The Fear of God

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the unchanged Greek original is the authoritative text.

I feel great joy whenever someone reaches out; one feels great joy when speaking with theologians, because presumably they are people of God, since they are theologians, and of course they are supposed to speak about God, for that is what the word theologian means: the one who tells of, speaks of, and reveals God.

And of course let us go a little further into what Saint Symeon the New Theologian says: that in order to speak about God you must have seen God, that is, you must be in some way a seer of God. Perhaps we should put the word 'seer of God' in quotation marks, because we cannot all be seers of God; yet we can be so by having a perception of God and by speaking about God.

This, more or less, is what a theologian is, and when one speaks to theologians he feels this special joy. What I wanted to share with you today, just a few thoughts, a few words, is to speak about the fear of God.

The fear of God is perhaps a neglected topic, or even a misunderstood one. The Book of Proverbs begins, more precisely from the seventh verse, by saying that the fear of the Lord is the beginning of wisdom.

This means a great deal: that the fear of the Lord is the beginning of Wisdom. But of which Wisdom?

As you know, among the Hebrews wisdom is not a product of the intellect, but is what is called practical wisdom, that is, virtue. And so the fear of the Lord is the beginning of virtue, that is, the beginning of holiness.

But if we take into account that in these wisdom books Wisdom is spoken of as a person, not as a concept but as a person, and that this is the second person of the Holy Trinity, which is something magnificent, exceedingly magnificent, the enhypostatic Wisdom.

Then we could say that the fear of the Lord gives the first knowledge of Wisdom, that is, of the enhypostatic Wisdom, that is, of Jesus Christ. For this enhypostatic Wisdom is nothing other than Wisdom as a person, who later became man; He is Jesus Christ.

This is something exceedingly magnificent. What is the fear of God? It is the first perception of God. When the soul begins to have this perception of fear, it also has the beginning of the perception of God.

And so fear becomes the foundation of piety, the foundation of piety; Saint Peter of Damascus says that out of faith fear is born.

Fear, then, is this first perception of God, and a soul that has dwelt long in sin and has grown old in that sin becomes new again when the fear of God draws near to it. This is a phenomenon, and I tell you truly, of which we can all be witnesses, and the spiritual fathers most of all, that is, the confessors, who see people whose hearts God touched at some moment,

their heart caught fire and the fear of God was established within the soul, and then they changed; they underwent the good change. And this change is the change wrought by the right hand of the Most High, as Saint John of Karpathos says.

Nothing renews the soul that has grown old, and prepares it to draw near to God, as does the fear of God. Nothing, he says, can renew the soul that has grown old and prepare it to approach God as the fear of God can.

And so that shattering incident of the thief on the Cross astounds us, when at a certain moment he received this fear of God and turned toward the other thief, who was blaspheming; for at first both of them were blaspheming. This is the awesome mystery.

But at a certain moment one of them comes to himself, the fear of God is established within his soul, and he says to the other thief, who kept on blaspheming, 'Do you not even fear God, seeing you are under the same condemnation?' And once the fear of God was established, that is, that first perception of God I spoke of earlier, we have theology.

How is it that we have theology; what did the thief say? 'Remember me, Lord, when You come into Your Kingdom.' He no longer saw merely a man named Jesus, but he saw the Son of God, for by all reason the thief is dying and Jesus too is dying.

For him to say, 'Remember me in Your Kingdom,' what Kingdom? As though he recognized a king? He saw the Godhead. That is, he had a perception of the Godhead. How, then, did he advance to theology? From the fear of God. This is why the theologian, every theologian of every age, must set out from the fear of God.

And he received that astonishing answer: 'Amen, amen, I say to you, today you will be with Me in Paradise.' And this fear of God creates the perception of God I spoke of, but there is an interaction, a mutual increase: the more the fear of God increases, the more this perception of God increases as well.

And this never comes to an end; these two grow together. And their growing together is what we call spiritual progress, which every Christian ought to have. It is presupposed, if I am a Christian, that I have some spiritual progress.

And it never ends. Saint Maximus the Confessor says, 'and it will never be exhausted.' It never passes away. That is, this fear of God gives energy to piety, to the perception of God, and the other way around, as I have explained to you.

The fear of God, according to Saint Gregory of Sinai, is divided into three, or rather it has three stages, three phases. He says: the fear is divided into three kinds, the fear of beginners, the fear of the perfect, and the fear of wrath.

So there is the introductory fear. The introductory fear is that first fear found in beginners. As I told you, and I believe you are witnesses of such things, I certainly am, I have many testimonies to give. You see the other person, once indifferent, and the fear of God has entered him: what must I do to be saved? Like that jailer at Philippi. Sirs, he says, what must I do to be saved? Astonishing.

This is what is called the introductory fear. Then there is the perfect fear. This perfect fear, the one meant for the perfect, is nothing other than the fear of losing God and all the spiritual things and gifts they have gained, the fear of losing what I have acquired.

It is what the Apostle Paul says: work out your own salvation with fear and trembling. This trembling, which is the intensifying of fear, is the fear of losing what I have, God himself. I can lose God, nothing is easier.

And then there is the fear of wrath, the fear that takes hold of the soul before the day of God's wrath, before Hell. For many people are afraid of Hell. Of all these, of course, we would say that the perfect fear is equivalent to perfect love.

When the Apostle and Evangelist John says, when he speaks of perfect love, notice this point, it is very important. Perfect love casts out fear. Which fear? The fear of wrath. That is, the fear stirred up in the soul as it prepares to face the day of judgment.

And he does not mean the fear of beginners, nor the fear of the perfect. Rather than lose what I have gained, so as to gain God, and not to lose God. And so perfect love is equivalent to the perfect fear. Not to the fear of wrath, nor to the fears of beginners and of the perfect, as Saint Gregory of Sinai says.

To comment on this: fear is a foundational virtue. A virtue, and happy are those who possess this virtue. For it is a gift, a gift of the Holy Spirit.

Commenting on, or rather drawing from Isaiah, Saint Maximus the Confessor says the following. It is from Isaiah, the eleventh chapter, from the eleventh chapter. And Saint Maximus says: and it shall rest upon him. Upon whom? Upon the Son of God, upon the Servant of God, my Servant, upon the Servant of the Lord, that is, upon Jesus Christ according to his human nature.

But this applies to every believer as well: and there shall rest upon him seven spirits, that is, the Holy Spirit, who gives seven gifts. The Spirit of Wisdom, the Spirit of Understanding, the Spirit of Knowledge, the Spirit of Discernment, the Spirit of Counsel, the Spirit of Might, the Spirit of Fear, the Spirit of the Fear of God.

It belongs to these spiritual gifts, says Saint Maximus the Confessor, that fear brings the casting off of evils. So we would say it is a gift of the Holy Spirit, and he himself adds: the first good toward us in its actual working is the fear concerning God, as the beginning of wisdom.

That is, Isaiah places this gift last, because it concerns Christ; but as far as we are concerned, as human beings, it is the first good. So it is the foundation of the gifts, the foundation for acquiring all the other gifts.

Because if we do not have the gift of the fear of God, the other gifts of the Holy Spirit cannot be established in us.

One who does not have the fear of God, my beloved, is called godless.

A person may be reserved, yet without love. But this fear is one that gives a boundless, deep, and inalienable exultation. Again Saint Gregory of Sinai says: the divine fear is a trembling that also holds a trembling exultation.

It is the fear of wisdom, for it is also called the beginning of wisdom. It has no servile fear, but a trembling exultation. It has exultation, but a trembling exultation. How can I picture this for you? Allow me a small example.

Take someone who has completed a work at the university, and I draw this from your own field. They tell him that his work has been approved and that he will be declared a professor.

He rejoices, he rejoices, and at the same time he trembles. A trembling comes over him, a trembling, but a trembling of exultation. Or take a girl preparing to be married. That she rejoices, even the wedding blessings say so: rejoice, rejoice, hail. It is the same thing. She will be the central figure, the good hour is drawing near, she has a joy, but also a certain fear. And on the occasion of this example: because she has a modesty, a certain something, very wisely the veil is placed over her, the bridal veil, to protect her from the eyes of the onlookers, for otherwise she would feel very ill at ease, even more ill at ease.

before everyone who is watching her, the central figure. It is the very same cloth that is placed on the deacon when he is ordained. They place a cloth on him and he goes to the icon of Christ, holding the basin, a most beneficial cloth, because he sees no one and no one sees him. So you see, it is something very significant.

All of this is captured in two little words: trembling exultation. It is an element of happiness. One trembles for very joy. This wondrous fear Saint Maximus the Confessor calls unadulterated fear. Notice, because there is also an adulterated fear, one that is not pure. And since I have spoken of the impure, it is also called pure, from the Psalter, from the Psalmist, in the eighteenth Psalm: the fear of the Lord is pure.

What does the pure fear of the Lord mean? It is the fear that leads souls to purification, so that souls and bodies become pure. That is why it is called the pure fear of the Lord, and in this way a deep peace is given to the soul.

This pure fear is very important, and Saint Theodore speaks of it. I have called upon the Philokalia, as you have already noticed. Perfect, and perfecting. A perfect fear that perfects. And I told you earlier that it is identical with perfect love.

It is the fear of the Saints. And again, according to Saint Maximus, the beginning and the end of each person's salvation is Wisdom, the enhypostatic Wisdom. At its beginning it first creates fear, and at its completion it establishes longing.

You should know that it is this enhypostatic Wisdom that deposits this fear within us, that hides it deep inside us.

He places it, she places it, he, God the Word (Logos), Jesus Christ. He places this fear within the souls that revere the enhypostatic Wisdom. He puts the fear in them. So what does Saint Maximus say here? He says that in the beginning he places fear, and afterward he places longing.

This is very beautiful, and Saint Augustine speaks of it too. But fear and longing are the two poles around which the axis of piety turns. Fear pushes away, longing draws near: I fear, and I withdraw; I love, and I come close. So this axis moves between these two poles.

If we truly want to speak of piety: the fear of God permeates the whole of human existence. That is, the entire being of the devout person; his holiness he works out within the realm of the fear of God.

That is why the Apostle Paul says, in Second Corinthians 7:1: 'perfecting holiness in fear.' Where is holiness to be perfected? In the fear of God. The word 'in' expresses the realm, within the realm of the fear of God. And he adds, to the Philippians: 'with fear and trembling,' the very thing I told you earlier, 'work out your own salvation.'

The faithful person knows very well that if the fear of God is lost, then every virtue scatters and is lost, and then wickedness begins to enter in.

My beloved, if Adam had had the fear of God, and Eve the fear of Adam, surely this Fall would never have happened. But Adam lost the fear of God, who had told him: you will die if you transgress my commandment.

And Eve, in turn, lost the fear of her husband.

What I am saying is not scandalous. I am not saying that the woman should lose the fear of God, that is, the fear of Adam. Adam himself had the fear of God. That is, Adam had his reference point in God, and Eve in Adam. That is what I mean.

What I am telling you is very deep. I will not develop it any further.

Then no Fall would have happened. Adam proved to be, as the Fathers say, 'apsikoros.' The word is theirs. It means one who is quickly sated. That is, one who is satisfied very quickly proves to be superficial, shallow. And so Adam showed himself superficial. He showed a certain shallowness. Had he kept this fear of God, which preserves the good, he surely would not have suffered the evil that he suffered.

And now pay attention, I am going to move on to another subject.

When God called him, Adam answered: 'I heard the sound of your voice as you walked in Paradise, and I was afraid because I am naked, and I hid myself.' I was afraid. This fear, my beloved, is what Adam now confesses. It is not the true fear, for if he had had the fear of God, he would not have fallen into this other fear.

which he now confesses, that now he is afraid of God. That is why he says: I hid myself. Here the life-giving fear was lost, and the alien fear entered in. To put it more pointedly, the demonic fear. From that time on man, writes Saint Maximus the Confessor...

He says: pleasure and pain, desire and fear, and all that follows from them, were not originally created together with human nature. That is, he says, had they belonged to the terms of our nature, they would have shaped it; instead they would have worked quite differently upon the constitutive givens of our nature.

Therefore these four, pleasure and pain, desire and fear, were not created together with human existence. They are later; they came afterward. So one can see that this alien fear was introduced. Let us say a few words about it.

Because it is not desirable, we must banish this fear. It is a destructive fear.

The Psalmist says in Psalm 13, verse 5: There they were in fear, where there was no fear. There they were afraid where they had no need to be afraid. Why do you fear things you have no reason to fear? So the first fear in the human soul was, first of all, the presence of the devil. He feared the devil. And after that, the devil's evil craft. The most typical form of it is sorcery. Tell a man that someone has cast a spell on him, and terror will seize him. Terror!

He may actually fall ill from the mere idea that a spell has been cast on him. And yet the Lord told us: I give you authority to tread on serpents and scorpions, and over all the power of the enemy. What is that power? Spells and such things, the works of the enemy, of the devil.

You see, the alien fear has entered and taken command, and it still rules. You see man afraid of everything mysterious and dark. He fears death, he fears life, he fears other people. In our own age, more than in any other age I think, we are afraid of other people, packed together as we are in our very crowded cities.

We don't know how the other person thinks, so we hide, we guard ourselves, we lock ourselves away. In Chicago, for many years now, from sunset onward people lock themselves inside their homes. Little by little the Athenians will come to this too, and the people of Thessaloniki, and even the provincial towns.

Because we are afraid of other people. The why and the how of it you already know; they are understood without saying. And look at our new generation, our young men. They are afraid to go into the army, to serve their time. They are afraid, and you have seen this yourselves.

I meet this every single day, very often. You should know that soldiers have been brought to me by officers, by non-commissioned officers; commanders of units have brought me their soldiers so that I might help these young men not to be afraid, and this not even in a time of war, and that is the astonishing thing. Even the young man of today, for instance, is afraid of his own career; our young people are afraid to start a family, afraid of the responsibilities, and so on.

And all of this is because the fear of the Lord, the pure fear, has been lost, and in its place has come the fear that arises as a consequence of sin. And so man has become a prisoner of phobias; modern man has acquired his phobias.

And these are the fears that now govern his life, until in the end the wretched man, my beloved, ends up in the psychiatrists' offices. There would be no need for the psychiatrist if there were no fears, and to be more exact, if there were no guilt, psychiatry would be unknown.

Psychiatry begins from that center which we call guilt. Guilt gives birth to fears, to phobias, and to everything that comes with them, and the result is that we now have the science of psychiatry flourishing at its very height. And so people today end up with the psychiatrists, and what is more, they have never properly valued Confession, and so they end up there.

With good reason Isaiah writes this: He who flees from fear, meaning the fear of the Lord, will fall into the pit. The man who avoids the fear of God, he says, falls into the pit, into the ditch, into the cesspit; and this pit is the many and various calamities that come from the casting out of the pure fear of the Lord and from the invasion of these phobias, that is to say, of the demonic fear.

The tragedy with the psychiatrists, and I will not stay any longer on this subject, is only that they confuse things, they cannot discern; and how could they discern?

They would have to be spiritual people in order to distinguish the fruitful fear, the fear of God, from the sick and morbid fear. And their conclusion goes as it does because what they see before them is man after the Fall; that is their subject, man after the Fall.

Not the spiritual man. And so they say: drive out fear by every means. That is, they mean even the fear of God. Why? Because they say, look, the fear of God is what made you and made you fall ill. All we are doing is drawing a distinction between the fear of God, which is pure, and the phobias that are created precisely by the casting out of the fear of God.

My beloved, the Lord told us: Do not be afraid of those who kill the body, and after that can do nothing more. But I will show you whom to fear: fear the one who, after killing, has the authority

to cast into Gehenna. Yes, I tell you, fear him. Only God. All the other fears, cast them off. This is what the Lord counsels us. Fear God alone. And that is why every other fear, demonic as it is, must be driven out.

Now allow me to show you from Holy Scripture, I mean to show how the word of God reveals to us the gains that come from the fear of God.

To begin with, we have a beautiful set of four sayings from the Apostle Peter, in his first epistle, in the second chapter: Honor all men, love the brotherhood, fear God, honor the king. If a man will stand firmly on these four legs, he is a truly upright man in his relations both with God and with other people. Let me read it again: Honor all men. How beautiful that is, honor all men. Love the brotherhood, the Christian brotherhood.

Toward the Church, toward the brethren. Fear God, honor the king. And so we see these four beautiful stances, these four legs, this four-legged support holding up a healthy society. Because we no longer have this support, we have exactly the overturning of a rightly ordered society. And I would like to tell you, as I said, a few things from Holy Scripture.

About the value of the fear of God, listen: first of all, we must not fear creation. When there is an earthquake, a downpour, thunderbolts, hailstorms, we are terrified. When the disciples faced that storm in the boat, they woke the Lord and said to him, Master, we are perishing; and the Lord said to them, Why are you so cowardly? How is it that you have no faith? Saint Seraphim of Sarov says:

Let the whole universe be turned upside down, and I will not be afraid.

You know how many people are afraid of creation, and I don't just mean the thunderbolts and the downpours and the earthquakes. Even mice, even cockroaches, even chickens. One time a Greek-American woman came here, she saw the chickens, and she says it was the first time in her life she had ever seen them. What a strange thing.

And she drew back in terror, wondering what they could be. We said to her, "Come now, haven't you eaten eggs?" "I only ever ate eggs," she says, "I never saw the hen." So people are afraid of creation. They should not be, no. Again, the book of Proverbs says, "Be in the fear of the Lord all the day long." All day long, whatever you do, however you move, let the fear of the Lord hold you and saturate you.

You know that if we have this fear of the Lord we do nothing evil, nothing; we love everything, everything is beautiful, and in every way we strive, despite adverse circumstances, to keep things good. Again, Proverbs 7:2 says:

"Be his, God's own, and fear no other." Even the Antichrist: you saw how in recent years there has been so much talk of the Antichrist; you saw how many people have been thrown into alarm. Why? Should we fear the Antichrist? Why? For what reason?

What can he do to us? Whatever he does. What more will he do than what the forerunners of the Antichrist did to the martyrs of old? What more? Did the Lord not tell us not to fear even those who kill the body?

We will fear God alone. The seven Maccabees said, "We fear God; you we do not fear. Antiochus, we do not fear you." And they spoke with courage and endured with boldness the martyrdom he imposed on them. Here is another very beautiful one, Proverbs 13:13:

"He who fears the commandment is in health." The one who fears God and wishes to keep the commandments has health, both of soul and of body. In the Wisdom of Sirach, chapter 38, it says this: "He who sins before the One who made him, may he fall into the hands of a physician." "May he fall", written with the iota subscript.

For many, many years I have wanted to make signs and put them up in hospitals, and perhaps in schools too: "You sin against your Creator; watch out, you will fall into the hands of the doctor." Is this not a great truth, or is it not?

Keep the commandments of God, and you will not fall into the hands of the doctor.

Again, the fear of God brings health of soul and body. "The fear of the Lord," it says, "gladdens the heart." It gives joy to the heart. And again, "there is nothing better than the fear of the Lord." There is nothing better, nothing more good, than the fear of the Lord. For it preserves the presence of the Lord, as had happened with Joseph. Why did Joseph not sin? All-comely Joseph, the eleventh child of Jacob, because he had the fear of the Lord.

That is why he did not sin, in that well-known snare of sin, that snare of adultery, and he escaped it. What did he say? Do you know what he said to Potiphar's wife at that moment? "How shall I do this wicked thing and sin against God?" How shall I do this thing you speak of and sin before the very eyes of God? No, no; there was not even yet the commandment, "You shall not commit adultery."

Joseph lived some four hundred years before the commandment. There was no fear from his family, no worry that his father might scold him. He was a slave, he had no freedom. Oh, he had no freedom. In spiritual matters, the free man is nothing other than the free besieged.

As in Solomos' poem, "The Free Besieged." However much they besiege me, however they make my body a slave, I can still be free. Only when I yield to sin am I a slave, and then I would have had the favor of my mistress.

He was young, he was twenty years old, he was very handsome, Holy Scripture tells us. Both positive and negative factors could have favored the sin, could have brought it about. One thing saved him, the fear of the Lord, nothing else; that saved him.

The sense of God's presence everywhere: God sees me, how shall I do this?

Again it says, "He who fears the Lord will receive instruction." The one who fears the Lord will, in the end, accept God's pedagogy, with humility and patient endurance.

"The fear of the Lord adds days," Proverbs 10:27: for the fear of the Lord will add days to you, you will become long-lived. Because if you have the fear of God you will not have that other fear which agitates. Have you seen people in our day, it is dreadful, how they are shaken, how they tremble, how they move about?

Come now, people, you will fall ill, you will end up in a neurological clinic, you will die. The nervous system becomes, well, yesterday they telephoned me at midnight. Someone, an acquaintance, about an acquaintance of his, a young man of twenty-seven.

He went, they say, to the neurologist, and the neurologist told him, "Your nervous system is in shambles." The cause: fear.

Here: "the fear of the Lord is a stronghold of the holy man." The fortress of the holy one is the fear of the Lord. If you fear the Lord you have a very strong fortress around you; you fear nothing. That is, the fear of the Lord preserves holiness, sanctity. "The seed of the honorable": who are they? Those who fear the Lord. "The seed of the honorable" means an honorable generation, that is, a right generation. And which is it but the one that fears the Lord? Our age, our generation, the new one, does it, I wonder, fear God? It does not fear God, with exceptions. We have choice children, boys and girls; but still, most of our children, our new generation, do not fear God. It has cast out the fear of God. Consequently, it is not honorable seed, that is, in other words, an honorable generation, a choice and excellent one. Again Proverbs 22:4: "Of the generation of wisdom is the fear of the Lord." If the generation...

A generation that has the fear of the Lord will be a wise generation. So if it does not have the fear of the Lord, it is an unwise generation. I don't know what you think, I don't know how each of you was raised, my dear ones; I would ask you how you see things within our own society.

Our society, that is, our young people especially, are they a wise generation or an unwise one? Let each of us answer for himself.

"The eyes of the Lord are upon those who fear Him." Where do the eyes of God fall? Upon those who fear the Lord. So says the thirty-second Psalm. "The fear of the Lord is like a Paradise of blessing," says the Wisdom of Sirach, 40:27. That is, the fear of the Lord is like a Paradise full of blessing. This is what the fear of the Lord is. "Let your boast be in the fear of the Lord." That is, if you want to boast, then according to "let him who boasts, boast in the Lord," your boast will be the fear of God. This is what you will say: I have the fear of God. And this will protect you, when you have successes, from all pride and therefore from falling. And finally, if this is the end, yes, there is still more, but time is always short: "You gave to those who fear You a sign." Now pay attention to this, I left it deliberately for last. "Sign" means: I place a mark.

This is what "sign" means. Pay close attention to this. We received a sign. We bear the anointing, the chrism of God, and the Evangelist John says: You have the anointing, and you have no need for anyone to teach you this or that. The anointing is the Holy Spirit. It is the Mystery of Chrismation, and it is the Holy Spirit; behind it stands the Holy Spirit.

He gave us a sign, a mark: it is the Precious Cross. This is the sign by which God recognizes His own.

In the book of Ezekiel, in chapters 7, 8, 9, and 10, which I urge you to read, there is something terrifying. God calls the prophet and says to him: Look at the abominations being committed within Jerusalem, and even within the Temple itself.

Listen: even within the temple. I will give you just one image. It says that certain rulers, and it even names one or two of them, and perhaps the priests and the chief priests as well, had turned their backs on the temple. It is well known that the sanctuary faced west; the temple of Solomon is the opposite of the Christian church.

Do you know why? There was a purpose in the temple facing west: so that the sun would never be worshipped. Idolatry was a great danger for the Hebrews. A great danger. These men, it says, turned their backs on the temple and looked toward the sun, which they worshipped.

The worship of the sun is nothing other than idolatry. It is pantheism. Freemasonry is nothing other than worship of the sun. The Great Architect of the Universe, "Matz," is nothing other than the sun god. He has various names: among the Greeks he is called Apollo, among the Egyptians Osiris, and so on.

So then the wrath of God comes. "I will destroy them all," He says; "I will slay them all," God says to the prophet. "Have you seen, son of man, the abominations?" And there appears, it says, a Man in a full-length robe: it is the Wisdom of God.

He is the Word of God (the Logos), the one who would later be Jesus Christ, and He receives a command. He had with Him, it says, a company who were to be the executors of the wrath of God, to cut down and slay the inhabitants of Jerusalem. At a certain moment a voice is heard from Heaven: Before you proceed to the slaughter, place a sign on those who groan over the evil that is being done.

Only because they groan; that is, those who have, or rather who will have, a witnessing conscience, the martyrdom of conscience, better said, the martyrdom of conscience. He will place the sign on them, it says. Do you know what this sign is? A text, the Hebrew, which I do not know, I cannot speak Hebrew, calls it the sign Tav.

But the sign Tav, in the Phoenician and Hebrew alphabet, is a cross. It is the lowercase Latin "t," with the little hook at the bottom, in calligraphy; it is a cross. It is also our own Tau, only without the upper beam, so to speak. So when it says "sign," it therefore means the Cross. So: place the sign, and these you shall not slay.

So the sign of the Cross is the mark by which God recognizes the devout. Here, then, it says: 'You have given a marking to those who fear You.' You gave to those who fear You this marking. In fact, the Seventy, the translators of the Septuagint, do not say 'tau'; the word here is not simply 'sign.' And that is richer than merely saying it; interpretively, it is richer.

But the Antichrist too will have a sign: 666. Very well. So then, who will not receive this mark of the Antichrist? Those who have the fear of God; on them the sign of God will remain. I challenge you to give talks in your own settings, to give us talks, or in your schools, and I will too. The two signs: the mark of the Antichrist and the sign of God. It is a truly beautiful subject. You can find rich material and make a truly beautiful topic of it.

My dear ones, the wise book of Ecclesiastes ends like this.

"The end of the matter, the sum of all: fear God and keep His commandments, for this is the whole of man."

That is, the conclusion of the book, "the end of the matter," is to hear whatever is written in the book. And in the book of Ecclesiastes, what is it? The conclusion of it all is: "fear God," fear God and keep His commandments, "for this is the whole of man," that is, this is the entire purpose of man. Two things: the fear of God, and the keeping of the commandments of God.

My dear ones, the Alpha and the Omega of a person's life is the fear of God: the pure fear, the fruitful fear, the one that will give him so many good things and bring him close to God. Through the fear of God, all who had it became wise, and even like the angels.

And the fear of God is our great and sure guide, who leads us with the wisdom of God. Thank you for listening to me.

Αισθάνομαι πολλή χαρά όταν κανείς επικοινωνεί, αισθάνεται κανείς πολλή χαρά όταν επικοινωνεί με θεολόγους, διότι κατά τεκμήριον είναι άνθρωποι του Θεού, αφού είναι θεολόγοι και βέβαια υποτίθεται ότι ομιλούν για το Θεό, γιατί αυτό θα πει θεολόγος, εκείνος ο οποίος λέγει, ομιλεί, αποκαλύπτει το Θεό.

Και βέβαια να προχωρήσουμε λίγο περισσότερο σε εκείνο που λέει ο Άγιος Συμεών, ο Νέος Θεολόγος, ότι για να μιλήσεις για το Θεό πρέπει να έχεις δει το Θεό, δηλαδή να είσαι θεόπτης τρόπον τινά, ίσως τη λέξη θεόπτης να τη βάζαμε εντός εισαγωγικών, γιατί δεν μπορούμε να είμαστε όλοι θεόπτες, αλλά μπορούμε όμως έχοντας την αίσθηση του Θεού και μιλώντας για το Θεό.

Αυτό πάνω κάτω είναι ο θεολόγος και όταν κανείς ομιλεί σε θεολόγους αισθάνεται αυτή την ιδιαίτερη χαρά. Εκείνο που ήθελα να σας πω σήμερα έτσι λίγες σκέψεις, λίγα λόγια, είναι να μιλήσουμε για το φόβο του Θεού.

Ίσως είναι ένα θέμα παραμελημένο ή και παρανοημένο, ο φόβος του Θεού. Το βιβλίο των Παροιμιών αρχίζει, ακριβέστερα από το 7ο χωρίο λέγει ότι αρχή σοφίας, φόβος Κυρίου.

Αυτό σημαίνει πολλά, ότι ο φόβος του Κυρίου είναι η αρχή της Σοφίας. Ποιος Σοφίας

Όπως γνωρίζετε εις τους Εβραίους η Σοφία δεν είναι προϊόν της διανοήσεως, αλλά είναι η λεγόμενη πρακτική Σοφία, δηλαδή η αρετή. Έτσι λοιπόν, ο φόβος του Κυρίου είναι η αρχή της αρετής. Δηλαδή η αρχή της αγιότητας.

Αλλά αν λάβουμε υπόψη ότι σε αυτά τα σοφιολογικά βιβλία αναφέρεται η Σοφία ως πρόσωπο, όχι σαν έννοια αλλά σαν πρόσωπο, και ότι είναι το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος που είναι κάτι πολύ μεγαλειώδες, πάρα πολύ μεγαλειώδες, η ενυπόστατη Σοφία.

Τότε θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο φόβος του Κυρίου δίδει την πρώτη γνώση της Σοφίας, δηλαδή της ενυποστάτου Σοφίας, δηλαδή του Ιησού Χριστού. Διότι αυτή η ενυπόστατη Σοφία δεν είναι παρά τη Σοφία πρόσωπο που μετέπειτα ενηνθρώπησε, είναι ο Ιησούς Χριστός.

Αυτό είναι κάτι πάρα πολύ μεγαλειώδες. Τι είναι ο φόβος του Θεού; Είναι η πρώτη αίσθηση του Θεού, η ψυχή όταν αρχίσει να έχει αυτή την αίσθηση του φόβου, έχει και αυτή την αρχή της αισθήσεως του Θεού.

Έτσι ο φόβος γίνεται το θεμέλιο της ευσεβίας, το θεμέλιο της ευσεβίας, λέγει ο Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός, εκ της πίστεως γεννάται ο φόβος.

Ο φόβος λοιπόν είναι αυτή η πρώτη αίσθηση του Θεού και μια ψυχή που διέτριψε στην αμαρτία και έχει παλιώσει εις αυτή την αμαρτία, γίνεται καινούργια όταν την εγγύσει ο φόβος του Θεού. Είναι ένα φαινόμενο που σας λέγω αλήθεια όλοι μπορεί να είμεθα μάρτυρες, πιο ιδιαίτερα οι πνευματικοί, δηλαδή οι εξομολόγοι, άνθρωποι που κάποια στιγμή έθιξε την καρδιά τους ο Θεός,

ανεφλέγη η καρδιά και εγκαταστάθηκε ο φόβος του Θεού μες την ψυχή, τότε άλλαξαν, υπέστησαν την καλή αλλοίωση. Και αυτή η αλλοίωση είναι η αλλοίωση της δεξιάς του Υψίστου, λέγει ο Όσιος Ιωάννης ο Καρπάθιος.

Ουδέν ούτως την πεπαλαιωμένην ανακαινίζει ψυχήν και πλησιάζειν το Θεό παρασκευάζει ως ο φόβος του Θεού. Τίποτα, λέγει, δεν είναι εκείνο που μπορεί να ανακαινίσει την παλιωμένη ψυχή και να την προετοιμάσει να προσεγγίσει το Θεό όπως είναι ο φόβος του Θεού.

Έτσι μας καταπλήσσει εκείνο το συγκλονιστικό περιστατικό του ληστού επί του Σταυρού όταν κάποια στιγμή δέχτηκε αυτό το φόβο του Θεού και στρέφεται προς τον άλλον ληστή που βλασφημεί, αρχικώς και οι δύο βλασφημούν. Αυτό είναι το φοβερό μυστήριο.

Κάποια στιγμή όμως ο ένας συνέρχεται, εγκαθιδρύεται ο φόβος του Θεού μες την ψυχή του και λέγει στον άλλον ληστή, ο οποίος συνέχιζε να βλάσει μα, ουδε φοβή σοι των θεών ότι εν το αυτό κρίματι ή, ουδε φοβή, δεν φόβας, Και αφού εγκαθιδρύθηκε ο φόβος του Θεού, δηλαδή η πρώτη αίσθηση που σας είπα προηγουμένως, του Θεού, έχουμε θεολογία.

Πώς έχουμε τη θεολογία, τι είπε ο ληστής; Μνήσθητί μου Κύριε, όταν έλθεις εν τη Βασιλεία σου. Δεν έβλεπε πια έναν Ιησού, αλλά έβλεπε τον Υιόν του Θεού, διότι λογικώς και ο ληστής πεθαίνει και ο Ιησούς πεθαίνει.

Για να του λέει να με θυμάσαι στη Βασιλεία σου, ποια βασιλεία; Σαν να γνώριζε βασιλιά; Έβλεπε τη Θεότητα. Δηλαδή είχε αίσθηση Θεότητος. Πώς λοιπόν προχώρησε στη Θεολογία; Από το φόβο του Θεού. Γι' αυτό ο Θεολόγος, ο κάθε Θεολόγος της κάθε εποχής, πρέπει να αφορμάται από τον φόβο του Θεού.

Και πήρε εκείνη την καταπληκτική απάντηση, αμήν, αμήν, λέγω σοι, σήμερον μετ' εμού έσῃ εν τω παραδείσω. Και αυτός ο φόβος του Θεού δημιουργεί την αίσθηση του Θεού που σας είπα, αλλά υπάρχει μία αλληλεπίδραση, μία αμοιβαία αύξηση, όσο αυξάνει ο φόβος του Θεού τόσο αυξάνει και αυτή η αίσθηση του Θεού.

Και αυτό δεν τελειώνει ποτέ, δηλαδή αυτά τα δύο συναυξάνουν. Η δε συναύξησή τους είναι αυτό που λέμε πνευματική προκοπή. Την οποία κάθε χριστιανός πρέπει να την έχει. Προϋποτίθεται είμαι χριστιανός ότι έχω μια πνευματική προκοπή.

Και δεν τελειώνει ποτέ. Λέγει ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής και ουκ απογεννήσεται ποτέ. Δεν περνάει ποτέ. Δηλαδή αυτός ο φόβος του Θεού δίδει ενέργεια εις την ευσέβεια, εις την αίσθηση του Θεού και αντιστρόφως, όπως σας εξήγησα.

Ο φόβος του Θεού κατά τον Άγιο Γρηγόριο το Σιναίτη διαιρείται σε τρεις ή έχει τρία στάδια, έχει τρεις φάσεις. Λέγει· διαιρείται δε ο φόβος εις τρία, τον των εισαγωγικών και τον των τελείων και τον της οργής φόβον.

Δηλαδή, είναι ο φόβος ο εισαγωγικός. Ο εισαγωγικός φόβος είναι αυτός ο πρώτος φόβος εις των αρχάριων. Σας είπα, πιστεύω είσαστε μάρτυρες τέτοιων περιστατικών, εγώ είμαι, έχω να δώσω πολλές μαρτυρίες. Βλέπεις τον άλλον άνθρωπο από αδιάφορος, μπήκε ο φόβος του Θεού, τι δει με ποιήσαι ίνα σωθώ. Εκείνος στους Φιλίππους, εκείνος ο δεσμοφύλακας. Κύριοι, λέει, τι να κάνω για να σωθώ; Εκπληκτικό.

Αυτός είναι όπως λέγεται εισαγωγικός φόβος, μετά είναι ο φόβος ο τέλειος, αυτός ο τέλειος φόβος που λέει δια τους τελείους δεν είναι παρά ο φόβος να μην χάσουν το Θεό και όλα τα πνευματικά και εκτιμήσεις, να μην τα χάσω αυτά που απέκτησα.

Είναι εκείνο που λέγει ο Απόστολος Παύλος με τα φόβου και τρόμου εργαζόμενοι την ημών σωτηρία. Τρόμος επίτασης του φόβου είναι να μην χάσω εκείνο το οποίο έχω, το Θεό. Μπορώ να χάσω το Θεό, ό,τι ευκολότερο.

Και ακόμη ο φόβος της οργής είναι ο φόβος εκείνος ο οποίος επικρατεί στην ψυχή. Δια την ημέρα της οργής του Θεού, δια την κόλαση. Διότι πολλοί άνθρωποι φοβούνται την κόλαση. Βέβαια, θα λέγαμε από όλα αυτά, ο τέλειος φόβος είναι ισοδύναμος με την τελεία αγάπη.

Όταν λέγει ο Απόστολος Ευαγγελιστής Ιωάννης, όταν λέγει η τελεία αγάπη. Προσέξτε αυτό το σημείο, είναι πολύ σημαντικό. Η τελεία αγάπη έξω βάλλει τον φόβο, ποιον φόβο; Τον φόβο της οργής. Δηλαδή το φόβο που προκαλείται στην ψυχή προκειμένου να αντιμετωπίσει την ημέρα της κρίσεως.

Και δεν εννοεί ούτε των εισαγωγικών, ούτε των τελείων φόβων. Προκειμένου να χάσω εκείνα που απέκτησα να αποκτήσω το Θεό, να τον χάσω το Θεό Έτσι, η τελεία αγάπη ισοδυναμεί με τον τέλειον φόβον. Όχι των φόβων της οργής, των εισαγωγικών και των φόβων των τέλειων Όπως λέγει ο Άγιος Γρηγόριος ο Σιναΐτης.

Σχολιάζοντας, είναι θεμελιακή αρετή ο φόβος. Αρετή και ευτυχείς εκείνοι οι οποίοι έχουν την αρετή αυτή. Διότι είναι ένα χάρισμα, χάρισμα του Αγίου Πνεύματος.

Σχολιάζοντας ή αντιγράφοντας τον Ισαΐα, ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής λέγει τα εξής. Είναι από τον Ισαΐα στο ενδέκατο κεφάλαιο. Από το ενδέκατο κεφάλαιο. Και λέει ο Άγιος Μάξιμος, και αναπαύσεται επ' αυτόν. Ποιον; Εις τον Υιόν του Θεού, εις τον Παίδα του Θεού, ο Παίς μου, εις τον Δούλον του Κυρίου, είναι ο Ιησούς Χριστός κατά την ανθρωπίνη φύση.

Αυτό όμως, αυτό όμως ισχύει και για κάθε πιστόν, και αναπαύσεται επ' αυτόν επτά πνεύματα, δηλαδή το Πνεύμα το Άγιον που δίνει επτά χαρίσματα. Πνεύμα Σοφίας, Πνεύμα Συνέσεως, Πνεύμα Γνώσεως, Πνεύμα Επιστήμης, Πνεύμα Βουλής, Πνεύμα Ισχύος, Πνεύμα Φόβου, Πνεύμα Φόβου Θεού.

Έστι δε ίδιον των πνευματικών τούτων χαρισμάτων φόβου μεν η αποβολή των κακών, λέει ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής. Δηλαδή θα λέγαμε ότι είναι ένα χάρισμα του Αγίου Πνεύματος και συμπληρώνει ο ίδιος, το προς ημάς κατ' ενέργεια πρώτον αγαθόν, ο περί Θεόν φόβος ως σοφίας.

Δηλαδή ο Ησαΐας το βάζει τελευταίο, το χάρισμα αυτό, γιατί αφορά στον Χριστόν, αλλά ό,τι αφορά σε εμάς, στους ανθρώπους, είναι το πρώτον αγαθό. Άρα είναι το θεμέλιο των χαρισμάτων. Το θεμέλιο για να αποκτήσουμε τα άλλα χαρίσματα.

Γιατί άμα δεν έχουμε το χάρισμα του φόβου του Θεού, δεν μπορούν να θεμελιωθούν τα άλλα χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος.

Ένας ο οποίος δεν έχει το φόβο του Θεού, αγαπητοί μου, λέγεται ΑΘΕΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧΟΧ

Ο άνθρωπος, ο μαζεμένος, όχι αγάπη. Αυτός είναι ένας φόβος που δίδει μια απέραντη βαθιά και αναφαίρετη αγαλλίαση. Λέγει πάλι ο Άγιος Γρηγόριος ο Σιναΐτης, ο θείος φόβος τρόμος που και έχει αγαλλίαση έντρομον.

Τον της σοφίας, ως και σοφίας αρχή λέγεται. Δεν έχει φόβο, αλλά έχει έντρομον αγαλλίαση. Έχει αγαλλίαση, αλλά έντρομον αγαλλίαση. Πώς να το παραστήσω; Επιτρέψατέ μου ένα παραδειγματάκι.

Σε κάποιον που έκανε μια εργασία στο πανεπιστήμιο, παίρνω από τον χώρο το δικό σας κάτι. Του λέγουν ότι ενεκρίθη η εργασία του και θα ανακηρυχθεί καθηγητής.

Χαίρεται, χαίρεται και ταυτόχρονα τρέμει. Του μπαίνει μια τρεμούλα, μια τρεμούλα, αλλά ένας τρόμος αγαλλίασης. Πάρετε μια κοπέλα που ετοιμάζεται να παντρευτεί. Ότι χαίρεται το λένε και οι ευχές. Το λένε και οι ευχές, Της χαρέσουν, Της χαρέσουν, Χαίρε, Είναι ίδιο, Θα είναι το κεντρικό πρόσωπο, Η ώρα η καλή έρχεται, Καταλοιπά, Καταλοιπά, Έχει μια χαρά, Αλλά και λαυρό στέμι, Φοβείτε, Με την ευκαιρία του παραδείγματος, Επειδή έχει μία συστολή, Έχει ένα κάτι, Πολύ σοφά, Τοποθετείτε εκεί με το βέλος, Δηλαδή η καλύπτρα, Για να την προστατεύσει από τα μάτια των βολών, Γιατί θα αισθανόταν ακόμη πολύ άσιοι, Ακόμη πιο άσι

που τη βλέπουν όλοι, κεντρικό πρόσωπο. Είναι η ίδια πετσέτα που μπαίνει στον διάκονο όταν χειροτονείται. Του βάζουν μια πετσέτα και πηγαίνει στην εικόνα του Χριστού, κρατάει τη λεκάνη, ευεργετικότατη πετσέτα, διότι κανέναν δεν βλέπει και κανείς δεν τον βλέπει. Είναι λοιπόν, βλέπετε, κάτι πάρα πολύ σπουδαίο.

Όλα αυτά λέγονται με δύο λεξούλες «αγαλλίασιν έντρομον». Είναι στοιχείο ευτυχίας. Τρέμει κανείς από τη χαρά του. Αυτόν τον θαυμάσιον φόβο, ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής τον αποκαλεί ανόθευτον φόβον. Προσέξτε, γιατί υπάρχει και ο νοθευμένος φόβος, ο μη αγνός. Και αφού είπα μη αγνός, λέγεται και αγνός από το ψαλτήρι, από τον Ψαλμωδό, στον 18ο ψαλμό, ο φόβος Κυρίου αγνός.

Τι θα πει αγνός φόβος Κυρίου; Είναι εκείνος ο οποίος οδηγεί τις ψυχές εις άγνισιν, να γίνουν αγνές οι ψυχές και τα σώματα. Γι' αυτό λέγεται αγνός φόβος Κυρίου και έτσι να δοθεί μια βαθιά ειρήνη στην ψυχή.

Αυτός ο αγνός φόβος είναι πολύ σπουδαίος και λέγεται από τον Όσιο Θεόδωρο. Έχω επιστρατεύσει τη Φιλοκαλία, όπως ήδη αντιληφθήκατε. Τέλειος και τελειοποιών. Τέλειος φόβος που τελειοποιεί. Και σας είπα πιο μπροστά ότι είναι ταυτόσημος με την τελείαν αγάπη.

Είναι ο φόβος των Αγίων. Και πάλι κατά τον Άγιο Μάξιμο, αρχή και τέλος εστί της εκάστου σωτηρίας η Σοφία, η ενυπόστατος. Φόβον μεν αρχομένη πρώτον δημιουργούσα και πόθον ύστερον τελειουμένη συνιστώσα.

Ξέρετε ότι αυτόν τον φόβον τον εναποθέτει, τον εγκρύπτει αυτή η ενυπόστατος Σοφία.

Εκείνος βάζει, εκείνη βάζει, εκείνος ο Θεός Λόγος, ο Ιησούς Χριστός. Βάζει αυτόν τον φόβον μέσα στις ψυχές που ευλαβούνται την ενυπόστατο Σοφία. Τους βάζει το φόβο. Λοιπόν, τι λέει εδώ ο Άγιος Μάξιμος; Λέει ότι στην αρχή βάζει τον φόβο και ύστερα βάζει τον πόθο.

Αυτό είναι πάρα πολύ ωραίο και ο Ιερός Αυγουστίνος το λέει γι' αυτό. Αλλά ο φόβος και ο πόθος είναι οι δύο πόλοι που στρέφεται ο άξονας της ευσεβίας. Ο φόβος απωθεί, ο πόθος ελκύει· φοβούμαι και απομακρύνομαι, αγαπώ και προσεγγίζω. Αυτός ο άξονας λοιπόν κινείται σε αυτούς τους δύο πόλους.

Αν θέλουμε να μιλάμε για μια ευσέβεια. Ο φόβος του Θεού διαποτίζει ολόκληρη την ανθρώπινη ύπαρξη. Δηλαδή όλο το είναι του ευσεβούς ανθρώπου, την αγιότητα, την εργάζεται μέσα ο άνθρωπος στο χώρο του φόβου του Θεού.

Γι' αυτό λέγει ο Απόστολος Παύλος, Β' Κορινθίους 7,1. Επιτελούντες αγιοσύνη εν φόβω. Που θα επιτελείται η αγιοσύνη; Εν φόβω Θεού. Το «εν» εκφράζει το χώρο. Μέσα στο χώρο του φόβου του Θεού. Και συμπληρώνει στους Φιλιππησίους: «Μετά φόβου και τρόμου», αυτό που προηγουμένως σας είπα, «την εαυτών σωτηρίαν κατεργάζεσθε».

Γνωρίζει ο πιστός πολύ καλά ότι αν χαθεί ο φόβος του Θεού, τότε κάθε αρετή σκορπά και χάνεται και τότε αρχίζει να μπαίνει η κακία.

Αν ο Αδάμ, αγαπητοί μου, είχε τον φόβο του Θεού και η Εύα το φόβο του Αδάμ, σίγουρα δεν θα υπήρχε αυτή η πτώση. Αλλά ο Αδάμ έχασε τον φόβο του Θεού που του είπε θα πεθάνεις εάν παραβείς την εντολή μου.

Αλλά και η Εύα έχασε τον φόβο του ανδρός της.

Δεν είναι σκανδαλώδες αυτό που λέγω. Δεν λέγω η γυναίκα να χάσει το φόβο του Θεού, το φόβο του Αδάμ. Ο οποίος είχε το φόβο του Θεού. Δηλαδή ο Αδάμ είχε την αναφορά του στον Θεό και η Εύα στον Αδάμ. Αυτό θέλω να πω.

Είναι πολύ βαθύ αυτό που σας λέγω. Δεν θα τον ελήσω περισσότερο

Τότε δεν θα συνέβαινε πτώση. Ο Αδάμ απεδείχθη, όπως λέγουν οι Πατέρες, αψίκορος. Η λέξη είναι δική τους. Θα πει ο γρήγορος στον κορεσμό. Δηλαδή αυτός ο οποίος πολύ γρήγορα κορέννυται αποδεικνύεται επιπόλαιος. Επιδερμικός. Έτσι λοιπόν ο Αδάμ φάνηκε επιπόλαιος. Έδειξε μίαν επιπολαιότητα. Αν διατηρούσε αυτό το φόβο του Θεού που συντηρεί το αγαθόν, σίγουρα δεν θα είχε πάθει ό,τι κακό έπαθε.

Και προσέξτε τώρα, θα περάσω σε ένα άλλο θέμα.

Όταν τον εκάλεσε ο Θεός, απήντησε ο Αδάμ. Της φωνής σου ήκουσα περιπατούντος εν τω παραδείσω και εφοβήθην ότι γυμνός ειμί και εκρύβην. Φοβήθηκα. Αυτός ο φόβος, αγαπητοί μου, τώρα ομολογεί ο Αδάμ. Δεν είναι ο φόβος, διότι αν είχε το φόβο του Θεού δεν θα έπεφτε σε αυτόν τον άλλον φόβο.

Τον οποίον τώρα ομολογεί ότι φοβάται τώρα το Θεό. Γι' αυτό λέει κρύφτηκα. Εδώ χάθηκε ο γονιμοποιός φόβος και εισήχθη ο αλλότριος φόβος. Να το πω χαρακτηριστικότερα, ο δαιμονικός. Από τότε ο άνθρωπος, γράφει ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής.

Λέγει: Ηδονή και λύπη, επιθυμία και φόβος, και τα τούτης επόμενα, τη φύσει των ανθρώπων προηγουμένως ου συνεκτίσθη. Δηλαδή, λέει, επί και εις των όρων, εις των όρων αν συνετέλουν της φύσεως. Δηλαδή θα συντελούσαν αλλιώτικα, λέει, στα δεδομένα, τα κατασκευαστικά της φύσεως μας.

Συνεπώς, αυτά τα τέσσερα, ηδονή και λύπη, επιθυμία και φόβος, δεν συνεκτίστησαν με την ανθρωπίνη ύπαρξη. Είναι κατοπινά, ήρθαν κατόπιν. Έτσι βλέπει κανένας ότι εισήχθη αυτός ο αλλότριος φόβος. Να πούμε λίγα λόγια για αυτόν.

Διότι δεν είναι επιθυμητός, πρέπει να τον εξορίσουμε τον φόβο. Είναι καταστρεπτικός φόβος.

Λέγει ο Ψαλμωδός στο 13ο Ψαλμό, στίχος 5. Εκεί εδειλίασαν φόβον, ου, ουκ ήν φόβος. Εκεί δείλιασαν που δεν έπρεπε να φοβηθούν. Γιατί φοβάσαι πράγματα τα οποία δεν πρέπει να φοβάσαι; Έτσι, ο πρώτος φόβος στη ψυχή του ανθρώπου στάθηκε, πρώτα, η παρουσία του διαβόλου. Φοβήθηκε το διάβολο. Κατόπιν της κακοτεχνίας του διαβόλου. Η εκπροσωπικότέρα είναι η μαγεία. Πείτε σε έναν άνθρωπο ότι του έκαναν μάγια και θα τον πιάσει τρόμος. Τρόμος!

Μπορεί να αρρωστήσει από την ιδέα ότι του έκαναν μάγια. Κι όμως ο Κύριος μας είπε. Σας δίνω την εξουσία πατείν επάνω όφεων και σκορπίων. Και επί πάσαν την δύναμη, ποια είναι η δύναμη; μαγείες και τέτοια, του εχθρού, του διαβόλου.

Βλέπετε μπήκε και κυριάρχησε και κυριαρχεί ο αλλότριος φόβος. Βλέπετε τον άνθρωπο ακόμη να φοβάται ό,τι είναι μυστηριώδες και σκοτεινό. Φοβάται τον θάνατο, φοβάται τη ζωή, φοβάται των άλλων ανθρώπων. Στην εποχή μας, νομίζω περισσότερο από κάθε άλλη εποχή, φοβούμεθα μέσα στις πολύ πυκνοκατοικημένες πόλεις μας των άλλων ανθρώπων.

Δεν ξέρουμε πως σκέπτεται, κρυβόμαστε, φυλαγόμαστε, κλειδωνόμαστε. Που στο Σικάγο, από πολλών ετών, από τη δύση του ηλίου οι άνθρωποι κλειδώνονται μέσα στα σπίτια τους. Σιγά σιγά θα το πάθουν και οι Αθηναίοι αυτό και οι Θεσσαλονικοί και ακόμα και οι επαρχιακές πόλεις.

Γιατί φοβόμαστε των άλλων ανθρώπων. Το γιατί και το πώς, τα γνωρίζετε, είναι υπονοούμενα, νοητά. Ακόμη βλέπετε τη Νέα Γενιά μας, τα αγόρια μας. Φοβώνται να πάνε στο στρατό, να υπηρετήσουν στο στρατό. Φοβώνται, το έχετε αντιμετωπίσει.

Εγώ το αντιμετωπίζω καθημερινά αυτό, πολύ συχνά. Ξέρετε ότι μου έχουν φέρει στρατιώτες αξιωματικοί, υπαξιωματικοί, μου έφεραν στρατιώτες διοικηταί μονάδων για να τα βοηθήσω αυτά τα παιδιά να μην φοβώνται και όχι σε περίοδο πολέμου, εδώ είναι το εκπληκτικό. Ακόμη ο σύγχρονος νέος επί παραδείγματος φοβείται το επάγγελμα, φοβούνται οι νέοι μας να δημιουργήσουν οικογένεια και από τις ευθύνες κλπ.

Και όλα αυτά, γιατί χάθηκε ο φόβος του Κυρίου, ο αγνός, και μπήκε ο φόβος που προκαλείται σαν συνέπεια από την αμαρτία. Και έτσι ο άνθρωπος έγινε δέσμιος φοβιών, απέκτησε φοβίες ο σύγχρονος.

Έτσι, αυτές που κυβερνούν τη ζωή του, στο τέλος ο ταλαίπωρος άνθρωπος φτάνει αγαπητοί μου να καταλήγει στους ψυχιάτρους. Δεν θα υπήρχε το θέμα ψυχιάτρου αν δεν υπήρχαν οι φόβοι και για να είμαι ακριβέστερος, αν δεν υπήρχε η ενοχή θα ήταν άγνωστη η ψυχιατρική.

Η ψυχιατρική ξεκινάει από το κέντρο που λέγεται ενοχή. Η ενοχή γεννάει τους φόβους, τις φοβίες και όλα τα συμπαρομαρτούντα με αποτέλεσμα να έχουμε σε μεγάλη μάλιστα ακμή την ψυχιατρική επιστήμη. Και έτσι οι άνθρωποι σήμερα φτάνουν στους ψυχιάτρους και μάλιστα δεν έχουν εκτιμήσει δεόντως και την αξία της εξομολογήσεως και φτάνουν εκεί.

Δικαιολογημένα γράφει ο Ισαΐας το εξής. Ο φεύγων των φόβων, εννοείται του Κυρίου, εμπεσείται εις τον βόθυνον. Αυτός ο οποίος αποφεύγει λέει το φόβο του Θεού πέφτει μέσα εις τον βόθυνον, εις τον λάκκον, εις τον βόθρον και αυτός ο βόθυνος είναι οι ποικίλες συμφορές από την εισβολή, από την αποβολή του αγνού φόβου του Κυρίου και από την εισβολή αυτών των φοβιών, του φόβου δηλαδή του δαιμονικού.

Το δυστύχημα με τους ψυχιάτρους, δεν θα μείνω πιο πολύ με το θέμα αυτό, παρά μόνον ότι μπερδεύουν τα πράγματα, δεν μπορούν να διακρίνουν, πώς να διακρίνουν;

Έπρεπε να είναι πνευματικοί άνθρωποι για να διακρίνουν τον φόβο τον γόνιμον, τον φόβο του Θεού, με τον νοσηρόν φόβον. Και το συμπέρασμά τους είναι, διότι βλέπουν τον μεταπτωτικόν άνθρωπον, αυτός είναι το αντικείμενό τους, ο μεταπτωτικός άνθρωπος.

Όχι ο πνευματικός άνθρωπος. Γι' αυτό λέγουν, διώξε με κάθε τρόπο το φόβο. Δηλαδή και το φόβο του Θεού λέγουν. Γιατί; Γιατί λέει να, ο φόβος του Θεού σε έκανε και αρρώστησες. Δεν κάνουμε παρά μια διάκριση του φόβου του Θεού που είναι αγνός, από τις φοβίες που δημιουργούνται ακριβώς από την αποβολή του φόβου του Θεού.

Αγαπητοί μου, ο Κύριος μας είπε. Μη φοβηθείτε. Από τον αποκτεινόντων το σώμα. Ή μετατάφτα μη εχώντων περισσότερον τι ποιήθε Υποδείξω δε ημίν τι να φοβηθείτε Φοβήθητε τον μετά το αποκτείναι έχοντα εξουσίαν.

Ή το Θεό Εμβαλήν εις την γένα Ναι λέγω ημίν Τού τον φοβήθη Μόνο το Θεό. Όλους τους άλλους φόβους. Αποβάλατέ τους. Μας συμβουλεύει ο Κύριος. Μόνο τον Θεό φοβείσθε. Γι' αυτό πρέπει κάθε άλλος φόβος, δαιμονικός που είναι, να εξορίζεται.

Τώρα επιτρέψατέ μου να σας δείξω από την Αγία Γραφή, εννοώ πως ο λόγος του Θεού μας φανερώνει τα κέρδη του φόβου του Θεού.

Έχουμε μία ωραία κατ' αρχάς τετραλογία του Αποστόλου Πέτρου, στην πρώτη του επιστολή στο δεύτερο κεφάλαιο. Πάντας τιμήσατε, την αδελφότητα αγαπάτε, τον Θεόν φοβείσθε, τον Βασιλέα τιμάτε. Αν, ξέρετε, σταθεί κανείς σε αυτό το τετράποδο, σε αυτά τα τέσσερα πόδια, είναι ένας πάρα πολύ σωστός άνθρωπος, στις σχέσεις του με τον Θεό και με τους άλλους ανθρώπους. Θα το ξαναδιαβάσω. Πάντας τιμήσατε. Τι ωραίο αυτό το πάντας τιμήσατε. Την αδελφότητα αγαπάτε, την χριστιανική αδελφότητα.

Προς την Εκκλησία, τους αδελφούς. Τον Θεόν φοβείσθε, τον Βασιλέα τιμάτε. Έτσι βλέπουμε αυτές τέσσερις ωραίες θέσεις, αυτά τα τέσσερα πόδια, αυτό το τετράποδο να συγκροτεί μια υγιή κοινωνία. Επειδή δεν έχουμε αυτό το τετράποδο, έχουμε ακριβώς μια ανατροπή μιας σωστής κοινωνίας. Και θα ήθελα να σας πω, όπως σας είπα, μερικά πράγματα από την Αγία Γραφή.

Για την αξία του φόβου του Θεού, ακούστε, καταρχάς δεν πρέπει να φοβόμαστε την κτίση, την κτίση, όταν γίνεται ένας σεισμός, μια νεροποντή, κεραυνοί, χαλασιές, τρομάζουμε. Όταν οι μαθητές αντιμετώπισαν εκείνη την τρικυμία μες το καΐκι, ξύπνησαν τον Κύριον και του είπαν, επιστάτα απολλύμεθα, και ο Κύριος τους είπε, τι δειλοί εστε ούτω, πώς ουκ έχετε πίστιν; Λέει ο Άγιος Σεραφείμ του Σαρώφ.

Το σύμπαν να αναποδογυριστεί, εγώ δεν φοβάμαι.

Ξέρετε πόσοι άνθρωποι φοβούνται την κτίση, για να μην πω βέβαια μόνο τους κεραυνούς και τις νεροποντές και τους σεισμούς. Μέχρι τα ποντίκια, μέχρι τις κατσαρίδες, μέχρι τις κότες. Κάποτε ήρθε εδώ μια Ελληνοαμερικανίδα, είδε τις κότες, για πρώτη φορά στη ζωή της λέει, τις είδε, περίεργο πράγμα.

Και έκανε πίσω από τρόμο, τι μπορεί να ήσαν. Της είπαμε, καλά, αυγά δεν φάγατε; Μόνο, λέει, αυγά έτρωγα, δεν είδα ποτέ τη σκότε. Λοιπόν, οι άνθρωποι φοβώνται την κτίση. Δεν πρέπει, όχι. Ακόμη, λέγει το βιβλίο των Παροιμιών, εν φόβω Κυρίου ίσθι όλην την ημέρα. Όλη την ημέρα, ό,τι κάνεις, όπως και αν κινείσαι, να σε διακατέχει και να σε διαποτίζει ο φόβος του Κυρίου.

Ξέρετε ότι αν έχουμε αυτόν τον φόβο του Κυρίου δεν κάνουμε τίποτε το κακό, τίποτε, όλα τα αγαπάμε, όλα είναι ωραία και με κάθε τρόπο επιδιώκουμε να έχουμε παρά τις αντίξοες καταστάσεις, αγαθές. Ακόμη Παροιμίες 7,2 λέγει.

Ίσθι δε αυτού του Θεού, μη φοβού άλλον. Ακόμη και τον Αντίχριστο, είδατε τα τελευταία χρόνια που έγινε πολύς, πολύς λόγος για τον Αντίχριστο, είδατε πόσοι άνθρωποι έχουν θορυβηθεί. Γιατί, γιατί; Να φοβηθούμε τον Αντίχριστο; Γιατί; Για ποιον λόγο;

Τι μπορεί να μας κάνει; Ό,τι να κάνει. Τι περισσότερο θα κάνει από ό,τι έκαναν οι πρόδρομοι του Αντιχρίστου στους αρχαίους μάρτυρες; Τι περισσότερο; Δεν μας είπε ο Κύριος να μην φοβόμαστε ακόμη και από των αποκτενώντων το σώμα;

Μόνο το Θεό θα φοβηθούμε. Οι επτά Μακαβαίοι είπαν, το Θεό φοβόμαστε, εσένα δεν σε φοβόμαστε. Αντίοχε, δεν σε φοβόμαστε. Και μίλησαν με θάρρος και υπέστησαν με τόλμη το μαρτύριο που τους επέβαλε. Ακόμη ένα πολύ ωραίο, Παροιμίες 13,13.

Ο φοβούμενος εντολήν ούτως υγιένη Εκείνος που φοβείται και θέλει να τηρεί τις εντολές έχει υγεία και ψυχική και σωματική. Στη Σοφία Σειράχ στο 38ο κεφάλαιο λέει το εξής. Ο αμαρτάνων έναντι του πείσαντος αυτόν εμπέσει ισχύρας ιατρού Το εμπέσοι, ο μικρογιώτα γραμμένο.

Ήθελα από πολλά πολλά χρόνια να έκανα πολλές πινακίδες. Να τις βάλουμε στα νοσοκομεία. Αλλά ίσως στα σχολεία. Αμαρτάνεις απέναντι του δημιουργού σου. Πρόσεξε, θα πέσεις στα χέρια του γιατρού. Είναι αυτό ή δεν είναι μια μεγάλη αλήθεια;

Τήρει τις εντολές του Θεού, δεν θα πέσεις στα χέρια του γιατρού.

Ακόμη υγιαίνει ψυχοσωματικά ο φόβος του Θεού. Φόβος Κυρίου, λέει, τέρψει καρδία. Θα δώσει χαρά στην καρδιά. Και ακόμη ουδέν κρείττον φόβου Κυρίου. Δεν υπάρχει κάτι καλύτερο, αγαθότερο από τον φόβο του Κυρίου. Γιατί διατηρεί την παρουσία του Κυρίου, όπως είχε συμβεί στον Ιωσήφ. Ο Ιωσήφ γιατί δεν αμάρτησε; Ο Πάγκαλος Ιωσήφ, το ενδέκατο παιδί του Ιακώβου, γιατί είχε τον φόβο του Κυρίου.

Γι' αυτό δεν αμάρτησε, με τη γνωστή εκείνη παγίδα αμαρτίας, εκείνη την παγίδα της μοιχείας και απέφυγε. Τι είπε; Ξέρετε τι είπε η στιγμή γυναίκα του Πετεφρή; Πώς ποιήσω το πονηρόν τούτο ρήμα και αμαρτήσομαι εναντίον του Θεού; Πώς θα κάνω αυτό το πράγμα που λες, και αμαρτήσω απέναντι στα μάτια δηλαδή του Θεού; Όχι, όχι, δεν υπήρχε ούτε εντολή ου μοιχεύσεις.

400 τόσα χρόνια προ της εντολής ήταν ο Ιωσήφ. Δεν υπήρχε κανένας φόβος από την οικογένειά του, μήπως ο πατέρας του τον μαλώσει. Δούλος ήταν, δεν είχε ελευθερία. Ω, δεν είχε ελευθερία. Επί θεμάτων πνευματικών, ο ελεύθερος δεν είναι παρά ο ελεύθερος πολιορκημένος.

Όπως είναι το ποίημα του Σολώμου, ελεύθερος πολιορκημένος. Όσο να με πολιορκήσουν, να κάνουν δούλο το σώμα μου, μπορεί να είμαι ελεύθερος. Μόνο όταν είμαι, όταν υποκύπτω στην αμαρτία είμαι δούλος και θα είχε την εύνοια της κυρίας μου.

Ήτανε νέος, ήταν 20 χρονών, ήταν πολύ ωραίος μας λέει η Αγία Γραφή. Θετικά και αρνητικά στοιχεία μπορούσαν να ευοδώσουν, να κάνουν την αμαρτία. Ένα τον έσωσε, ο φόβος του Κυρίου, τίποτα, αυτό τον έσωσε.

Το αίσθημα της απανταχού παρουσίας του Θεού, ο Θεός με βλέπει, πώς θα το κάνω αυτό;

Ακόμη λέγει, Ο φοβούμενος Κύριον εκδέξεται παιδείαν, Εκείνος που φοβείται τον Κύριον τελικά θα αποδεχθεί την παιδαγωγία του Θεού, με ταπείνωση και υπομονή.

Φόβος Κυρίου προστίθησιν ημέρας, παροιμίες 10-27, Ότι ο φόβος του Κυρίου θα σου προσθέσει ημέρες, θα γίνεις μακροχρόνιος. Διότι αν έχεις το φόβο του Θεού δεν θα έχεις τον άλλο φόβο ο οποίος ταράσσει. Έχετε δει ανθρώπους στην εποχή μας, φοβερό, πως ταράσσονται, πως τρέμουν, πως κινούνται.

Ρε άνθρωποι, θα αρρωστήσεις, θα πας σε νευρολογική κλινική, θα πεθάνεις. Το νευρικό σύστημα γίνεται, χθες μου τηλεφώνησαν στα μεσάνυχτα. Κάποιος, κάποιος γνωστός, για κάποιον γνωστό του, 27 χρονώ παιδί.

Πήγε λέει στο νευρολόγο και του είπε ο νευρολόγος. Το νευρικό σου σύστημα είναι σμπαράλια. Η αιτία φοβίας

Εδώ, Οχύρωμα οσίου, Φόβος Κυρίου, Το οχυρόν του Αγίου είναι ο φόβος του Κυρίου, Αν φοβείσαι τον Κύριο έχεις ένα πολύ ισχυρόν οχυρόν γύρω σου, Δε φοβάσαι τίποτα, Δηλαδή διατηρεί την αγιότητα, Την οσιότητα ο φόβος του Κυρίου, Σπέρμα εντίμων ποίον; Οι φοβούμενοι τον Κύριον, Σπέρμα εντίμων θα πει γενεά έντιμη, Δηλαδή σωστή γενεά, Ποια είναι παρά εκείνη η οποία φοβάται τον Κύριο, Η εποχή μας, Η γενεά, η καινούργια άραγε, φοβάται τον Θεό; Δεν τα φοβάται τον Θεό, Εκτός εξαιρέσεων, Έχουμε εκλεκτά παιδιά, Αγόρια κορίτσια, Αλλά όμως, Τα πιο πολλά μας παιδιά, Η νέα μας γενεά, Δεν φοβείται τον Θεό, Έβγαλε τον φόβο του Θεού, Συνεπώς, Δεν είναι έντιμο σπέρμα, Δηλαδή, Με άλλα λόγια, έντιμη γενεά, Δηλαδή εκλεκτή, αρίστη, Ακόμη παροιμίες 22,4, Γενεάς σοφίας, Φόβος Κυρίου, Αν η γενεά

Μια γενεά, έχει το φόβο του Κυρίου, θα είναι γενεά σοφή. Άρα αν δεν έχει το φόβο του Κυρίου, είναι γενεά άσοφη. Δεν ξέρω τι γνώμη έχετε, δεν ξέρω πως ο καθένας μεγάλωσε αγαπητοί μου, θα σας έλεγα πώς βλέπετε τα πράγματα στην κοινωνία μας μέσα.

Η κοινωνία μας δηλαδή οι νέοι μας ιδίως είναι γενεά σοφή ή άσοφος; Ας απαντήσω ο καθένας.

Οι οφθαλμοί Κυρίου, επί τους φοβουμένους αυτόν, Πού πέφτουν τα μάτια του Θεού; Σε εκείνους που φοβούνται τον Κύριον, Λέγει ο τριακοστός δεύτερος ψαλμός, Φόβος Κυρίου ως παράδεισος ευλογίας, Λέει η Σοφία Σειράχ, 40,27, Δηλαδή, ο φόβος του Κυρίου είναι σαν ένας παράδεισος με πολύ ευλογία, Αυτό λέγει το φόβος του Κυρίου, Εν φόβω Κυρίου έστω το καύχημάς, Δηλαδή, θες να καυχηθείς, Κατά το ο καυχώμενος εν Κυρίω καυχάσθω, Το καύχημά σου θα είναι ο φόβος του Θεού, Αυτό θα λες, Έχω το φόβο του Θεού, Και αυτό θα σε προφυλάσει, Αν έχεις επιτυχίες, Από κάθε υπερηφάνεια και συνεπώς πτώση, Και τέλος, Αν είναι τέλος, Ναι κι άλλο, Αλλά ο χρόνος πάντα είναι μικρός, Έδωκας τοις φοβουμένοις σε σημείωσιν, Εδώ προσέξατέ το αυτό, Το άφησα επίτηδες τελευταίο, Σημείωσις, Θα πει θέτω σημείον,

Αυτό θα πει σημείωσις, Πολύ προσέξατε αυτό, Εμείς πήραμε σημείο, Βάζουμε το χρίσμα του Θεού και λέγει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης. Εσείς έχετε το χρίσμα και δεν έχετε ανάγκη ούτε να σας διδάσει κανείς ούτε τούτο ούτε εκείνο, Το χρίσμα είναι το Άγιο Πνεύμα, Είναι το μυστήριο του χρίσματος και είναι το Άγιο Πνεύμα, πίσω από αυτό είναι το Άγιο Πνεύμα.

μας έδωσε σημείωση, σημείο, είναι ο Τίμιος Σταυρός. Αυτό το σημείο είναι εκείνο που αναγνωρίζει ο Θεός τους δικούς του.

Στο βιβλίο του Ιεζεκιήλ, στα κεφάλαια 7, 8, 9, 10, τα οποία σας συνιστώ να διαβάσετε, είναι κάτι φοβερό. Ο Θεός καλεί τον προφήτη, του λέει, κοίταξε τι βδελύγματα γίνονται στα Ιεροσόλυμα μέσα και μέσα στο Ναό ακόμα.

Ακούστε, και μέσα στο ναό, θα σας πω μόνο μια εικόνα που λέει ότι κάποιοι άρχοντες λέει και ένα-δυο ονόματα. Και ίσως και οι ιερείς και οι αρχιερείς είχαν γυρίσει τα νώτα τους στο ναό. Είναι γνωστό ότι το ιερό έβλεπε στη Δύση, ο ναός Σολομώντος είναι το αντίθετο από τον χριστιανικό ναό.

Ξέρετε γιατί; Υπήρχε σκοπιμότης γιατί ο ναός ήταν στραμμένος στη Δύση, για να μην λατρευτεί ποτέ ο ήλιος. Μέγας κίνδυνος στους Εβραίους, η ειδωλολατρία. Μέγας κίνδυνος. Αυτοί λέει έστρεψαν τα νώτα τους στο ναό, κοιτούσαν προς τον ήλιον τον οποίο ελάτρευαν.

Η λατρία του ήλιου δεν είναι παρά η ειδωλολατρία. Είναι ο πανθεϊσμός. Ο μασονισμός δεν είναι παρά η λατρία του ήλιου. Ο μέγας αρχιτέκτων του Σύμπαντος, ο Μάτς, δεν είναι παρά ο Θεός Ήλιος. Έχει ποικίλα ονόματα, στους Έλληνες λέγεται Απόλλων, στους Αιγυπτίους λέγεται Όσιρης και ούτω καθεξής.

Οπότε, οπότε έρχεται η οργή του Θεού, θα τους καταστρέψω όλους λέει, θα τους σφάξω όλους λέει ο Θεός στον Προφήτη. Είδες, υιέ ανθρώπου, βδελύγματα; Εκεί εμφανίζεται λέει Ανήρ με ποδήρη χιτώνα, είναι η σοφία του Θεού.

Είναι ο λόγος του Θεού, ο μετέπειτα Ιησούς Χριστός και παίρνει εντολή. Είχε λέει μία συνοδεία η οποία θα ήταν οι εκτελεσταί της οργής του Θεού να πετσοκόψει, να σφάξει τους κατοίκους της Ιερουσαλήμ. Κάποια στιγμή ακούγεται μία φωνή από τον Ουρανό. Πριν προβείς στο σφάξιμο βάλε σημείο σε εκείνους οι οποίοι αναστενάζουν για το κακό που γίνεται.

Μόνο γιατί αναστενάζουν, δηλαδή αυτοί που έχουν θα έχουν μαρτυρική συνείδηση ή το μαρτύριον της συνειδήσεως, καλύτερα, το μαρτύριον της συνειδήσεως. Θα τους βάλει το σημείο λέει, ξέρετε ποιο είναι αυτό το σημείο; Ένα κείμενο, το εβραϊκό δεν ξέρω, δεν ξέρω να πω εβραϊκά, λέει το σημείο ταυ.

Αλλά το σημείο ταυ, στο φοινικικό αλφάβητο και στο εβραϊκό είναι σταυρός. Είναι το λατινικό μικρογράμματο τε, το κατσουνάκι από κάτω, είναι καλλιγραφικό, είναι σταυρός. Είναι και το δικό μας ταυ χωρίς όμως να υπάρχει το πανόξυλο, θα το πω έτσι. Όταν λέει σημείον, άρα λοιπόν είναι ο σταυρός. Βάλε λοιπόν το σημείον, αυτούς δεν θα τους σφάξεις.

Ώστε το σημείο του σταυρού είναι το σημείο αναγνωρίσεως των ευσεβών από τον Θεό. Εδώ λοιπόν λέει, έδωκας τοις φοβουμένοις σε σημείωσιν. Έδωσες στους φοβουμένους σου την σημείωσιν. Μάλιστα οι εβδομήκοντες που λένε, οι εβδομήκοντες δεν λένε ταυ, δεν είναι σημείων Και είναι πλουσιότερο από το να λέγεται, ερμηνευτικώς πλουσιότερο.

Αλλά σημείον θα έχει και ο Αντίχριστος, το 666. Εντάξει, Συνεπώς, ποιοι δεν θα πάρουν το σημείο αυτό του Αντιχρίστου; Εκείνοι που θα έχουν το φόβο του Θεού, σ' αυτούς θα μείνει το σημείο του Θεού. Σας προκαλώ να κάνετε ομιλίες στους χώρους σας, θα μας κάνετε ομιλίες ή στα σχολειά σας και εγώ. Τα δύο σημεία, το σημείο του Αντιχρίστου και το σημείο του Θεού. Είναι ένα πάρα πολύ ωραίο θέμα. Μπορείτε να βρείτε πλούσιο υλικό και να κάνετε ένα πάρα πολύ ωραίο θέμα.

Αγαπητοί μου, το σοφό βιβλίο Εκκλησιαστής τελειώνει έτσι.

Τέλος λόγου το παν τον Θεό φοβού και τας εντολάς αυτού φύλασσε ότι τούτο πας ο άνθρωπος.

Δηλαδή το συμπέρασμα του βιβλίου τέλος λόγου είναι να ακούσεις ό,τι είναι γραμμένο στο βιβλίο. Στο βιβλίο Εκκλησιαστής τι είναι; Το συμπέρασμα από όλα αυτά τον Θεόν φοβού, να φοβάσαι τον Θεό και να τηρείς τις εντολές του, ότι τούτο πας ο άνθρωπος, δηλαδή αυτό είναι το παν του προορισμού του ανθρώπου. Δύο πράγματα, ο φόβος του Θεού, η τήρηση των εντολών του Θεού.

Αγαπητοί μου, το Α και το Ω της ζωής του ανθρώπου είναι ο φόβος του Θεού, ο αγνός, ο γονιμοποιός, εκείνος που θα του δώσει τόσα αγαθά, θα τον φέρει κοντά στο Θεό. Με το φόβο του Θεού έγιναν όσοι τον είχαν και σοφοί άγγελοι.

Και ο φόβος του Θεού είναι ο μεγάλος και ασφαλής οδηγός μας που μας οδηγεί με τη σοφία του Θεού. Σας ευχαριστώ που με ακούσατε.