervention to save him. He turns to them and says, “Seek God, all of you. Do not be deceived by anything else. Seek God, and your soul shall live.” You will live: you will be saved from your difficulties, your sufferings, and every hardship.

And hardship is not simply a matter of having difficulties in life. The deeper hardship is that life cannot go on without God. As we said here before, I think during the second hour, we understand this more clearly today than people did in those years.

Life has no meaning without God. How many people today can no longer find any meaning in life? Understandably so: they have not found God, who gives life and gives life its meaning. They have remained without Him. In a sense, they are more honest than others, who seem intoxicated and do not see what is happening. Those others still try to cling to life through greed, commerce, and such things. But life without God has no meaning. So, in this sense, seek God and your soul will live. You will have life. “For the Lord has heard the poor and has not despised those of His who are in bonds.” Do not worry. Seek God, and you will see that He responds, for He hears the poor and answers their prayers.

“He has not despised those of His who are in bonds.” If you do not know what that word means, it also appears in the hymn at the Trisagion: “You alone are God, who descended into Hades and loosed the pains of those in bonds.” They are people who are bound, chained. We have said before that the devil, in a way, binds a person even in this life. After that person leaves this world, he binds still more tightly the souls he has drawn to his side. God is the one who breaks those bonds. That is why, in the icon of the Resurrection...

In the icon of the Resurrection, we see the Lord breaking down the doors, tearing them from their fastenings, with nails scattered everywhere. Nothing of those barriers remains. Through His Resurrection, God has torn them away: the chains, the bonds, all of it. So I say, rejoice, seek God, and your soul will live, because the Lord will hear the prayers of the poor. “He has not despised those of His who are in bonds.” God does not scorn those who are bound like captives. Here, though, “those in bonds” has a different meaning from the one it has in the hymn.

The word itself means the same thing in both places, but its meaning in context is different. Here, the poor are, in a sense, bound by the way others treat them in life. People scorn them, slander them, wrong them, and pay them no regard. They treat them as inferior, as second-class people. Are they not bound by such bonds? But the Lord does not scorn or pass them by. He cares especially for them. He loves them, and it is to them that He gives—and will give—life.

“Let the heavens and the earth praise Him, the sea and all that moves within it.” The psalmist is certain that the Lord will do all these things. So let the heavens and the earth, the sea and everything in it, praise God. “For God will save Zion, and the cities of Judah shall be built. They shall dwell there and inherit it.” God will save His holy city, Zion. David now speaks more particularly of Zion, that is, Jerusalem. As we have said many times, there is something we must notice about this psalm...

In his psalms, David describes his whole plight. At the beginning, he stresses how deep his troubles are, how he is bound and wronged, and how much danger he faces. But he never stays there. By the end, he does more than turn to God and hope in Him: he is always certain that God will deliver him. In his mind, it is as though deliverance has already come, and so everyone is called to praise and glorify God. And this God cares for His people. He will care especially for His city, the holy city of Zion.

Now, one might say that David is speaking a little prophetically here... Um... Yes...

No, I should not say “prophetically.” That is not quite what I mean...

In his psalms—the word “prophetically” slipped out just now because my mind went to what we read in the Second Book of Kingdoms. David becomes king and is in Hebron; seven years later he will go to Jerusalem. He will drive out the Jebusites, Jerusalem will become the capital, and Zion will come to prominence. I was thinking of the possibility that he wrote this psalm then, and I got things a little mixed up. Forgive me. Still, David does have this confidence, and he needs it, because he has been driven from one place...

...and pursued in another; his son has rebelled, and cities and settled areas have been destroyed. God will set all this right, heal what has happened, deliver David from his troubles, and save him. Everyone will praise God and sing to Him. God will save Zion, the ruined cities of Judah will be rebuilt, and the people will live there and inherit the land. The hardship has not yet passed, but David speaks as though it already has.

They will do more than live in those cities: the cities will be their inheritance. “The descendants of His servants shall possess it, and those who love Your name shall dwell in it.”

And their descendants, too, will live in these cities; they will continue to live there, especially in Zion. All those who love Your name will dwell there, for they will set up their tents, their homes, permanently in Zion and in the cities beyond it. Those cities, too, will be built, and God’s chosen people will live there.

The psalm ends there. We may sometimes read this psalm, or other psalms of David, with a little skepticism. But David believed what he said, and God brought it about. What happened later is another matter: the people sinned again and went astray, and God let things fall into ruin again until they needed to be restored once more. Living now in the time of the New Testament, two thousand years after the coming of Christ, each of us can already be in Paradise while still living here...

...regardless of what the world is like, what people think or believe or hope for, or how wicked, corrupt, and unjust they may be. Even in such a world, if someone trusts God, loves Him, submits to Him, receives His love, and responds to it, the Kingdom has already come for that person. Its fullness is still to come, but the Kingdom has already come. A saint, as we have said before...

A saint does not live by hope alone. Pay attention to this. A saint has experience of what he hopes for: it has already begun to happen, and he experiences it more and more. Think, too, of how people today rush about with their ideologies and systems, saying they will do this or that. They dream that something will happen. Some believe it will, but time passes, nothing happens, and they are disappointed again. It remains only a dream.

That is not how it is here. We are not hoping blindly, waiting blindly, wondering whether anything will happen. David is certain God will do these things, and he lives as though they have already happened. In David, we see faith. But in the soul of a saint, there is more than hope, faith, and waiting: the saint already tastes and enjoys what he trusts will one day be revealed in its fullness. A Christian truly is a child of God, feels it, lives it, and possesses what belongs to a child of God.

I am a fellow heir with Christ.

To live as an heir, and as a fellow heir with Christ: what Christ has, we too have. What Christ has, He gives to us; you could say He has it for our sake.

At times we feel so far from these things that doubts overtake us. Can any of this really happen? Will it ever happen? Such doubts will come in any case. The trouble is to dwell on them. Look at what David goes through, yet he does not give himself over to despair or doubt. He reassures his soul. He has this hope, this faith, within him.

That is what each of us needs to have, especially now that we live in the time of the New Testament. These things are closer to us; they are not merely still to come, but in a sense have already come. They have all come and continue to come to pass. May God illumine us all and have mercy on us.

Το τρίτο μέρος είναι από τον τριακοστό ψαλμό μέχρι τον τριακοστό έβδομο. Εξηκοστού ογδόου ψαλμού. Πτωχός και αλγών ειμι εγώ, η σωτηρία σου, ο Θεός, αντιλάβοιτό μου. Αινέσω το όνομα του Θεού μου μετ' ωδής, μεγαλυνώ αυτόν εν αινέσει. Και αρέσει το Θεό υπέρ μόσχων νέων, κέρατα εκφέροντα και οπλάς.

Ιδέτωσαν πτωχοί και ευφρανθήτωσαν, εκζητήσατε τον Θεόν και ζήσεται η ψυχή υμών. Ότι εισήκουσε των πενήτων ο Κύριος και τους πεπεδημένους αυτού ουκ εξουδένωσεν. Αινεσάτωσαν αυτόν οι ουρανοί και η γη, η θάλασσα και πάντα τα έρποντα εν αυτή, ότι ο Θεός σώσει την Σιών και οικοδομηθήσονται αι πόλεις της Ιουδαίας και κατοικήσουσιν εκεί και κληρονομήσουσιν αυτήν. Και το σπέρμα των δούλων αυτού καθέξουσιν αυτήν και οι αγαπώντες το όνομα αυτού κατασκηνώσουσιν εν αυτή.

Στο τρίτο αυτό μέρος, ο Δαβίδ εκδηλώνει την πεποίθηση που έχει για τη σωτηρία του και είναι και ευχαριστία προς τον Θεό.

Πτωχός και αλγών ειμι εγώ, η σωτηρία σου ο Θεός αντιλάβοιτό μου. Είμαι πτωχός και πονεμένος εγώ. Και είθε συ, ο Θεός ο οποίος σώζεις και είσαι η σωτηρία μου, να με βοηθήσεις.

Πεποίθηση δηλαδή ότι θα τον βοηθήσει ο Θεός, ο οποίος πολλές φορές μέχρι τώρα τον βοήθησε. Να βοηθήσει αυτόν ο οποίος είναι πτωχός και αλγών και πονών, πονεμένος. Πτωχός, όπως είπαμε άλλη μια φορά εδώ την περασμένη Δευτέρα, δεν ήταν που είπε κάποιος τι θα πει «οι πτωχοί τω πνεύματι»;

Λοιπόν... Λοιπόν, αυτή είναι η έννοια, είναι πτωχός, δηλαδή είναι αυτός που ελπίζει στον Θεό, δεν έχει άλλες ελπίδες. Αν είχε άλλες ελπίδες και αν είχε άλλα μέσα και αν είχε άλλα στηρίγματα και λοιπά, γι' αυτόν είναι μόνο ο Θεός.

Όπως πτωχός, και ακριβώς αυτό λέγεται πτωχός, εξαρτάται από τον Θεό. Με αυτήν την έννοια λοιπόν είναι πτωχός. Δηλαδή ταπεινώνεται ενώπιον αυτού, είναι όπως λέει πιο πάνω, δηλαδή «ίδε την ταπείνωσίν μου και τον κόπον μου και άφες πάσας τας ανομίας μου». Παρακαλεί τον Θεό να δει, να προσέξει την ταπείνωση, αλλά όχι την ταπείνωση μόνο ότι, να, ταπεινώθηκα, ταπεινώθηκε ο νους, αλλά την ταπείνωση ότι είναι και αντικειμενικά, διότι μπορεί να πει και ένας ο οποίος είναι πλούσιος, με όλα τα καλά του, με όλα τα έχει στη διάθεσή του κλπ., και να πει ότι είναι ταπεινός.

Ευχαριστώ. Όταν λέει «ταπεινός» ή «ίδε την ταπείνωσή μου», εννοεί ότι είναι κατατρεγμένος, είναι αδικημένος, είναι περιφρονημένος, είναι, οι πάντες ας πούμε τον πέταξαν πέρα. «Ίδε την ταπείνωσίν μου και τον κόπον μου και άφες πάσας τας ανομίας μου».

Εδώ περίπου το ίδιο, «πτωχός ειμι και αλγών εγώ». Από το ένα μέρος είναι πτωχός, με την έννοια αυτή λοιπόν, πτωχός, ταπεινός, εδιωκόμενος, αδικημένος, κατατρεγμένος, συκοφαντημένος, Εεε... Όλοι τον επιβουλεύονται, όλοι θέλουν το κακό του, καμιά παρηγοριά δεν έχει, κανείς δεν του συμπαραστέκεται. Γι' αυτό και είναι αλγών, επειδή ακριβώς δεν είναι αστεία υπόθεση, υποφέρει, πάσχει, πονάει, όλα αυτά τα οποία κάνουν εναντίον του, σαν να είναι χτυπημένος, σαν να είναι πληγωμένος, μπορεί και αυτό, και επομένως πονεί, όπως ο πληγωμένος που έχει μια βαριά πληγή, έχει χτυπηθεί πολύ, έχει άλγος, έχει πόνο.

Ως και αλγόνιμοι εγώ.

Δεν το λέγει αυτό ενώπιον του Θεού απελπισμένος, απογοητευμένος. Δεν το λέγει αυτό έτσι παραπονιάρικα, κλαψιάρικα, όπως κάνουν συνήθως οι άνθρωποι: η δική μας η μοίρα, αυτό και το άλλο. Όχι. Απλώς λέει και αυτό το οποίο είναι: πτωχός και αλγών και πονών, πονεμένος, και παρακαλεί τον Θεό με μια βεβαιότητα, με μια πεποίθηση ότι ο Θεός θα τον βοηθήσει. Παρακαλεί τον Θεό, ο οποίος Θεός είναι η σωτηρία, είναι η σωτηρία, είναι Θεός σώζων, θα λέγαμε εδώ, όπως αλλού είναι ο ελεήμων Θεός, ο ανυπερήφανος Θεός, ο εύσπλαχνος Θεός, ο φιλάνθρωπος Θεός. Εδώ που σώζει ο Θεός, η σωτηρία του ο Θεός, αντιλαβέτω μου.

Με βοηθήσεις, Θεέ μου, συ ο οποίος είσαι σωτηρία και σώζεις.

Από το ένα μέρος δηλαδή, έτσι όπως είδαμε όλο τον ψαλμό, ο Δαβίδ έχει φθάσει στο έσχατο όριο από την ανθρώπινη πλευρά. Είναι πτωχός και αλγών. Δεν έχει καμία ελπίδα σε κανέναν και από πουθενά δεν περιμένει τίποτε. Τα πάντα έχουν πέσει επάνω του, που έφτασε στο τελευταίο το όριο όπως είπαμε, σαν να μην υπάρχουν άλλα περιθώρια. Από το άλλο μέρος ο Δαβίδ εμπιστεύεται στον Θεό του. Έχει πεποίθηση στον Θεό του. Και όσο, θα έλεγε κανείς, όσο απογυμνώνεται από οποιαδήποτε άλλη παρηγοριά και άλλη ελπίδα, τόσο εμπιστεύεται στον Θεό και καταφεύγει έτσι στον Θεό.

Άνθρωπος σε αυτόν τον κόσμο, κάθε άνθρωπος έχει και παρηγοριές, αλλά πάντως θα βρει ο άνθρωπος όντως τον Θεό και θα αποδειχθεί στα πράγματα επάνω ότι όντως βρήκε τον Θεό όταν λίγο πολύ από όλα, από όλα έτσι απαγκιστρωθεί. Τότε εμπιστεύεται στον Θεό και τότε και ο Θεός έχει εμπιστοσύνη σε αυτόν και τον κάνει δικό του πλέον. «Αινέσω το όνομα του Θεού μου μετ' ωδής, μεγαλυνώ αυτόν εν αινέσει». Και αφού θα γίνει αυτό, θα με σώσεις εσύ ο Θεός ή αφού θα γίνει αυτό, ο Θεός θα με σώσει. Θα υμνήσω λοιπόν το όνομα του Θεού μετ' ωδής, με άσμα.

Αυτά για τον Δαβίδ ήταν εύκολο να κάνει ένα άσμα, να κάνει έναν ψαλμό, να πάρει και το όργανο και να ψάλει, να υμνήσει τον Θεό. «Μεγαλυνώ αυτόν εν αινέσει», και θα διακηρύξω το μεγαλείο του Θεού, επαινώντας δηλαδή τον Θεό και δοξολογώντας τον Θεό.

Και αυτό είναι ένα μυστήριο, οι πιο πολλοί νιώθουν ότι, να, πρέπει να δοξάσουμε τον Θεό, πρέπει να κάνουμε καμιά δοξολογία στον Θεό, πρέπει να πούμε κανέναν ύμνο στον Θεό, καμιά ψαλμωδία εις τον Θεό.

Είναι κάτι εξωτερικό αυτό, είναι κάτι τυπικό. Άλλο αυτό και άλλο όταν αυθόρμητα ο άνθρωπος, καθώς νιώθει να τον ελεεί ο Θεός, νιώθει να συγκαταβαίνει ο Θεός, να τον αγκαλιάζει ο Θεός, να τον περιβάλλει με το έλεός του, αυθόρμητα ο άνθρωπος θέλει να δοξάσει τον Θεό, να ευχαριστήσει τον Θεό.

Ναι.

Ναι, είπαμε και άλλη φορά αν θυμάστε, πάλι νομίζω εδώ μέσα, ερμηνεύοντας τους ψαλμούς, νομίζω ότι όπως εκείνος ο οποίος βλέπει μια ωραία ανατολή ας πούμε και αυθόρμητα λέει «τι ωραίο, τι θαυμάσιο», και αυτό συγχρόνως είναι η χαρά του και εκείνη την ώρα είναι η ζωή του, δεν είναι ότι δηλαδή έχει υποχρέωση να πει στον ήλιο τίποτα και περιμένει ο ήλιος, δεν είναι αυτό το πράγμα. Υποχρέωση έχει με την έννοια ότι αν δεν το βλέπει αυτό, αν δεν το βλέπει, τότε είναι αναίσθητος. Αυτοί είναι που λένε «να δοξάσουμε τον Θεό, να δοξάσουμε τον Θεό». Ναι, να δοξάσουμε τον Θεό, όχι γιατί το περιμένει ο Θεός, ούτε θα βγει τίποτε με το να το πεις έτσι. Πούμε σε κάποιον γύρω «δες τον ήλιο και θαύμασε τον ήλιο». Εν τω μεταξύ δεν έχει καμιά αίσθηση του πράγματος. Τι να πει; Καταλαβαίνει και τι λέτε; Και αν σας δει να θαυμάζετε το...

θέαμα που είναι μπροστά σας, θα απορήσει κιόλας «τι έπαθε αυτός στα καλά του;», όπως δηλαδή μερικοί κάποια φορά το παρακάνουν ας πούμε και πράγματι δεν είναι στα καλά τους, που λατρεύουν την κτίση παρά τον κτίσαντα. Όπως λοιπόν εκεί βλέπει κανείς το θέαμα της ανατολής του ηλίου, το θέαμα της δύσεως του ηλίου, το θέαμα, ένα άλλο θέαμα, έχει μπροστά του κανείς ένα φαράγγι, έχει μπροστά του ένα βουνό, έχει μπροστά του κάτι άλλο, ένα τοπίο,

φοβερό ας πούμε στη θέα, με την καλή έννοια, και αυθόρμητα θαυμάζει. Αν θέλετε...

Κανείς ανεβαίνει σε μια κορυφή και ανεβαίνει και ανεβαίνει και ανεβαίνει και ιδρώνει και κοπιάζει, αλλά, ναι, ή μόνος του είναι ή με άλλους είναι, λοιπόν λέγει ότι θα βγω επάνω και από εκεί θα θαυμάσω το τοπίο, θα θαυμάσω την ανατολή, θέλει να δει την ανατολή από εκεί και λοιπά. Εδώ δηλαδή είναι πονών, αλγών, είναι πτωχός, πιστεύει στον Θεό, έχει πεποίθηση στον Θεό τον σώζοντα, ότι θα τον βοηθήσει, θα τον σώσει ο Θεός, και «θα αινέσω» λέει, «θα υμνήσω το όνομά σου με άσμα και θα δοξολογήσω το μεγαλείο σου».

Είναι η τελευταία. Έχει πείρα από όλα δηλαδή, ξέρει και από άλλες φορές. Δηλαδή, όσο κανείς κι αν δοξάζει τον Θεό, ας πούμε, την ώρα που σαν να είναι κρυμμένος ο Θεός και είναι κρυμμένη όλη αυτή η δικαιοσύνη, μόνο είναι η ελπίδα, η εμπιστοσύνη στον Θεό. Δεν φανερώνεται το μεγαλείο του Θεού ενεργώς και όλη η λαμπρότητα του Θεού και όλο το μεγαλείο του Θεού δεν φανερώνεται ενεργώς και απλώς πιστεύει κανείς. Ε, ναι, τότε θα δοξάσει, αλλά όταν έρθει η ώρα εκείνη που θα φανερωθεί αυτό το μεγαλείο του Θεού, κανείς δοξάζει και υμνεί τον Θεό, «και αρέσει τω Θεώ υπέρ μόσχον».

«Κέρατα εκφέροντα και οπλάς». Γι' αυτό, αυτή η δοξολογία, αυτός ο ύμνος, η ευχαριστία που θα ψάλω εις τον Θεό, αυτό θα αρέσει εις τον Θεό περισσότερο από ό,τι αν απλώς κάνω μία θυσία. Μια θυσία, θυσιάσω δηλαδή ένα μοσχαράκι νέο, απαλό μοσχαράκι, που τώρα μόλις βγάζει τα κέρατά του, δηλαδή «κέρατα εκφέροντα», ο μόσχος τώρα βγάζει τα κέρατα, άρα λοιπόν είναι τρυφερό, είναι ό,τι καλύτερο που έχει να θυσιάσει κανείς. Δηλαδή κάνοντας μια τέτοια θυσία κανείς, είναι η καλύτερη θυσία που κάνει τότε. Αυτό όμως που θα κάνω θα αρέσει πιο πολύ από μια τέτοια θυσία.

Εννοεί ότι δεν χρειάζεται να κάνει κανείς τέτοια θυσία. Θέλει να πει ότι υπάρχει, ναι μεν, αυτή η θυσία, αλλά υπάρχει άλλη που αρέσει ακόμα πιο πολύ στον Θεό, άλλη θυσία. Και είναι αυτή η θυσία που, καθώς είναι πτωχός αλγών και θα τον βοηθήσει ο Θεός και θα λυτρωθεί και θα σωθεί, και θα ξανοιχτεί το λιπαρξίστου και δοξολογία και εμπαιδεία προς τον Θεό. Αυτή η θυσία, αυτή η προσευχή θα αρέσει στον Θεό περισσότερο από μια θυσία κατά την οποία θα θυσιάσει μοσχαράκι που μόλις τώρα βγάζει τα κέρατα και οπλάς και έχει νύχια, δηλαδή, τα βοδινά νύχια.

Δηλαδή μάλλον με την ε είναι εδώ. Εεε...

Σύμφωνα με την Παλαιά Διαθήκη και με τα όσα είπε ο Θεός δίνοντας το νόμο, είχαν δικαίωμα οι Εβραίοι να τρώνε τα ζώα εκείνα τα οποία τα πόδια έχουν, είναι σχισμένα, όχι το άλογο που δεν έχει σχισμένο πόδι, το γαϊδουράκι που δεν έχει σχισμένο πόδι κτλ. Τα βόδια τρώγονται επειδή έχουν σχισμένο. Όλα τα κατσίκια, τα πρόβατα, ο λαγός, όλα αυτά έχουν σχισμένο, εκτός, ας πούμε, από το χοίρο, από τα σκυλάκια. Λέει εκεί τις εξαιρέσεις.

Θα λέγαμε τώρα ότι να κάνει κανείς θυσία εις τον Θεό, να δοξάζει τον Θεό, αλλά πάντοτε να κάνει το καλύτερο εις τον Θεό. Εάν δεν μπορείς το καλύτερο, κάνε αυτό το λιγότερο, αλλά όταν μπορείς να κάνεις το καλύτερο, να κάνεις το καλύτερο. Αλλά δεν είναι μόνο αυτή η έννοια, ότι αντί να κάνεις το λιγότερο, κάνεις το περισσότερο, αντί να κάνεις το λίγο καλό, κάνεις το περισσότερο καλό. Δεν έχει αυτή την έννοια μόνο. Αλλά έχει και την έννοια ότι και οι θυσίες που γίνονται, δεν γίνονται, διότι είναι τυπικές οι θυσίες. Άμα δηλαδή απλώς πάρει κανείς ένα μοσχάρι και πάει το θυσιάσει, δεν είναι δύσκολο αυτό να το κάνει και μπορεί να μην επέλθει καμία αλλαγή μέσα στον άνθρωπο. Όπως σήμερα δηλαδή μπορεί κανείς να κάνει πολλά αυτά.

Αυτά όμως, διαμέσου αυτού δεν εκδηλώνεται η αλλαγή της ψυχής, η αλλαγή της καρδίας, δεν εκδηλώνεται η αγάπη μας προς τον Θεό, αλλά απλώς ανάβουμε το κερί, απλώς δίνουμε θυμίαμα, απλώς, ξέρω εγώ, πάμε στην εκκλησία, απλώς θα κοινωνήσουμε, απλώς, δεν φτάνει. Λοιπόν, έχει και αυτή την έννοια, να μην μένει κανείς μόνο μες στα τυπικά, διότι δεν αρέσει αυτό εις τον Θεό απλώς μόνο. Όχι ότι καταργούνται τα τυπικά, και αυτά θα γίνουν. Αλλά δεν είναι αυτό που θα αρέσει εις τον Θεό, αλλά εκείνο το κάτι άλλο. Ιδέτωσαν πτωχοί και ευφρανθήτωσαν. Εκζητήσατε τον Θεό και ζήσεται η ψυχή υμών. Και σαν να έγιναν τώρα όλα αυτά, σαν να ήδη ο Θεός επενέβη, τον ελύτρωσε, τον έσωσε.

Γι' αυτό απευθύνεται τώρα εις τους άλλους πτωχούς, με αυτήν την έννοια πάλι, σε όλους αυτούς που ελπίζουν εις τον Θεό και πιστεύουν εις τον Θεό, και ταπεινοί όλοι αυτοί και λοιπά, εξουθενωμένοι, περιφρονημένοι, αδικημένοι, διωγμένοι σε αυτόν τον κόσμο. Ο ψαλμωδός, όπως είχε πει πιο πάνω, είχε και αυτήν την φροντίδα να μην σκανδαλιστούν, να μην λιποψυχήσουν οι άλλοι βλέποντας ότι επιμένουν σε αυτόν οι πειρασμοί και οι δυσκολίες κλπ. Λοιπόν, εδώ τώρα λέει: όλοι αυτοί ας δουν και ευφρανθούν, θα δουν λοιπόν τη σωτηρία μου, θα δουν ότι σώθηκα, ότι είμαι σωσμένος, ας δουν λοιπόν αυτοί οι πτωχοί και ευφρανθούν. Εκζητήσατε τον Θεό και ζήσεται η ψυχή υμών.

Σαν να τους έχει μπροστά του τώρα όλους αυτούς οι οποίοι είδαν τη θαυμαστή επέμβαση του Θεού που τον έσωσε, ναι, απευθύνεται τώρα σε αυτούς και τους λέει: ζητήστε τον Θεό, όλοι ζητήστε τον Θεό αυτό, μην ξεγελιέστε από τίποτε, ζητήστε τον Θεό και ζήσεται η ψυχή υμών, και θα ζήσετε. Δηλαδή θα σωθείτε από τις δυσκολίες, από τα βάσανά σας, από την οποιαδήποτε ταλαιπωρία.

Τιεεε... Και η ταλαιπωρία δεν είναι απλώς ότι έχετε κάποιες δυσκολίες μέσα στη ζωή. Η ταλαιπωρία είναι ότι χωρίς Θεό δεν γίνεται. Όπως λέγαμε τότε εδώ, τη δεύτερη ώρα νομίζω. Σήμερα πιο πολύ το καταλαβαίνουμε από τότε, εκείνα τα χρόνια.

Δεν έχει κανένα νόημα η ζωή. Πόσοι και πόσοι άνθρωποι σήμερα δεν βρίσκουν πλέον νόημα στη ζωή, και με το δίκιο τους. Το δίκιο τους, δεν βρήκαν αυτόν που δίνει τη ζωή και το νόημα της ζωής, τον Θεό, και έμειναν χωρίς Θεό, δεν έχει νόημα. Αυτοί είναι δηλαδή πιο ειλικρινείς, θα έλεγε κανείς, οι άλλοι είναι σαν μεθυσμένοι, οι άλλοι δεν καταλαβαίνουν τι γίνεται. Που ακόμη, ξέρω εγώ, προσπαθούν με απληστίες και με εμπόρια και με τέτοια τάχα να κρατηθούν στη ζωή. Λοιπόν, δεν έχει κανένα νόημα η ζωή χωρίς τον Θεό. Με αυτή την έννοια λοιπόν, ζητήστε τον Θεό και θα ζήσει η ψυχή σας. Θα έχετε ζωή. Ότι εισήκουσε των πενήτων ο Κύριος και τους πεπεδημένους αυτού ουκ εξουδένωσεν. Και μην ανησυχείτε, λοιπόν, ζητήστε τον Θεό και ο Θεός, θα δείτε, θα ανταποκριθεί, διότι ο Θεός ακούει τους πτωχούς, ακούει και εισακούει τις προσευχές των πτωχών.

Τους πεπεδημένους αυτού ουκ εξουδένωσεν. Αν δεν ξέρετε τι σημαίνει η λέξη αυτή, που την έχουμε και εκεί στο τροπάριο του Τρισαγίου: «Συ ο Θεός ο μόνος καταβάς εις Άδην και τας οδύνας λύσας των πεπεδημένων». Πεπεδημένοι είναι οι δεμένοι, οι αλυσοδεμένοι. Έχουμε πει και άλλες φορές ότι κατά κάποιο τρόπο ο διάβολος δένει τον άνθρωπο, τον δένει και εδώ όσο είναι, και όταν φύγει από αυτόν τον κόσμο ακόμα πιο πολύ, ας πούμε, δένει τις ψυχές που τις έχει με το μέρος του. Και ο Θεός είναι εκείνος που συντρίβει τα δεσμά. Γι' αυτό και η Ανάσταση, η εικόνα της Αναστάσεως.

Στην εικόνα της Αναστάσεως βλέπει ο άνθρωπος τον Κύριο να έχει σπάσει τις πόρτες, να τις έχει ξεβιδώσει από εκεί που ήταν καρφωμένες οι πόρτες, και καρφιά εδώ πεταμένα και καρφιά εκεί πεταμένα, και δεν έχει μείνει τίποτα από όλα αυτά. Έχει ξηλώσει ο Θεός με την Ανάστασή Του, και πάνε και οι αλυσίδες και πάνε και τα δεσμά και πάνε όλα διά της Αναστάσεως. Λοιπόν, εδώ, διότι θα εισακούσει τις προσευχές των πτωχών ο Κύριος, γι' αυτό λέγω να ευφρανθείτε και ζητήστε τον Θεό και θα ζήσει η ψυχή σας. Και τους πεπεδημένους αυτού ουκ εξουδένωσεν. Ο Θεός όλους αυτούς που είναι αλυσοδεμένοι σαν αιχμάλωτοι, ο Θεός δεν τους περιφρονεί. Εδώ έχει άλλη έννοια του πεπεδημένου, δεν έχει την έννοια που έχει εκεί.

Το τροπάριο, δηλαδή το ίδιο σημαίνει η λέξη, η λέξη σημαίνει το ίδιο, αλλά άλλο σημαίνει εκεί, άλλο σημαίνει εδώ. Εδώ κατά κάποιο τρόπο, κάποιο τρόπο οι πτωχοί, αυτοί όλοι, μέσα στη ζωή είναι σαν δεμένοι με τους άλλους ανθρώπους. Τους περιφρονούν οι άλλοι άνθρωποι, τους συκοφαντούν οι άλλοι άνθρωποι, τους αδικούν οι άλλοι άνθρωποι, δεν τους λογαριάζουν. Τους θεωρούν σαν κατώτερους, σαν δευτέρας κατηγορίας ανθρώπους και λοιπά, δεν είναι πεπεδημένοι, δεμένοι μέσα σε αυτά τα δεσμά; Ο Κύριος όμως δεν τους περιφρονεί αυτούς, δεν τους προσπερνά αυτούς, αλλά ο Κύριος ακριβώς για αυτούς φροντίζει. Αυτούς αγαπάει και αυτοί είναι στους οποίους δίδει ζωή, θα δώσει ζωή.

Αινεσάτωσαν αυτόν οι ουρανοί και η γη, η θάλασσα και πάντα τα έρποντα εν αυτοίς. Και έτσι λοιπόν, αφού όλα αυτά θα τα κάνει ο Κύριος, είναι βέβαιος δηλαδή ο ψαλμωδός, επομένως ας ανυμνήσουν τον Θεό και οι ουρανοί και η γη, η θάλασσα και πάντα όσα βρίσκονται στη θάλασσα. Ότι ο Θεός σώσει την Σιών και οικοδομηθήσονται αι πόλεις της Ιουδαίας και κατοικήσουσιν εκεί και κληρονομήσουσιν αυτήν. Ο Θεός θα σώσει την Αγία Πόλη του, Σιών. Τώρα πηγαίνει ειδικότερα, δηλαδή στην Σιών, στην Ιερουσαλήμ δηλαδή. Γιατί, είπαμε, πρέπει να το προσέξουμε γι' αυτόν τον ψαλμό, είπαμε πολλές φορές ότι...

Ο Δαβίδ στους ψαλμούς του διατραγωδεί την όλη κατάσταση, την αρχή, τονίζει όσο παίρνει περισσότερο πόσο βρίσκεται σε δυσκολία, πόσο είναι δεμένος, πόσο είναι αδικημένος, πόσο κινδυνεύει κτλ., αλλά όμως δεν μένει εκεί. Πάντοτε στο τέλος, όχι απλώς προστρέχει στον Θεό, όχι απλώς ελπίζει στον Θεό, αλλά έχει μια βεβαιότητα πάντοτε ότι ο Θεός θα τον λυτρώσει, σαν να έγινε δηλαδή η λύτρωση. Στο μυαλό δηλαδή πάντοτε φαίνεται σαν να έγινε η λύτρωση και έτσι καλούνται όλοι λοιπόν να δοξάσουν, να υμνήσουν τον Θεό. Και ο Θεός αυτός, λοιπόν, αυτός φροντίζει το λαό, θα φροντίσει ιδιαίτερα για την πόλη του, για τη Σιών, την Αγία αυτή πόλη, τη Σιών.

Τώρα μπορεί και λίγο προφητικά να πούμε έτσι ομιλεί ο Δαβίδ ότι... Εεε... Εεε... Ναι...

Να... Δεν πει προφητικά, όχι αυτό, δηλαδή...

Ψαλμούς του, το «προφητικά» τώρα μάλλον μου ξέφυγε η λέξη και την είπα γιατί πήγε το μυαλό μου σε αυτά που διαβάζουμε στο Β' Βασιλειών, που δηλαδή τώρα γίνεται βασιλιάς και επομένως τώρα είναι στη Χεβρών, μετά από 7 χρόνια θα πάει στην Ιερουσαλήμ. Θα γίνει πρωτεύουσα η Ιερουσαλήμ, θα διώξει από εκεί τους Ιεβουσαίους, επομένως θα αναδειχθεί η Σιών, η Ιερουσαλήμ, και επομένως αν υποθέσουμε να γράφει αυτόν τον ψαλμό τότε, αυτό τα μπέρδεψε λίγο στο μυαλό μου αυτή τη στιγμή, με συγχωρείτε. Αλλά ωστόσο όμως, ναι, είναι και πρέπει να έχει αυτή τη βεβαιότητα ο Δαβίδ, διότι καθώς αυτός, ας πούμε, εδιώχθηκε...

Από εδώ και εδιώκεται από εκεί και επανεστάτησε ο υιός του και λοιπά, κατεστράφησαν και οι πόλεις, κατεστράφησαν και οι κατοικημένες περιοχές και λοιπά. Τώρα λοιπόν όλα αυτά θα τα τακτοποιήσει, θα περάσει, θα θεραπεύσει και θα λυτρώσει μάλλον αυτός από αυτό που τον βρήκε και θα τον σώσει ο Θεός. Όλοι θα αινέσουν και θα υμνήσουν τον Θεό, και ο Θεός θα σώσει τη Σιών και θα οικοδομηθούν οι πόλεις της Ιουδαίας που είχανε καταστραφεί, και θα κατοικήσουν εκεί και κληρονομήσουν αυτήν, και θα κατοικήσουν σε αυτές λοιπόν τις πόλεις, και θα, οι Εβραίοι, πέρασε το κακό, ακόμη δεν πέρασε, αλλά δηλαδή το θεωρεί τετελεσμένο γεγονός αυτό.

Όχι απλώς θα κατοικήσουν στις πόλεις, αλλά αυτές θα είναι η κληρονομία τους. Και το σπέρμα των δούλων αυτού καθέξουσιν αυτήν και οι αγαπώντες το όνομά σου κατασκηνώσουσιν εν αυτή.

Και οι απόγονοι, ας πούμε, θα κατοικήσουν και αυτοί, θα συνεχίσουν να κατοικούν σε αυτές τις πόλεις και ιδιαίτερα στη Σιών. Και όλοι αυτοί που αγαπούν το όνομά σου, κατασκηνώσουν αυτοί, γιατί θα φτιάξουν τις σκηνές των, τα σπίτια των, μόνιμα εις αυτήν, εις την Σιών δηλαδή, αλλά και εις τις πιο πέρα από τη Σιών πόλεις, οι οποίες θα οικοδομηθούν και αυτές και θα κατοικούν εκεί ο εκλεκτός λαός του Θεού.

Θα έλεγε κανείς, σε αυτόν τον ψαλμό, τελείωσε ο ψαλμός, θα έλεγε κανείς σε αυτόν τον ψαλμό, Δαβίδ, θα έλεγε και σε άλλους ψαλμούς, μπορεί να τα διαβάζουμε με έναν σκεπτικισμό καμιά φορά. Όχι, αυτό που έλεγε ο Δαβίδ, αυτό το πίστευε ο Δαβίδ και αυτό το έκανε ο Θεός. Άλλο τώρα εάν έπειτα πάλι ο ίδιος ο λαός αμάρτανε, ο ίδιος ο λαός ξέφευγε και του χρειαζόταν αυτές οι τιμωρίες και άφηνε ο Θεός πάλι να χαλαστούν τα πράγματα και πάλι να χρειάζεται από την αρχή να ξαναγίνει και λοιπά, άλλο τι συνέβη. Όπως επίσης, με βάση αυτά δηλαδή μπορούμε να πούμε ότι τώρα δηλαδή που ζούμε στα χρόνια της Καινής Διαθήκης, τώρα που ζούμε 2.000 μάλιστα χρόνια μετά τον ερχομό του Χριστού, τώρα ο καθένας, καθένας μπορεί να είναι μέσα στον παράδεισο, καθώς ζει δηλαδή...

Άσχετα τι είναι ο κόσμος, άσχετα τι σκέπτεται ο κόσμος, τι πιστεύουν οι άνθρωποι, τι περιμένουν οι άνθρωποι, σε τι ελπίζουν οι άνθρωποι, πόσο κακοί είναι οι άνθρωποι, πόσο διεφθαρμένοι είναι οι άνθρωποι, πόσο άδικοι και τα λοιπά. Άσχετα που ζει κανείς μέσα σε ένα τέτοιο κόσμο, εάν έχει πεποίθηση στον Θεό, εάν έχει αγάπη στον Θεό, εάν υποτάσσεται στον Θεό, εάν ο Θεός τον αγαπά, δηλαδή δέχεται αυτή την αγάπη του Θεού και ανταποκρίνεται σε αυτή την αγάπη του Θεού, ήρθε κιόλας. Το πλήρωμα της Βασιλείας θα έρθει, αλλά ήρθε κιόλας η Βασιλεία. Ένας Άγιος, μας έχουμε πει και άλλη φορά, ένας Άγιος...

Άγιος δεν ζούσε απλώς μόνο με την ελπίδα. Να το προσέξουμε αυτό. Δεν ζούσε απλώς μόνο με την ελπίδα. Είχε πείρα αυτού το οποίο έλπιζε, το οποίο έλπιζε, είχε πείρα, το εγένετο αυτό. Και κάθε φορά και περισσότερο. Ούτε, πρέπει να το προσέξουμε αυτό σας παρακαλώ, ούτε όπως οι άνθρωποι σήμερα κάνουν σπασμωδικές κινήσεις και με τις διάφορες ιδεολογίες τους και με τα συστήματά τους και με τα δεν ξέρω τι, και θα κάνουμε έτσι, θα κάνουμε αλλιώς, και ονειρεύονται, ας πούμε, ονειρεύονται και μερικοί πιστεύουν ότι κάτι θα γίνει και ύστερα από καιρό δεν γίνεται και πάλι απογοητεύονται και λοιπά, και απλώς είναι ένα όνειρο.

Δεν είναι έτσι εδώ, ότι απλώς στα τυφλά ελπίζουμε, απλώς στα τυφλά περιμένουμε και άραγε θα γίνει τίποτε, τίποτε θα γίνει; Όχι, δεν είναι καθόλου έτσι, δεν είναι. Η βεβαιότητα που έχει ο Δαβίδ τώρα ότι αυτά θα γίνουν, θα τα κάνει ο Θεός και τα ζει σαν να έγιναν, και εδώ μεν είναι μια πίστη εδώ στον Δαβίδ, αλλά στην ψυχή ενός Αγίου όχι απλώς ελπίζει, όχι απλώς πιστεύει, όχι απλώς περιμένει, αλλά ήδη συγχρόνως αυτά τα οποία ελπίζει, η πεποίθηση που θα αποκαλυφθούν στην πληρότητά τους κάποτε, αυτά ήδη τα γεύεται, τα απολαμβάνει. Ο χριστιανός δηλαδή είναι πραγματικά παιδί του Θεού και το αισθάνεται αυτό και το ζει αυτό και έχει ό,τι έχει ένα παιδί του Θεού.

Είμαι θα συγκληρωνώ με Χριστού.

Κληρονόμος αλλά και συγκληρονόμος του Χριστού να ζει, ό,τι έχει ο Χριστός έχουμε και εμείς, ό,τι έχει ο Χριστός μας δίνει και εμάς, ό,τι έχει ο Χριστός το έχει για εμάς, αν θέλετε.

Τώρα, εμείς απέχουμε από αυτά μερικές φορές δηλαδή τόσο πολύ που καταλαμβάνεται κανείς από αμφιβολίες: άραγε γίνεται τίποτα από αυτά; Θα γίνει τίποτα από αυτά κάποτε; Λοιπόν, παλίμωνος εκείνον ο οποίος, όχι που έχει τέτοια, τέτοια θα έρθουν ούτως ή άλλως, αλλά που κάθεται και τα προσέχει αυτά. Όχι, βλέπετε εδώ, δείτε, περνάει εδώ και δεν αφήνει καθόλου τον εαυτό του στην απελπισία, στην απόγνωση, στην αμφιβολία. Τίποτε βεβαιώνει την ψυχή. Έχει βέβαια αυτή την ελπίδα μέσα, την πίστη αυτή.

Αυτό είναι εκείνο το οποίο χρειάζεται καθένας να έχει. Εμείς πολύ περισσότερο τώρα που ζούμε πλέον στα χρόνια της Καινής Διαθήκης, που όλα όχι απλώς θα έρθουν, είναι πιο κοντά μας, αλλά κατά κάποιο τρόπο ήλθαν κιόλας. Όλα ήρθαν και έρχονται σύμφωνα. Ο Θεός να μας φωτίσει όλους και να μας ελεήσει.