The Process of Sin

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the unchanged Greek original is the authoritative text.

Here, it's wonderful. I feel my soul is at peace. It has peace. But pay attention. The passions have not left here. The passions have not gone. You must take care to root out the passions, precisely at the moment when the causes have been given.

In Saint Cassian the Roman, when we come to the passion of anger, we'll see this beautiful example. You flee to the desert because, you say, you get angry, you get angry with other people. I'll be all by myself, you think, so that I won't get angry.

And you go to cut wood for your fire, and there the log slips out of your hands, and you get angry. And yet you had no people to get angry at. Wretched soul, you carry the passion with you wherever you go, whether you have the occasion for it to show itself or you don't.

I beg you to make a note of this. This is why the ascetics stayed in the desert their whole life, to uproot, not the sins. Sin is uprooted very easily. How is it uprooted? Go and make your confession, and at once their sins were wiped away. All those who came today and confessed, their sins were wiped away. But I ask you, did the passions leave? Because they did not leave, that's why they will come back again for confession. They will come back. This is a point, I repeat, that we must pay particular attention to.

And now we come to see how the passions make their nest within us. You will have heard, and if not, you'll be surprised to hear, that the passions are represented by the demons,

that a person who has passions has many demons within him, and the fathers speak of the passion, of the demon of fornication, the demon of sorrow. Indeed, Saint Cassian the Roman says that the demon of sorrow is the most terrible of all.

What is your name? The demoniac, the Gergesene, what did he answer? My name is Legion, for there are many demons. So here it is confessed that this demoniac had surely become so from many passions, and he already had passions too, and certainly these came from the demons.

When Christ wanted to make the man well, did He heal the passions or did He drive out the demons? He drove out the demons, and the man became well. But notice something here, for there is a deception in this. We might think that, in that case, it is the demons who are to blame.

When He made that paralytic well, the man who had been paralyzed for thirty-eight years, what did He say to him? Take care, sin no more, so that nothing worse happen to you. And here, right here, is the key to our whole subject.

The passion begins from the person himself. And once the passion is established within the person, the devil comes and makes his nest upon it. And he takes dominion over the person, sometimes over the soul, if the passion is of the soul, such as the love of money.

And at other times over the body, if the passion is bodily, such as, for example, drunkenness. Let me give you a small example. As I'm walking along, I fall down and hurt myself. And I make a wound on my hand. I made that wound through my own carelessness. I fell and got hurt. Now germs come upon the wound. And the germs make it so the wound won't close, and it's in danger of turning into gangrene.

The doctor I call, what will he do? He'll close the wound, but he'll also do this: he'll give antibiotic injections, penicillin and so on, to destroy the germs. And by destroying the germs, the wound is healed. So then, just as the germs settle upon the wound, so the devil settles upon the passions.

So it is not that the devil created the passions, in which case he would be the one responsible.

I created the passions, and then the devil came to sit upon those passions. Let me put it another way. By any passion whatsoever, I open the door to the devil and I say to him, come in. And the devil, so to speak, enthrones himself and takes possession, as I told you.

A bodily passion can be brought on without sin. We see this in that good woman, the bent-over woman, who evidently went every Sabbath to the synagogue to hear the word of God, and the Lord reveals to us that the devil had bound her for eighteen whole years.

It was a passion, a bodily one, an illness that is; illness is a passion, a bodily passion. But with such passions as illnesses, often the person is not responsible, though at other times he is. So we see that the devil sometimes comes against our will, but he will create a passion that is not sinful, and at other times we ourselves create the passion, and then it is sinful, and our existence becomes, I did not say our soul, I said our existence, because it nests in the body too, our existence becomes a dwelling place of the demons.

But when Christ casts the demons out of us, we are in danger of acquiring the demons all over again. Certainly, and when? When there is something we call negligence of the soul.

It is this case: the Lord says that when the demon leaves the person, a passion has gone out. You went to church, God helped you, the passion left, that is, the devil left, he was driven away. And this demon, He says, wanders through waterless places. The soul remains in its negligence, in its sloth, and He says, it neglects to adorn the soul with virtues, and the demon comes back. It sees, He says, the soul clean and swept, swept and tidied, and it says, Ah, how lovely it is here, and to think I had left my old house. It goes and takes seven other demons, more wicked than itself.

Seven means a multitude, seven means a multitude, and it returns, and then, the Lord says, the last state of that person is worse than the first.

So you see that the devil takes up residence within a person. Let us keep watch over the passions, so that we do not become demon-possessed. The demon-possessed person is not, first and foremost, the one we see thrashing on the ground or speaking aloud the hidden things of people's hearts.

You know this terrible thing: in a gathering of people, a demon-possessed man reveals their secret sins. He says, 'You who did that thing there, you who did that other thing.' And people are left dumbfounded when their sins are exposed.

Not that — but this is now something terrible; it is the very extreme of demonic possession. Yet when we let the passions be, the devil keeps coming to nest within our soul, so that we cannot live in virtue, because the devil will always keep us bound.

We will see this on the subject of gluttony, for example: when the hour comes for us to go and say our prayers, we grow drowsy.

Because we ate too much and drank too much, and now we are drowsy. We say, 'It won't happen again,' and a little while later it happens again. If we examine ourselves closely, I fear that all of us here, more or less, have left doors open to the demons; and the devil holds us bound, some of us in one way, some in another.

So here, how exactly are we to fight within the struggle against the passions, how can we carry on our struggle effectively? Of course there are very many ways. You will see, if you read the ascetic fathers, the neptic fathers, that each one proposes ways he himself tried in order to conquer his own passions.

One of them, when he feels temptations of the flesh, strips off his clothes and goes and throws himself into a patch of nettles and rolls around in them — as I think Saint Martin did, if I remember rightly — rolling in the nettles to conquer the passion of the flesh.

Or another ascetic, who killed a mosquito and said, 'Why should I kill a mosquito?' Be careful here, don't misunderstand the matter, because you'll say to me, 'But we ourselves use repellent to kill the mosquitoes.' Well, what can I say beyond that — I'll tell you another incident and you'll understand more. It is a creature of God; if the mosquito turns against me, it is because I have sinned. And with anger, with anger, this ascetic had killed the mosquito.

It was one of those mosquitoes, the big ones, the African ones. This happened in Africa. In Nubia. 'Why did I kill the mosquito? And with anger, at that. I will punish myself.' There was a lake nearby where the mosquitoes gathered. He strips off his clothes and stays a whole night for the mosquitoes to devour him — because he had grown angry in killing the mosquito. You see that there are very many ways.

To take another turn: Saint Luke, in Boeotia, where there is that marvellous Byzantine monastery that is now under the archaeological service and so on. I don't know if you have been; I have not. It is considered a monument, one of the few we have in Greece from a Byzantine standpoint, in terms of its architecture, in terms of its art.

The mosaics and everything else are masterpieces. Saint Luke, who lived somewhere around the tenth century, was a simple man, an ascetic, and every year on Palm Sunday he had the custom of taking a heavy, large cross and climbing to the top of the mountain, and there he would pray. One year, as he set out, a viper bit his toe. He was barefoot, and it bit his toe, and its fang, its jaw, stayed lodged there on the toe of his foot.

He realized that the devil was hindering him from going up the mountain as he did every year. He bends down, takes hold of the snake, pulls it off his foot, and says, 'Go your way, and I'll go mine. God made you, God made me. God made you, and God made me. So off you go, in peace.' He did not kill it. Just as the Apostle Paul, when the viper bit him and hung, it says, from his finger — from his hand it hung — the viper, when they had gone to gather brushwood on Malta, on Melite, after the shipwreck they had suffered, and he went to throw the brushwood on the fire, this viper, warmed by the fire that was there, sprang out and bit his finger.

He threw it into the fire, he threw it into the fire, and suffered no harm. You will ask me why the Apostle Paul threw the viper into the fire, while Saint Luke said to the viper, 'Go your way now, off you go in peace.'

There are various ways in which we see the things in nature, in creation, and there are countless thousands of instances. And the struggle is varied, varied, varied. But in the course of the subjects we will be analyzing, I will also point out marks and elements of this struggle. For example, Saint John Climacus says —

I think — when you have temptations of the flesh, do not read homilies of the fathers that deal with these subjects. Read about almsgiving, read whatever you like, read anything. But do not read homilies on this. It would seem very natural; one would say that since I have a temptation of the flesh, I should read a discourse, a homily of a father that deals with this subject. No — read anything else but that. It seems strange. All of this comes out of experience.

The saints have their spiritual father — I said that as an example — but tonight, in your love, we will speak only of the basic methods. Not that there are three; there are a multitude; but at least three are somehow basic, like this. The first is, as Saint Isaac the Syrian says, 'By the remembrance of the virtues one steals the passions away,' rather than resisting them head-on.

It is preferable to steal them away, to outwit them, by remembering the virtues, to resist them. A small example.

You are walking down the street and you see something filthy. At once you turn to yourself and say — what is the conversation with yourself? 'Now, what were we saying? What were we talking about a moment ago? Ah — so I have to go to church tomorrow, and how lovely it will be there.'

'There will be a beautiful Liturgy, full of compunction; we will all receive Holy Communion — ah, we'll have a truly wonderful time.' What did you do here? You did not wage your struggle against the passion by saying, 'Get away from here, I don't want to see you, get out of here.'

You don't do that. Instead you steal the passion away by shifting your interest onto something else, onto the remembrance of good things. This method is very important. It does not mean, of course, that at some point we will never fight the passion itself head-on.

But Saint Isaac says it is better — it is better to steal the passion away by the remembrance of good things. As you know, habit is the nurse of a passion. The passion is fed by habit.

That is, through repetition. Through repetition and habit. This is why Saint Isaac says again: 'Fear your habits more than your enemies.' More even than the enemies. I spoke about this to the children in class 303 this morning, and I gave them an example, since it came to mind, though it's a bit disgusting.

You'll forgive me for telling it to you as well, since I remembered it.

I mentioned habits. We have habits that may not in themselves be sin, but in any case they are not good habits.

They are the disgusting habits.

My nose itches, and as you all see me now, I begin to scratch at it a little there. The next time, next Monday, my nose itches again. And this time, precisely because I did it once before, I scratch a bit more.

After a while I have begun to get used to scratching my nose in front of other people. And while I'm speaking to you now, I keep scratching my nose, and it costs me nothing; I don't even think that it might disgust you. Because I've grown used to it, because I've grown used to it.

Do you know how many such bad habits we have in our life, in our life, that make our presence a nuisance to others? Either we stand too close to someone as we talk, or we lean on them, or we say, well, what does it matter if I eat garlic too, never mind, and then the person gets on the bus.

And the poor soul next to him could retch, when the man comes out reeking of garlic first thing in the morning. He ate it the night before, but his breath smells dreadful in the morning, and so on, and so on, and so on. A whole multitude of them. Or that other man on the train who takes off his socks and shoes and starts scraping at his toes, right there on the train. Won't the person beside him be disgusted?

This is a real thing, my dear ones; my sister saw it on the train while she was traveling. It was a terrible sight. And yet that man, because he used to do it at home in front of others, grew used to it, and it no longer costs him any effort to do it in front of others.

See what such things there are; it is habit. That is why Saint Isaac says, forgive me for how graphic the examples are, they are disgusting, but never mind, he says, this is why he says, fear habits more than your enemies. And he goes on to say, habit, and now I come to the main point.

Habit: if it makes a request once, and that request of its is not granted, if it asks for something once and is blocked.

It asked, that is, and did not get what it asked for; another time you will find it grown weak. The next time this habit returns, it will have weakened a little. But if you do its will once, if you satisfy its will one more time, then the second time, the second time, you will find it stronger against you.

You will find it stronger against you the second time. That is, this thing is now tormenting me, let me just satisfy this curiosity of mine; for instance, you see two neighbor women talking outside and you're seized with curiosity to go and see what they're saying, to go and see what they're saying.

If you conquer the temptation and do not go out, then when they begin talking outside a second time, tomorrow or the day after, your habit of wanting to go out will be weaker. If, on the contrary, you don't hold yourself back and you say, but I can't, I'll burst if I don't go out, and you go out to satisfy your curiosity, you have strengthened the habit, and the next time it will be stronger against you.

Let us know this too. And one last thing: it is the method of the ant-lion, a nonexistent creature that has the head of an ant and then, from the middle back, is a lion. There is no such animal in nature. It is made up, imaginary. The Fathers of our Church devised it in order to present the method, the one of the same name that I mentioned to you, the method of the ant-lion.

What is this method? Sin usually comes and appears disguised, beautiful and small. And it tells you it's no great thing to commit this or that, it's a small matter. But once the sin has been committed, then it turns out to be very great.

You yourself see it as very great once you have committed it; but there is something more. At first sin seems very slight and easy to do. You are a treasurer somewhere, and a temptation comes in: come now, do this for me, put your hand in there, take a hundred-note, the world won't end, a little here, a little there, in the end, if you cover it up it won't show.

The temptation is small, or rather, it's not that the temptation is small, but the act seems the sort of thing where it's perhaps not hard to say no. But once the act has grown into a giant, because you have repeated it again and again, then how will it stand before you? Like a lion. An ant you can kill, you defeat it without question; but the lion, can you defeat it? So then, at the very start, when the passion and the sin first rise up in front of you, you must say: I will kill this sin, I will trample it underfoot. But if you let it grow from an ant into a lion, then honestly, you are ruined. You will no longer be able to overcome the passion.

Listen, my beloved, to how Saint Nilus the Ascetic says this. For the assaults of the passions begin from trivial imaginings, from something that is nothing at all. But in the end, you see, they swell into a great mass; and this is why the one who struggles must keep up the fight.

He must wrestle against the passions, he must wrestle against the passions at the very moment they come as ants. When the passions come to us like ants, offering their triviality as bait, they bring with them, like bait, like a lure, this triviality: that it's nothing, that it's no great matter.

For if they reach the strength of the lion, if they grow to the power of the lion, they become almost impossible to fight off. They can no longer be driven away. This is why there is a passage, a verse from the Psalms, which in itself carries one meaning, yet the Fathers, the interpreters, have also given it an allegorical sense.

"In the mornings I put to death all the sinners of the land." Listen to this verse: "In the mornings I put to death all the sinners of the land." And now one of the neptic Fathers of the Church asks: who are all the sinners of the land? They are the sinful logismoi, the intrusive thoughts. And what does it mean that he killed them in the morning? It means that you must kill these evil thoughts at their very beginning. Just as the day begins in the morning, so you must overcome them at their start. Because if you let them remain inside you, they will surely overpower you.

As you saw, my dear friends, even today we did not enter the first subject, on gluttony. For what I had in mind was exactly what I told you; it was only a small remainder. We could have moved into the subject of gluttony today, since I have it ready.

But I saw that this small remainder turned out to be rather large. It took up the whole of our time. Forgive me for that, but perhaps it is useful for this analysis to be made. So let us pray that we may begin to conquer, or rather to struggle, because our struggle against the passions is fierce, it is fierce, and many times we have let this seed of evil fall into our heart, and it has taken root and sprouted and grown into a great tree that we cannot easily uproot.

Without ascesis, without ascetic discipline, we can do nothing; sins and the passions do not depart as if by magic. We must learn to struggle, to say a hard "no" to ourselves in many things. Sometimes we must avoid even lawful things, because next to what is lawful certain passions are often attached.

Or if, for example, I know that someone has a leaning toward wine, while it is no sin for him to drink a small glass of wine at his table, it is no sin, yet not every day, not every day if possible, not every day; and besides, on Wednesday and Friday, when we eat no oil, we also take no wine.

So a small glass would not be a sin; but if I knew that this man was prone to drunkenness, I would tell him not to drink even that little glass. What does this show us here? The refusal even of a lawful thing, for the sake of fighting a passion.

The passions always hold out a bait, that life will become very beautiful if we keep the passions in our life. But while they invite us to enjoy life by letting the passions in, tomorrow it will toll for us like a funeral bell. The talk we have just heard is the first in this year's cycle, and it is the introduction to the subjects concerning the deadly sins and the passions.

The second talk follows, once again on the theme of the passions.

On the eight logismoi of wickedness (the intrusive thoughts): that they are something which encompasses all the other passions, and that what in turn encompasses these eight logismoi of wickedness, or deadly sins, are these...

These are the love of pleasure, the love of money, and the love of glory. The passions in general certainly assail man. Saint John of Damascus says: whether these eight thoughts trouble us or do not trouble us is not up to us, but whether we dwell on them or not, whether we stir up the passions or not, that is up to us. That is to say, whether the eight logismoi, and consequently the passions, trouble us or not, is a matter that does not depend on us.

But whether these logismoi, these passions, remain or do not remain, whether they move within us or do not move, that depends on us. This is extremely important, and we must be sure to note it: what depends on us and what does not.

For there are many who reckon as sin that which does not depend on them, such as the provocation. Remember, we were saying last time that these three comprehensive passions are nothing other than the three temptations of the Lord: to satisfy his hunger by making bread out of the stones, remember, to consent to throw himself down from the pinnacle of the temple, and to worship the devil, who told him he would give him all the treasures of the earth.

But the provocation, the presence of the devil before the Lord, does not mean that the Lord sinned. This distinction must be kept between the provocation and sin. Yet in order to have a clearer picture of things, we must certainly look at the process of sin.

So that we may know what is sin, what is not sin, and how a passion forms. It is not the matter of a single day, but the matter of a certain length of time. This is why it is necessary, as I stressed to you, to look at the process of sin.

Let me follow Saint John of Damascus. The first stage is the provocation. Saint John says: the provocation is simply the suggestion put forward by the enemy. You see, the enemy comes and tells you, do this; a suggestion; he sets you to do it, he reminds you to do it, he pesters you to do it.

He says, "Do this or that," do this, do that, just as the devil did with our Lord and God. This, as has already been said, does not depend on us. And so, if someone receives the assault of sin, as for example when a lovely aroma of food reaches you on a fasting day. That is an assault, and now this whole assault is telling you to go and eat some of that food you just smelled.

That it reached your nostrils and made your mouth water, that the gastric juices, as we said, began to be set in motion, this is not a sin, when you say: this far and no further, nothing else, nothing, we do not accept it, we will not eat. So the provocation is not a sin; I repeat, there are many who torment themselves by treating the provocation of sin as if it were sin.

They consider themselves so excessively sinful that whatever they do, whatever they make, whatever they think, however they walk, they always regard it as sin. Do you not think that the life of such a Christian would be a torment? At least that is how I see it.

And one cannot feel the joy of the spiritual life; he thinks that everywhere and always he is sinning. Whatever he takes up, whatever he says, whatever he does, everywhere and always he is sinning. Your neighbor tells you, let us say, a piece of gossip. You do not want it. You say, I have sinned. How many times do you come and tell something your neighbor told you, when you did not want it. You walked away, you did not want to hear it. And yet you begin to recount it as though it were a sin. That is a provocation. You did not sin.

The second stage, after the provocation, is coupling. This word, coupling, is not very clear to us. But I will read what Saint John says, and there another word has been used that is fairly understandable to us.

Then comes the acceptance of the thought put forward by the enemy, that is, dwelling on it and taking pleasure in conversing with it, coming out of our own free will. So what is this? It is acceptance. Acceptance means that the attack came, and right away I began to discuss the matter.

As he puts it so tellingly here: dwelling on it, you keep turning it over. Pleasurable conversation, and conversation means keeping company with it, that is, I begin to discuss it, but with pleasure, gladly, out of our own free will. This is a second stage, and it is here that sin begins.

From this point sin begins. Let me give you a little example. Perhaps it will not be quite fitting for the world you know, but it fits very well for illustrating the point.

You probably know, you have probably seen, that there is a ball game called volleyball. There is the net, and two teams play on either side. When the ball comes into a player's hands, he has to send it off at once, to pass it.

If he holds the ball, if he holds on to the ball, they will call him for holding it too long. He simply held it and then threw it. In volleyball that counts as a mistake, a fault. The side loses the point whose player held the ball.

The moment the ball came to you, you should have passed it straight on and let it go. The same thing happens with the assault, the first suggestion of a tempting thought. When the assault comes and you give it one and send it off, you have not sinned. But when you held it a little, that assault, and you began to work it over and turn it this way and that, saying this and that, the how and the why.

From that moment you begin to sin. So now you understand from when sin begins. After acceptance comes consent, that is, the decision. Saint John says it is the soul's assent toward the logismos, the intrusive thought. This is what is called consent. You give your consent.

You decide that it is so and that you would like to do it. Clearly the decision here is something very hard. Sin begins to take on flesh and bone. For, let me give you a little example, you say, you keep saying, that the neighbor woman wronged me, I am going to go and kill her; listen, I am going to go and kill her.

At that moment, someone comes and says to you, take a knife. For the love of God, you will say, listen, he hands you the knife. Did you not say you would kill her? He gives you the knife. For the love of God, you will say, so am I to go and kill the neighbor? Did you not say it? So it means you spoke a word, but you had not made the decision. But if you actually take the knife and now you go to kill the neighbor, it means you have made the decision. What is this?

That is, sin begins to become flesh, to take on flesh and bone. But when a sin is first committed, it naturally meets the resistance of our conscience, and the resistance of other things as well, such as the resistance of fear, that is, that they might see what I am about to do; and also the resistance of punishment, or of being condemned by others.

But above all the resistance of the conscience, when the conscience comes and says that what you are doing is a sin. And you can see, the conscience begins to react because the decision has been taken, and our decision, in its turn, also begins to react.

And then, between two reacting forces, the decision and the conscience, a struggle sets in.

Who has not known such a struggle? Shall I do it? Shall I not do it? But I must do it. But it is a sin. But no, I will do it. And often this struggle can last from a little while to a whole night when we cannot sleep, sometimes a whole day, sometimes a week, or a month; and for great matters this struggle can sometimes last a very long time.

What will win? It is uncertain. Will the decision to sin win, or will our conscience win? It is uncertain. You realize that if I have let sin reach the point of struggle, in the end I cannot know whether I will be saved, because I may give in.

I must tell you that many times we let sin reach the point of struggle. We love to dwell on sin, indeed, often on sins of the flesh. Notice what I said: often sins of the flesh.

We hand over our heart, we hand over our mind to the sins of the flesh. And when we see that things are going very badly and we're about to fall very low, then a struggle begins: "No, I don't want this to happen, I don't want it." But you've already gone far over the edge. How can you say you don't want it? And not seldom, my dear ones, we fall. We fall because in the end the scales tipped. The resolve we had at the start, and the struggle, the conscience that had been at work, came to no happy end. We didn't come through it well; we fell, we buckled. Do you know how many young women have been lost, and I speak of young women because I have an audience of ladies, how many young women have fallen? They fell into fornication, many of them. Because they began from nothing at all. From nothing. From a bit of flirting, from a single meeting, from a face we keep looking at and gazing at. And they began, like moths, to circle around the lamp, around the fire. Round and round and round and round. "Eh, it isn't burning me, it isn't burning me. I'll go a little further. The thing doesn't burn, nothing is happening to me." And then at some moment they realize that they have fallen.

Irreparably they had fallen. Because they had reached the point where they would fight and not let themselves fall; but alas, the conscience did not win.

If in the end the decision wins, we go on to a fifth stage, which is the acting out, the carrying into deed, of the assent to the impassioned thought; for it is the completion of sin. The sin is accomplished. It is done, it is finished. Here we ought to stop, since the sin has been carried out. But the matter does not stop here. There are still two more stages. Usually there has been a relapse. Usually with sin the question arises again, that it be repeated. As if someone committed a sin once and did not do it again; but usually it is repeated. And then this sin that we committed comes back to tell us: do it again. And of course it stirs within us.

And again the sin will follow the very same process. Attack, acceptance, assent; only this time it certainly runs through this course without the difficulty of the first time, because after the attack the acceptance will perhaps come more quickly, the assent too will be quicker, and the struggle weaker, so that the sin is repeated at once.

And if it happens a third time, and a fifth, and a tenth, the more often it happens, the more this whole process begins to fade. We no longer have acceptance, nor assent, nor struggle, nor anything at all.

We would go straight from the provocation to the act. The moment a person feels the provocation of sin, that first suggestion, the act follows at once.

A person who has repeated the same sin five, ten, fifty times comes to realize something.

He realizes that this act has become like a second nature to him, a habit. So what, then, is a passion? A passion is formed by a combination: the acceptance of the thought suggested by the enemy, turned into a habit, together with pleasure, constant dwelling on it, and imagination.

That is, you acquire the habit of repetition, and you carry the thing that preoccupies you constantly in your imagination, endlessly turning it over. It keeps circulating in your mind, senselessly, this thing the passion wants to strike at, take, for example, the passion of drunkenness.

He sees nothing else before him except where and when he will go to drink wine. He has nothing else on his mind; this is all he thinks about, without ceasing. The problems of his household do not concern him, nor do his children, only where he will go tonight to drink wine.

And the habit drags him along, exactly as a bear is dragged by that ring which pulls it, or by its handler; in the same way a person constantly wants to do the thing he craves. So we have arrived at the passion.

The passion, therefore, is nothing but the habit formed by committing the sin many times over. Have we stopped here? If only evil could ever stop. If only it could. We have not stopped; there is something further still. If at some point a person wakes up, if he is able to wake up, from the passion that drags him, he longs at last to be freed. He has grown weary. And then he realizes that he is a captive. The mouse goes into the trap because it wanted to eat the cheese. But then it wants to get out of the trap. Indeed, at first it had said what a fine place this is, to go inside and eat cheese there, and how lucky it was to find a spot with cheese inside. That is how it sees things.

Once it has eaten the cheese, then it feels that it must leave. At the same time it feels that it is a captive. It cannot leave. The very same thing happens with a person who finds himself in the grip of the passion. He wants to leave, but he can no longer do so.

The case that is not yet captivity is the case where a person still loves his passion. Captivity is when a person no longer loves his passion, yet is unable to free himself. What misery there is, my dear ones, in such cases, says Saint John of Damascus.

Captivity is the forced and unwilling carrying away of the heart, held under tyranny by an old predisposition and by long-standing habit.

This is the process that sin follows until it reaches the passion and captivity. And now the question arises: could we not have stopped? It is self-evident that we ought to stop at the provocation, that very first suggestion.

When you hear people say that the way to attain virtue is hard, it is because they have not learned to stop at the provocation. By now it has reached the passion, when you are given the advice not to smoke, or not to drink wine, after you have already become a drunkard, or an addict, or a blasphemer, or an immoral person.

How are you to turn back then, is that easy? It looks like a mountain to you. But when you have not yet started down the road of the sin, when you have never smoked and someone tells you that you should not smoke, is that hard? No, because you are still a free person; you can say no quite easily.

The same father says: whoever from the very first either regards the provocation dispassionately, or drives it away by contradiction and gravity, has cut off everything that follows in a single stroke, because you stopped it at the provocation.

So it is easy, if we learn to do battle from the moment of the provocation. Notice something: there are listeners here of a young age and listeners of an advanced age. The younger listeners perhaps do not yet have as many passions as an older person may have.

The older person, on the other hand, could have even more passions, once he loads onto his back another five, ten, twenty years. That's only natural. So at some point in our life, when something bad is just beginning to take root, we must always stay awake and stop it. You've seen people at fifty start to play cards, or start, at that age, to drink wine.

Notice, this happens at fifty years of age. You have seen people at fifty and at sixty begin to fall into bad company. For bad company is not a danger only for the young; it is a danger for the old as well.

When the Apostle Paul says, 'Be not deceived: evil communications corrupt good manners,' he is not saying this for the young; he is saying it for grown adults. And in fact he is speaking of the matter of the Resurrection of the Dead, where the older ones are led astray by unbelieving people, and so the doctrine of the Resurrection of the Dead is undermined.

I have even seen a man of sixty seduced by the bad company he keeps and abandon his wife. Yes, my dear ones, and go off to the courts to obtain a divorce at the age of sixty or seventy, yes, my dear ones. You know such stories, and I know them too, so that one can learn terrible things at any age, at any age at all. Therefore, at whatever point of our life we find ourselves, whatever passions we have acquired, strive to cut them off through struggle. And whatever new passion tries to begin in our life, we will say: stop, no further than this.

The moment we realize that a new passion is about to assault us.

We also need to make a distinction between a passion and a sin. It is in fact a serious distinction, because very often we muddle these things together and label them in the wrong way.

What does 'passion' mean? A passion is a sin that has become chronic. A sin, in itself, is not a passion.

A sin is never a passion. When a person commits a single sin, or even several sins, indeed the same sin many times over, we cannot say that he has the passion of that sin. That is a mistake.

He has simply fallen into that sin. Abba Dorotheos says, 'The passions are one thing, and the sins are another.' The passions are one thing, the sins are another thing altogether. The passions are these: anger, vainglory, hatred, and all such things.

Sin, then, is the acting-out of the passions, when someone actively carries them out. Listen, pay attention, so you can see what a passion really is. I have the passion of hatred, but it lies there inside me; I carry the passion of hatred within me. And yet, at this very moment as I speak to you, I hate no one.

Please pay attention, this point has great value, because it gives rise to a deception in our spiritual life. At this very moment, as I speak to you, I hate no one. And I get the impression that I am a very good person, because I love the whole world.

But then the door opens and a certain person walks in, the very one I had quarreled with, the one I hate. The instant I see that person, the hatred immediately flares up within my soul. So the passion is there, but it needs its object in order to flare up.

And so I want to draw the conclusion that I am a very good person, simply because the object of the passion is absent. This is well known, or rather, what exactly is well known? Let me read it to you. This same Father says it, Saint Maximus the Confessor.

For when the sensible object is not present, the passions do not show themselves. Where there is no woman present, there is no fornication either. Take for example a man who has the passion of fornication. As long as the woman is not before him, when he is off in the mountains, wherever the man may be, he does not have the object of his passion in front of him, and of course the passion is not expressed.

But this doesn't mean the passion isn't there. The passion exists; the sin does not. That's why he goes on to say that many passions lie hidden in our souls. The passions are concealed. Listen: they are brought to light only when circumstances bring them out. The passions come to the surface precisely when the occasions for them are given.

This is why the ascetics went out into the desert, not in order to escape the object of the passion, but in order to draw this passion out...

This is a very important point. It is very important. Sometimes, before we come to find ourselves in the setting of a monastery, having left behind our home where perhaps we had our temptations, our familiar neighborhood, and so on, we say, 'Ah, how lovely it is here, how wonderful.'

Εδώ που είναι θαυμάσια. Αισθάνομαι την ψυχή μου να έχει γαλήνη. Έχει γαλήνη. Πρόσεξε. Δεν φύγανε εδώ τα πάθη. Τα πάθη δεν φύγανε. Πρέπει να φροντίσεις να βγάλεις τα πάθη, όταν ακριβώς θα έχουν δοθεί οι αιτίες.

Θα δούμε στον Άγιο Κασιανό τον Ρωμαίο, όταν θα φτάσουμε εις το πάθος του θυμού, το εξής ωραίο παράδειγμα. Ότι φεύγεις για την έρημο, γιατί λες, θυμώνεις, θυμώνεις με τους άλλους ανθρώπους. Θα είμαι μόνος μου για να μην θυμώσω.

Και πας να κόψεις ξύλα για τη φωτιά σου και εκεί το ξύλο σου φεύγει από τα χέρια και θυμώνεις. Κι όμως δεν είχες ανθρώπους για να θυμώσεις. Ταλαίπωρε, κουβαλάς μαζί σου το πάθος, όπου και να πας, είτε έχεις την αφορμή να εκδηλωθεί, είτε δεν την έχεις την αφορμή.

Θα σας παρακαλέσω αυτό το πράγμα να το σημειώσετε. Γι' αυτό οι ασκητές έμεναν στην έρημο ζωή ολόκληρη, να ξεριζώσουν όχι τις αμαρτίες. Η αμαρτία ξεριζώνεται πολύ εύκολα. Πώς ξεριζώνεται; Πήγαινε να εξομολογηθείς και αμέσως οι αμαρτίες τους σβήστηκαν. Όσοι ήρθαν σήμερα και εξομολογήθηκαν, οι αμαρτίες τους σβήστηκαν. Αλλά ρωτώ, τα πάθη έφυγαν; Επειδή δεν έφυγαν, γι' αυτό θα ξανάρθουν για εξομολόγηση. Θα ξανάρθουν. Είναι ένα σημείο, επαναλαμβάνω, που πρέπει ιδιαιτέρως να το προσέξουμε.

Και ερχόμεθα τώρα να δούμε πώς τα πάθη μέσα μας φωλιάζουν. Θα έχετε ακούσει ή αν όχι θα εκπλαγείτε να ακούσετε ότι τα πάθη αντιπροσωπεύονται από τους δαίμονες,

ότι ένας άνθρωπος που έχει πάθη έχει πολλούς δαίμονες μέσα του και οι πατέρες μιλούν για το πάθος, για τον δαίμονα της πορνείας, τον δαίμονα της λύπης, μάλιστα λέγει ο Άγιος Κασιανός Ρωμαίος ότι ο δαίμων της λύπης είναι φοβερότατος.

Ποιο είναι το όνομά σου; Τον δαιμονισμένο, τον Γεργεσηνόν, τι απήντησε; Το όνομά μου είναι Λεγεών, γιατί υπάρχουν πολλοί δαίμονες. Ώστε εδώ πέρα ομολογείται ότι ο δαιμονισμένος, ασφαλώς από πολλά πάθη έγινε ο άνθρωπος αυτός και ήδη είχε και πάθη, οπωσδήποτε ήταν από τους δαίμονες.

Όταν ο Χριστός ήθελε να κάνει καλά τον άνθρωπο, εθεράπευσε τα πάθη ή έδιωξε τους δαίμονες; Έδιωξε τους δαίμονες και ο άνθρωπος έγινε καλά. Αλλά προσέξτε όμως κάτι, εδώ υπάρχει μία απάτη. Μπορεί να νομίσουμε ότι τότε φταίνουν οι δαίμονες.

Όταν έκανε καλά εκείνον τον παράλυτο, τον 38 χρόνια παράλυτο, τι του είπε; Πρόσεξε, μην ξαναμαρτήσεις. Για να μη σου γίνει κάτι χειρότερο. Εδώ τώρα είναι το κλειδί του θέματός μας.

Το πάθος ξεκινάει από τον άνθρωπο. Και όταν εγκατασταθεί το πάθος μέσα στον άνθρωπο, επ' αυτού έρχεται και φωλιάζει ο διάβολος. Και καμνή κυριαρχία του ανθρώπου Άλλοτε επί της ψυχής, αν το πάθος είναι ψυχικό, όπως η φιλαργυρία.

Άλλοτε δε επί του σώματος, εάν το πάθος είναι σωματικό, όπως επί παραδείγματι είναι η μέθη. Θα σας πω ένα μικρό παράδειγμα. Εκεί που περπατώ, πέφτω χάμω και χτυπάω. Και δημιουργάω επάνω στο χέρι μου μία πληγή. Την πληγή εγώ την έκανα από απροσεξία μου. Έπεσα και χτύπησα. Τώρα επάνω στην πληγή έρχονται μικρόβια. Και τα μικρόβια κάνουν ώστε η πληγή να μην κλείνει και να κινδυνεύει να μεταβληθεί σε γάγγραινα.

Ο γιατρός που θα καλέσω, τι θα κάνει; Θα κλείσει την πληγή, αλλά θα κάνει το εξής, θα βάλει ενέσεις αντιβιοτικές, πενικιλίνη και τα λοιπά, για να καταστρέψει τα μικρόβια. Και καταστρέφοντας τα μικρόβια να θεραπευτεί η πληγή. Έτσι λοιπόν, όπως τα μικρόβια επικάθενται επάνω στην πληγή, έτσι επικάθεται ο διάβολος επάνω στα πάθη.

Όχι λοιπόν ότι ο διάβολος δημιούργησε τα πάθη και τότε θα ήταν υπεύθυνος αυτός.

Δημιούργησα τα πάθη και ήρθε ο διάβολος να κάτσει πάνω στα πάθη. Να το πω με άλλα λόγια. Με το πάθος το οποιοδήποτε ανοίγω την πόρτα στον διάβολο και του λέγω περάστε. Και ο διάβολος, λέτε, και θρονιάζεται και κάνει όπως σας είπα κατοχή.

Ότι μπορεί να προκαλέσει πάθος σωματικό χωρίς αμαρτία. Το βλέπουμε αυτό, εις εκείνη την καλή γυναίκα, τη Συγκύπτουσα, η οποία προφανώς πήγαινε κάθε Σάββατο στη συναγωγή. Να ακούσει το Λόγο του Θεού και μας αποκαλύπτει ο Κύριος ότι ο διάβολος την είχε δέσει 18 ολόκληρα χρόνια.

Πάθος ήταν, σωματικό, αρρώστια δηλαδή, η αρρώστια είναι ένα πάθος, σωματικό. Αλλά τέτοια πάθη όπως είναι οι αρρώστιες, πολλές φορές ο άνθρωπος δεν είναι υπεύθυνος, άλλοτε είναι υπεύθυνος. Οπότε βλέπουμε ότι ο διάβολος άλλοτε έρχεται παρά τη θέλησή μας αλλά θα δημιουργήσει πάθος τέτοιο που δεν θα είναι εφάμαρτον και άλλοτε εμείς δημιουργούμε το πάθος οπότε είναι εφάμαρτον και γίνεται η ύπαρξής μας, δεν είπα η ψυχή μας, είπα η ύπαρξή μας γιατί φωλιάζει και στο σώμα και γίνεται η ύπαρξή μας κατοικητήριον των δαιμόνων.

Όταν όμως ο Χριστός μας βγάλει τους δαίμονας, κινδυνεύουμε πάλι να αποκτήσουμε τους δαίμονας. Βεβαίως, πότε; Όταν υπάρχει κάτι που λέγεται αμέλεια της ψυχής.

Είναι η εξής περίπτωση, λέγει ο Κύριος ότι όταν το δαιμόνιο φύγει από τον άνθρωπο, βγήκε ένα πάθος. Εγώ πήγες στην εκκλησία, ο Θεός σε βοήθησε, έφυγε το πάθος, αυτό ο διάβολος έφυγε, φυγαδεύτηκε. Και γυρίζει, λέει, σε ανύδρους τόπους το δαιμόνιον αυτό. Η ψυχή μένει στην αμέλεια, στη ραθυμία και λέει, Αμελεί του να στολίζει την ψυχή με αρετάς και το δαιμόνιο γυρίζει πίσω. Βλέπει, λέει, την ψυχήν καθαρή και σεσαρωμένη, σεσαρωμένη, σκουπισμένη και λέει, Α, τι ωραία που είναι εδώ και είχα φύγει από το παλιό μου το σπίτι. Πάει και παίρνει άλλα επτά δαιμόνια πονηρότερα από αυτό.

Επτά θα πει πλήθος, επτά θα πει πλήθος και γυρίζει πίσω και τότε λέει τα έσχατα του ανθρώπου, λέει ο Κύριος, είναι χειρότερα από τα πρώτα.

Βλέπετε λοιπόν ότι ο διάβολος εγκαθίσταται εις τον άνθρωπο. Ας προσέχουμε τα πάθη για να μην γίνουμε δαιμονισμένοι άνθρωποι. Δαιμονισμένος δεν είναι εκείνος ο κατεξοχήν που βλέπουμε που σπαράσσει χάμω ή λέγει τα κρυφά των καρδιών.

Το ξέρετε αυτό το φοβερό, σε μια σύναξη ανθρώπων, ένας δαιμονισμένος άνθρωπος αποκαλύπτει τα μυστικά αμαρτήματα. Και λέει εσύ που έκανες εκείνο εκεί, εσύ που έκανες εκείνο εκεί. Και οι άνθρωποι μένουν κόκαλο όταν τους αποκαλύπτονται αμαρτήματα.

Όχι αυτό, αλλά αυτό είναι κάτι φοβερό πλέον, είναι το άκρο άωτον του δαιμονισμού. Αλλά ενώ με το να αφήνουμε με τα πάθη θα έρχεται να φωλιάζει ο διάβολος μες στη ψυχή μας. και να μην μπορούμε να ζήσουμε την αρετή. Διότι ο διάβολος θα μας έχει πάντα δεμένους.

Θα δούμε στο θέμα της γαστριμαργίας, επί παραδείγματι, όταν θα έρχεται η ώρα να πάμε να κάνουμε την προσευχή μας, νυστάζουμε.

Γιατί φάγαμε πολύ, ήπιαμε πολύ και τώρα νυστάζουμε. Λέμε δεν θα ξαναγίνει και ύστερα από λίγο πάλι ξαναγίνεται αυτό. Άμα τα πολυψηλαφήσουμε, φοβάμαι ότι όλοι είμαστε εδώ μέσα, λίγο πολύ έχουμε αφήσει εισόδους των διαβόλων και άλλων μεν εδώ, άλλων δε εκεί ο διάβολος μας κρατά.

Εδώ μετά, πώς ακριβώς θα πολεμήσουμε μέσα εις τον αγώνα κατά των παθών, πώς θα μπορέσουμε αποτελεσματικά να διεξαγάγουμε τον αγώνα μας. Βεβαίως υπάρχουν πάρα πολλοί τρόποι. Θα δείτε ότι αν διαβάσετε ασκητικούς πατέρας, νηπτικούς πατέρας, ότι ο κάθε ένας εισηγείται τρόπους που ο ίδιος εδοκίμασε για να νικήσει τα πάθη του.

Ο ένας, όταν αισθάνεται πειρασμούς σαρκικούς, γδύνεται και πάει και πέφτει μέσα σε τσουκνίδες και κυλιέται εκεί μέσα, όπως είναι μου φαίνεται ο Άγιος Μαρτίνος, αν θυμάμαι καλά, και κυλιέται μέσα εις τις τσουκνίδες για να νικήσει το πάθος το σαρκικό.

Ή ένας άλλος ασκητής που εσκότωσε ένα κουνούπι και είπε γιατί να σκοτώσω ένα κουνούπι, προσέξτε εδώ μην το παρεξηγήσετε το πράγμα γιατί θα μου πείτε μα εδώ βάζουμε την τιτή για να σκοτώσουμε τα κουνούπια, τώρα τι να πω παρακάτω, θα σας πω ένα άλλο περιστατικό και θα καταλάβετε πιο πολλά, είναι πλάσμα του Θεού, αν στρέφεται το κουνούπι εναντίον μου είναι γιατί έχω αμαρτήσει και με θυμό, με θυμό, ο ασκητής αυτός σκοτώνει το κουνούπι.

Από εκείνα τα κουνούπια, τα μεγάλα, τα αφρικανικά. Στην Αφρική το θέμα αυτό. Στη Νουβία. Γιατί το σκότωσα το κουνούπι; Και μάλιστα με θυμό. Θα τιμωρήσω τον εαυτό μου. Υπήρχε μια λίμνη εκεί κοντά που εκεί ήταν τα κουνούπια που ήταν. Γδύνεται και μένει μια ολόκληρη νύχτα να τον φάνε τα κουνούπια. Γιατί εθύμωσε σκοτώνοντας το κουνούπι. Βλέπετε ότι υπάρχουν πάρα πολλοί τρόποι.

Από μια τροπή. Ο Όσιος Λουκάς, τη Βοιωτία που είναι το θαυμάσιο αυτό βυζαντινό μοναστήρι που το έχει τώρα αρχαιολογική υπηρεσία κλπ. Δεν ξέρω αν έχετε πάει, εγώ δεν έχω πάει. Θεωρείται μνημείον από τα λίγα που έχουμε στην Ελλάδα από βυζαντινής, από αρχιτεκτονικής πλευράς της, από πλευράς τέχνης.

Τα ψηφιδοτάτω και τα λοιπά είναι αριστουργήματα. Ο Όσιος Λουκάς που έζησε κάπου τον δέκατον αιώνα ήταν ένας απλός άνθρωπος, ασκητής και είχε συνήθεια κάθε χρόνο την ημέρα των βαΐων να παίρνει ένα βαρύ μεγάλο σταυρό και να πηγαίνει στην κορυφή του βουνού και εκεί να προσεύχεται. Μία χρονιά όπως ξεκίνησε Μία οχιά του δάγκωσε το δάχτυλο, ήταν ξυπόλυτος, του δάγκωσε το δάχτυλο και έμεινε εκεί η δαγκάνα της, το ζάμι της απάνω στο δάχτυλο του πόδιου του.

Αντελήφθη ότι τον εμποδίζει ο διάβολος να πάει στο βουνό όπως κάθε χρόνο. Σκύβει, πιάνει το φίδι, το βγάζει από το πόδι του και λέγει, στο δρόμο σου και στο δρόμο μου. Εσένα σε έκανε ο Θεός, εμένα με έκανε ο Θεός. Εσένα σε έκανε ο Θεός και εμένα με έκανε ο Θεός. Άντε λοιπόν στο καλό σου. Δεν το σκότωσε. Όπως ο Απόστολος Παύλος, όταν τον δάγκωσε η οχιά και κρεμάστηκε, λέει, από το δάχτυλό του, από το χέρι του κρεμάστηκε, η οχιά όταν πήγε εκεί να μαζέψουν τα φρύγανα στην Μάλτα, στη Μελίτη, από το ναυάγιο που είχαν υποστεί και πήγαινε να ρίξει τα φρύγανα στη φωτιά, η οχιά αυτή ζεστάθηκε από τη φωτιά που ήταν εδώ, άμωγε και του δάγκωσε το δάχτυλο.

Την πέταξε μέσα στη φωτιά, την πέταξε στη φωτιά και δεν έπαθε τίποτε. Θα μου πείτε γιατί πέταξε ο Απόστολος Παύλος την οχιά στη φωτιά και γιατί ο Όσιος Λουκάς της είπε της οχιάς στον δρόμο σου τώρα, άντε στο καλό.

Είναι διάφοροι τρόποι το πώς βλέπουμε τα πράγματα μέσα στην φύση, στην κτίση και είναι μύρια χίλια περιστατικά Και ο αγώνας είναι ποικίλος, ποικίλος, ποικίλος. Όμως, κατά τη διάρκεια των θεμάτων που θα αναλύομαι θα λέγομαι και σημεία στοιχεία του αγώνος αυτού. Επί παραδείγματι λέγει ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος

νομίζω, όταν έχεις πειρασμούς σαρκικούς, μη διαβάζεις ομιλίες πατέρων που αναφέρονται στα θέματα αυτά. Διάβασε περί ελεημοσύνης, διάβασε, ό,τι θέλεις διάβασε. Αλλά μην διαβάζεις όμως ομιλίες, θα ήταν πολύ φυσικό, θα έλεγε κανείς ότι αφού έχω ένα σαρκικό πειρασμό να διαβάσω ένα λόγο, μια ομιλία πατρός που αναφέρεται στο θέμα αυτό. Όχι, διάβασε ό,τι άλλο εκτός από αυτό. Φαίνεται παράξενο. Όλα αυτά βγαίνουν από την πείρα.

Έχουν οι Άγιοι τον πνευματικό τους, το είπα σαν παράδειγμα, όμως απόψε στην αγάπη σας θα πούμε μόνο βασικά μεθόδους Όχι ότι είναι τρεις, είναι πλήθος, αλλά τρεις τουλάχιστον είναι κάπως έτσι βασικές Η πρώτη είναι, ίσον λέει ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος, εν τη μνήμη των αρετών υποκλέπτει τα πάθη ή την αντιστάση

Είναι προτιμότερο να υποκλέπεις, να ξεγελάς, με το να θυμάσαι τις αρετές, να αντιστέκεσαι. Ένα μικρό παράδειγμα.

Πας στον δρόμο και βλέπεις κάτι το οποίο είναι βρώμικο. Αμέσως στρέφεσαι στον εαυτό σου και λες, ποια είναι η κουβέντα με τον εαυτό σου; Λοιπόν τι λέγαμε, προηγουμένως τι λέγαμε; Α, έχω λοιπόν να πάω αύριο στην εκκλησία και τι ωραία που θα είναι εκεί.

Θα γίνει ωραία λειτουργία, κατανυκτική, θα κοινωνήσουμε όλοι, α, θα περάσουμε πάρα πολύ ωραία. Τι έκανες εδώ; Δεν έκανες τον αγώνα σου εναντίον του πάθους να πεις φύγε από εδώ, δεν θέλω να σε βλέπω, φύγε από εδώ.

Δεν το κάνεις αυτό. Αλλά υποκλέπτεις το πάθος με το να μεταθέσεις το ενδιαφέρον σου σε κάτι άλλο, στη μνήμη καλών πραγμάτων. Είναι πολύ σημαντική αυτή η μέθοδος. Δεν σημαίνει βεβαίως ότι κάποτε δεν θα πολεμήσουμε και αυτό τούτο το πάθος.

Αλλά λέγει ο Άγιος Ισαάκ ότι είναι κρείσσον. Είναι καλύτερο να υποκλέψεις το πάθος με τη μνήμη αγαθών πραγμάτων. Όπως τα γνωρίζετε, η συνήθεια είναι τροφεύς ενός πάθους. Το πάθος τρέφεται με τη συνήθεια.

Δηλαδή με την επανάληψη. Με την επανάληψη και τη συνήθεια. Γι' αυτό θα πει ο Άγιος Ισαάκ πάλι. Φοβήθητι τας συνηθείας πλείον των εχθρών. Πιο πολλοί από τους εχθρούς. Το θέμα αυτό στα παιδιά του 303 το πρωί και τους είπα ένα παράδειγμα επειδή το θυμήθηκα, είναι λίγο αηδιαστικό.

Θα μου το συγχωρήσετε να σας το πω και εσάς επειδή το θυμήθηκα.

Είπα συνήθειες. Έχουμε συνήθειες που μπορεί να μην είναι αυτές από μόνες τους αμαρτία, αλλά τέλος πάντων δεν είναι καλές συνήθειες.

Είναι οι αηδιαστικές συνήθειες.

Με τρώει η μύτη μου και όπως τώρα εσείς με βλέπετε όλοι αρχίζω να τη σκαλίζω λίγο εκεί. Την προσεχή φορά, την προσεχή Δευτέρα πάλι με ξανατρώει η μύτη μου. Και αυτή τη φορά επειδή ακριβώς την έκανα και μια άλλη φορά, σκαλίζω κάπως περισσότερο.

Άλλο καιρός άρχισα να συνηθίζω να σκαλίζω τη μύτη μου μπροστά στους άλλους ανθρώπους. Και ενώ τώρα σας ομιλώ διαρκώς σκαλίζω τη μύτη μου και δεν μου κοστίζει καθόλου ούτε καν σκέπτομαι ότι αυτό μπορεί εσάς να σας αηδιάζει. Γιατί το συνήθισα, γιατί το συνήθισα.

Ξέρετε πόσες τέτοιες κακές συνήθειες έχουμε στη ζωή μας, μέσα στη ζωή μας που γίνεται η παρουσία μας ενοχλητική εις τους άλλους. Ή θα πάμε πολύ κοντά του να μιλάμε ή θα πέφτουμε απάνω του ή λέμε ε και τι πειράζει αν φάω κι εγώ σκόρδο, δεν βαριέσαι, και μπαίνει στο λεωφορείο.

Ο άλλος και ο σούρτης, να ξεράξεις εσύ που ο άλλος θα βγει σκόρδο πρωί-πρωί. Δηλαδή έφαγε από βραδείς, αλλά τα χνώτα του μυρίζουν το πρωί φοβερά και λοιπά και λοιπά και λοιπά. Πλήθος. Ή ο άλλος εκείνος στο τρένο που βγάζει τις κάλτσες και τα παπούτσια και αρχίζει να σκαλίσει τα δάχτυλα του, βαθώ στο τρένο. Δεν θα αηδιάσει ο άλλος;

Γεγονός αυτό, αγαπητοί μου, το είδε αδερφή μου στο τρένο που ταξίδευε. Ήταν φοβερό πράγμα αυτό. Και όμως αυτός, επειδή το έκανε και στο σπίτι του μπροστά στους άλλους, συνήθισε και δεν του κάνει πλέον κόπο να το κάνει μπροστά στους άλλους.

Δείτε τι υπάρχουν, είναι η συνήθεια. Γι' αυτό λέει ο Άγιος Ισαάκ, να με συγχωρέσετε για το ρεαλιστικό των παραδειγμάτων, είναι αηδιαστικά, δεν πειράζει. Λέγει, λέγει, γι' αυτό λέγει, να φοβηθείς πιο πολύ από τους εχθρούς τις συνήθειες. Και θα πει παρακάτω, συνήθεια, έρχομαι τώρα στο κύριο θέμα.

Η συνήθεια, εάν ζητήσει άπαξ, δεν κολληθεί το αίτημα αυτής, ζητήσει μια φορά κάτι και εμποδιστεί.

Ζήτησε, δεν της γίνει δηλαδή αυτό που ζήτησε, άλλοτε ευρίσκεις αυτή να ασθενεί. Την άλλη φορά, όταν θα ξανάρθει αυτή η συνήθεια, θα έχει λιγάκι αδυνατήσει. Και αν ποιήσεις το θέλημα αυτής προς άπαξ, ακόμη μια φορά της κάνεις το θέλημά της, το δεύτερον, τη δεύτερη φορά, πλέον ευρίσεις την ισχυροτέρα κατά σου.

Θα την βρεις τη δεύτερη φορά πιο ισχυρή εναντίον σου. Δηλαδή, τώρα με βασανίζει αυτή η περίπτωση, ας την ικανοποιήσω αυτή την περιέργειά μου, δηλαδή να βλέπεις ότι κουβεντιάζουν έξω δύο γειτόνισσες και μπαίνεις στην περιέργεια να πας να δεις τι λένε, να πας να δεις τι λένε.

Εάν νικήσεις τον πειρασμό να μην βγεις έξω, όταν για δεύτερη φορά θα ξαναρχίσουν να μιλάνε έξω, αύριο μεθαύριο, η συνήθειά σου θα είναι ασθενέστερη να θέλεις να βγεις έξω. Αν αντιθέτως δεν κρατηθείς και πεις μα δεν μπορώ θα σκάσω αν δεν βγω έξω και βγεις έξω να ικανοποιήσεις την περιέργειά σου, δυνάμωσες τη συνήθεια και την προσεχή φορά θα είναι ισχυρότερη εναντίον σου.

Και αυτό να το γνωρίζουμε. Και ένα τελευταίο, είναι η μέθοδος μυρμηκολέων για ένα ανύπαρκτο ζώο ο οποίον έχει κεφάλι μυρμηγκιού και κατόπιν από τη μέση και πίσω είναι ένα λιοντάρι. Δεν υπάρχει τέτοιο ζώο στη φύση. Είναι πλασματικό, φανταστικό. Έπλασαν οι πατέρες της Εκκλησίας μας για να παρουσιάσουν την μέθοδο, την ομώνυμο που σας είπα, την μέθοδο μυρμηκολέων.

Τι είναι αυτή; Η αμαρτία συνήθως έρχεται και εμφανίζεται και καλυμμένη, όμορφη και μικρή. Και σου λέει δεν είναι και πολύ σπουδαίο πράγμα να διαπράξεις αυτό ή εκείνο, είναι μικρό. Όταν όμως διαπραχτεί η αμαρτία τότε φαίνεται ότι είναι πολύ μεγάλη.

Την βλέπεις εσύ ο ίδιος πολύ μεγάλη, όταν θα την έχεις διαπράξει, αλλά και κάτι ακόμη. Στην αρχή η αμαρτία φαίνεται πολύ ασθενής για να γίνει. Είσαι ταμίας κάπου, μπαίνει ένας πειρασμός, έλα κάνε εμένα τώρα, βάλε το χέρι σου εκεί, πάρε ένα κατοστάρικο, χάλασε ο κόσμος, από εδώ, από εκεί, τέλος, αν θα τον βολέψεις δεν θα φανεί.

Μικρός ο πειρασμός, όχι μικρός ο πειρασμός, φαίνεται η πράξις τέτοια που δεν είναι δύσκολο ίσως να πεις το όχι. Αν όμως θα έχει γιγαντώσει η πράξις, γιατί θα έχει επαναληφθεί, τότε πώς θα φανεί μπροστά σου; Λιοντάρι. Το μυρμήγκι το σκοτώνεις, το νικάς οπωσδήποτε, το λιοντάρι το νικάς; Έτσι λοιπόν, στην αρχή, όταν προβάλλεται το πάθος και η αμαρτία, πρέπει να πεις, θα τη σκοτώσω την αμαρτία, θα την πατήσω. Αν την αφήσεις από μυρμήγκι να γίνει λιοντάρι, ειλικρινά κατεστράφης. Δεν θα μπορείς πλέον να νικήσεις το πάθος.

Ακούστε πώς το λέγει αυτό, αγαπητοί μου, ο Άγιος Νείλος ο Ασκητής. Αἱ γὰρ προσβολαὶ τῶν παθῶν ἀπὸ εὐτελῶν ἄρχονται φαντασιῶν, ἀπὸ κάτι τὸ τίποτα. Τὰ δὲ τελευταῖα, ἐπὶ μέγαν, ξέρετε, ὄγκον διογκοῦνται· γι' αυτό πρέπει να αγωνίζεται ο αγωνιστής.

Τότε παλέει προς τα πάθη, τότε να παλεύει προς τα πάθη, όταν μύρμηκες προσέρχονται. Όταν τα πάθη έρχονται σε εμάς σαν μυρμήγκια, δέλεα την ευτέλεια προσελόμενα και φέρνουν μαζί τους σαν δέλεα, σαν δόλωμα την ευτέλεια, ότι είναι τίποτα, δεν είναι σπουδαίο πράγμα.

Εάν γάρ επί την του λέοντος φτάσω συνισχύν, αν φτάσουν στη δύναμη του λιονταριού, προελθείν δυσκαταγώνιστα γίνεται. Δεν μπορούν να φύγουν πια. Γι' αυτό υπάρχει ένα χωρίον, ένας στίχος ψαλμικός, ο οποίος άλλη έννοια έχει και οι πατέρες ιστορικοί και οι πατέρες έχουν δώσει αλληγορική.

«Εις τας πρωίας απέκτεινον πάντας τους αμαρτωλούς της γης». Ακούστε το χωρίο αυτό «Εις τας πρωίας απέκτεινον πάντας τους αμαρτωλούς της γης». Και ρωτάει τώρα ένας πατήρ της Εκκλησίας, νηπτικός. Ποιοι είναι πάντες οι αμαρτωλοί της γης; Είναι οι αμαρτωλοί λογισμοί. Και τι σημαίνει ότι τους σκότωσαν το πρωί; Σημαίνει ότι πρέπει να τους σκοτώσεις, τους λογισμούς, τους κακούς, στο ξεκίνημά τους. Όπως ξεκινά η ημέρα το πρωί, στο ξεκίνημά τους να νικήσεις. Γιατί αν τους αφήσεις μέσα σου, τότε οπωσδήποτε θα σε καταβάλουν.

Όπως είδατε αγαπητοί μου, ούτε σήμερα μπήκαμε στο θέμα το πρώτο περί γαστριμαργίας. Γιατί κατά νου είχα ακριβώς αυτά που σας είπα ένα μικρό υπόλοιπο ήταν. Και να μπαίναμε σήμερα στο θέμα περί γαστριμαργίας, το έχω έτοιμο.

Αλλά είδα ότι αυτό το μικρό υπόλοιπο έγινε μάλλον μεγάλο. Και έπιασε όλη την έκταση της ώρας. Θα μου το συγχωρήσετε, αλλά ίσως να είναι και χρήσιμο να γίνει αυτή η ανάλυση. Γι' αυτό λοιπόν ας παρακαλέσουμε ώστε να μπορέσουμε να αρχίσουμε να νικάμε, να αγωνιζόμαστε μάλλον, γιατί ο αγώνας μας κατά των παθών είναι σφοδρός, είναι σφοδρός και πολλές φορές έχουμε αφήσει αυτό το σπόρο του κακού να έχει πέσει μέσα στην καρδιά μας και να έχει φυτρώσει και να έχει ριζωθεί και να έχει γίνει μεγάλο δένδρο που να μην μπορούμε εύκολα να το ξεριζώσουμε.

Χωρίς την άσκηση δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα, ως διά μαγείας οι αμαρτίες και τα πάθη δεν απέρχονται. Πρέπει να μάθουμε να αγωνιζόμεθα, να λέμε σκληρά στον εαυτό μας το όχι σε πολλά πράγματα. Κάποτε-κάποτε και νόμιμα πράγματα πρέπει να αποφύγουμε, γιατί δίπλα στα νόμιμα θα είναι κολλημένα μερικά πάθη.

Ή αν επί παραδείγματι ξέρω ότι κάποιος έχει μία ροπή προς το κρασί, ενώ δεν είναι αμαρτία να πιει ένα ποτηράκι κρασί στο τραπέζι του, δεν είναι αμαρτία, όχι κάθε μέρα όμως, όχι κάθε μέρα ει δυνατόν, όχι κάθε μέρα, εξάλλου Τετάρτη Παρασκευή που δεν τρώμε λάδι, δεν έχουμε και κρασί.

Λοιπόν, ένα ποτηράκι δεν θα ήταν αμαρτία, αν ήξερα ότι αυτός ο άνθρωπος ο επιρρεπής στη μέθη θα του έλεγα να μην πίνει ούτε αυτό το ποτηράκι. Τι σημαίνει εδώ; Άρνησις και ενός νομίμου πράγματος, χάρη της καταπολεμήσεως ενός πάθους.

Τα πάθη προβάλλουν πάντοτε ένα δόλωμα, ότι η ζωή θα γίνει πολύ όμορφη εάν έχουμε τα πάθη στη ζωή μας. Αλλά ενώ μας ζητούν να απολαύσουμε τη ζωή εισάγοντας τα πάθη στη ζωή μας, αύριο θα μας σημαίνει. Η ομιλία που ακούσαμε είναι η πρώτη κατά σειρά στον φετινό μας κύκλο και είναι η εισαγωγή στα θέματα περί θανασίμων αμαρτημάτων και περί παθών.

Ακολουθεί η δευτέρα ομιλία με θέμα πάλι περί παθών.

Στους οκτώ λογισμούς της κακίας ότι αποτελούν κάτι των περιεκτικών των λοιπών παθών, και ότι αυτών των οκτώ λογισμών της κακίας ή θανασίμων αμαρτημάτων περιεκτικά είναι...

Είναι η φιληδονία, η φιλαργυρία και η φιλοδοξία. Τα πάθη γενικώς οπωσδήποτε προσβάλλουν τον άνθρωπο. Λέγει ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός. Τούτους, τους οκτώ λογισμούς, παρενοχλείν μεν ή μη παρενοχλείν, ουκ εφ' ημίν εστιν. Εμμένειν δε και μη εμμένειν, ή πάθη κινείν ή μη κινείν, εφ' ημίν εστιν. Δηλαδή, τους οκτώ λογισμούς, συνεπώς τα πάθη, μας παρενοχλούν ή να μη μας παρενοχλούν, είναι ένα θέμα που δεν αφοράει, δεν εξαρτάται από εμάς.

Εάν όμως αυτοί οι λογισμοί, τα πάθη αυτά, μένουν ή δεν μένουν, κινούνται μέσα σε εμάς ή δεν κινούνται, αυτό εξαρτάται από εμάς. Αυτό είναι πάρα πολύ σημαντικό το οποίο πρέπει οπωσδήποτε να σημειώσουμε, τι από εμάς εξαρτάται και τι δεν εξαρτάται.

Διότι είναι πολλοί εκείνοι οι οποίοι λογίζουν αμαρτία εκείνο που από αυτούς δεν εξαρτάται. Όπως είναι η προσβολή. Ενθυμείστε, λέγαμε την περασμένη φορά, ότι τα τρία αυτά περιεκτικά πάθη δεν είναι παρά οι τρεις πειρασμοί του Κυρίου που να χορτάσει με κάνοντας ψωμιά από τις πέτρες, ενθυμείστε, με το να αποδεχθεί να πέσει από το αέτωμα του ναού και να προσκυνήσει τον διάβολο που του είπε ότι θα του εχάριζε όλους τους θησαυρούς της γης.

Ή η προσβολή, δεν σημαίνει η παρουσία του διαβόλου μπροστά εις τον Κύριον ότι ο Κύριος ημάρτησε. Πρέπει να υπάρχει αυτή η διάκριση μεταξύ της προσβολής και της αμαρτίας. Αλλά για να έχουμε μια σαφέστερη εικόνα των πραγμάτων θα πρέπει οπωσδήποτε να δούμε την διαδικασία της αμαρτίας.

Για να ξέρουμε τι είναι αμαρτία, τι δεν είναι αμαρτία και πως ένα πάθος. Δεν είναι υπόθεσης μιας ημέρας, αλλά υπόθεσης κάποιου καιρού. Γι' αυτό είναι ανάγκη, όπως σας ετόνισα, να δούμε την διαδικασία της αμαρτίας.

Παρακολουθήσω τον Άγιο Ιωάννη τον Δαμασκηνό. Το πρώτο στάδιο είναι η προσβολή. Λέγει ο Άγιος Ιωάννης και προσβολή μεν εστίν, η απλώς γενομένη παρά του εχθρού υπόμνησις, βλέπετε, Έρχεται ο εχθρός και σου λέγει, κάνε αυτό, υπόμνηση, σε βάζει να το κάμνεις, σου υπενθυμίζει να το κάμνεις, σε ενοχλεί να το κάμνεις.

Εἰπών ποίησον τόδε ἢ τόδε, κάνε αυτό, κάνε εκείνο, ως επί του Κυρίου και Θεού ημών, όπως έκανε και στον Κύριό μας ο διάβολος. Τοῦτο, ὡς εἴρηται, οὐκ ἐφ' ἡμῖν ἐστιν. Αυτό, όπως ήδη ελέχθη, δεν εξαρτάται από εμάς. Συνεπώς, αν κανείς δεχθεί την προσβολή της αμαρτίας, όπως επί παραδείγματι σας μύρισε μια ωραία μυρωδιά φαγητού σε ημέρα νηστείας. Αυτό είναι μια προσβολή και σας λέγει τώρα όλη αυτή η προσβολή να πάτε, να φάτε και εσείς κάτι από εκείνο που σας μύρισε.

Ότι σας μύρισε και σας δημιουργήθηκε σάλιο στο στόμα, τα λέγαμε τα γαστρικά υγρά άρχισαν να τίθενται σε κίνηση, αυτό δεν είναι αμαρτία, όταν θα πείτε έως εδώ παρακάτω τίποτα άλλο, τίποτα, δεν το δέχουμε, δεν θα φάμε. Δεν είναι αμαρτία η προσβολή λοιπόν, επαναλαμβάνω είναι πολλοί που ταλαιπωρούνται με το να θεωρούν την προσβολή της αμαρτίας ως αμαρτία.

Θεωρούν τον εαυτό τους υπερβολικά αμαρτωλό, ώστε ό,τι κάνουν, ό,τι φτιάχνουν, ό,τι σκέπτονται, όπως περπατούν, πάντα να τα θεωρούν αμαρτία. Δεν νομίζετε πως η ζωή ενός τέτοιου χριστιανού θα ήταν ένα μαρτύριο; Εγώ τουλάχιστον έτσι το βλέπω.

Και δεν μπορεί κανείς να νιώσει τη χαρά της πνευματικής ζωής, νομίζει ότι παντού και πάντοτε αμαρτάνει. Ό,τι πιάσει, ό,τι πει, ό,τι κάνει, παντού και πάντα αμαρτάνει. Σου λέει η γειτόνισσα, ας πούμε, ένα κουτσομπολιό. Εσύ δεν το θέλεις. Λες, αμάρτησα. Πόσες φορές έρχεστε να πείτε κάτι που σας είπε η γειτόνισσα, δεν το θέλατε εσείς. Και φύγατε, δεν θέλατε να τα ακούσετε. Και αρχίσατε να το πείτε όμως σαν αμαρτία. Αυτό είναι προσβολή. Εσείς δεν αμαρτήσατε.

Το δεύτερο στάδιο μετά την προσβολή είναι ο συνδυασμός. Αυτή η λέξη, συνδυασμός, δεν μας είναι πάρα πολύ κατανοητή. Θα διαβάσω όμως τι λέγει ο Άγιος Ιωάννης και έχει μπει άλλη λέξη που είναι αρκετά κατανοητή από εμάς.

Είτα η παραδοχή του υποβαλλομένου λογισμού του εχθρού, ήτοι μετ' αυτού μελέτη και ενήδονος ομιλία, η παρά της προαιρέσεως ημών. Τι είναι λοιπόν αυτό; Η παραδοχή. Παραδοχή θα πει έγινε η προσβολή και ευθύς αμέσως άρχισα να το συζητώ το θέμα.

Όπως λέγει εδώ χαρακτηριστικώς, η μελέτη, θα το μελετάς. Η ενήδονος ομιλία, ομιλία θα πει συναναστροφή, δηλαδή να αρχίζω να το συζητώ, αλλά ενήδονος, ευχαρίστως, από την ελευθέρα μας προαίρεση είναι ένα δεύτερο στάδιο από το οποίο αρχίζει η αμαρτία.

Από εδώ τώρα αρχίζει η αμαρτία. Να σας πω ένα μικρό παράδειγμα, ίσως δεν θα είναι εύστοχο από τον κόσμο των γνώσεών σας, αλλά είναι πολύ εύστοχο από πλευράς παραστάσεως του θέματος.

Θα ξέρετε ίσως, θα έχετε δει ότι υπάρχει ένα παιχνίδι με την μπάλα που λέγεται βόλεϊ, είναι ο φιλέ, το δίχτυ, και οι από δω κι από κει δυο ομάδες παίζουν. Η μπάλα όταν θα έρθει στα χέρια του πρέπει να την πετάξει αμέσως, να δώσει πάσα.

Εάν την κρατήσει την μπάλα, την κρατήσει την μπάλα, θα του δευτερολεπτήσουν. Απλώς την κράτησε και μετά την πέταξε. Αυτό θεωρείται λάθος στο βόλεϊ, σφάλμα. Χάνει η πλευρά εκείνη που είχε τον παίκτη που κράτησε την μπάλα.

Έπρεπε μόλις έρθει η πόλα της, να της δώσεις πάσα να φύγει. Το ίδιο πράγμα συμβαίνει και με την προσβολή. Όταν έρθει η προσβολή και της δώσεις μια να φύγει, δεν αμάρτησες. Όταν λίγο την κράτησες, την προσβολή, και άρχισες να την επεξεργάζεσαι και να την περιεργάζεσαι και να λες και τούτο και εκείνο και πώς και τι.

Από τη στιγμή εκείνη αρχίζει να αμαρτάνεις. Καταλάβατε λοιπόν από πότε αρχίζει η αμαρτία. Μετά από την παραδοχή έρχεται η συγκατάθεση. Δηλαδή η απόφασις. Λέγει ο Άγιος Ιωάννης ότι είναι η κατάνευσις της ψυχής προς τον λογισμόν. Αυτό λέγεται συγκατάθεσις. Συγκατατίθεσαι.

Αποφασίζεις ότι έτσι είναι και ότι θα ήθελες να το κάνεις. Προφανώς εδώ η απόφαση είναι κάτι πολύ σκληρό. Αρχίζει να παίρνει σάρκα και οστά η αμαρτία, διότι, θα σας πω ένα μικρό παράδειγμα, λες, λες, ότι η γειτόνισσα με πείραξε, πάω να τη σκοτώσω, ακούστε, θα πάω να τη σκοτώσω.

Τη στιγμή εκείνη, μα θα έρθει κάποιος να σου πει, πάρε ένα μαχαίρι, δι' όνομα του Θεού, θα πεις, ακούστε, σου δίνει το μαχαίρι. Δεν είπες να τη σκοτώσεις; Σου δίνει το μαχαίρι. Όνομα του Θεού, θα πει, άρα να σκοτώσω τη γειτόνισσα; Δεν το είπες; Οπότε σημαίνει, είπες μια κουβέντα, αλλά μην πήρες απόφαση. Εάν πράγματι θα πάρεις το μαχαίρι και τώρα πηγαίνεις να σκοτώσεις τη γειτόνισσα, σημαίνει πήρες απόφαση. Αυτό τι είναι;

Δηλαδή, η αμαρτία αρχίζει να σαρκούται, να παίρνει σάρκα και οστά. Αλλά όταν πρωτογίνεται μία αμαρτία είναι επόμενο να βρει την αντίσταση της συνειδήσεώς μας και άλλων πραγμάτων την αντίσταση, όπως την αντίσταση του φόβου, δηλαδή να μην με δουν αυτό το οποίο θα κάνω, ακόμα την αντίσταση της τιμωρίας ή της κατακρίσεως των άλλων.

Αλλά προπαντός την αντίσταση της συνειδήσεως, που έρχεται η συνείδηση και λέγει ότι αυτό που πράττεις είναι αμαρτία. Και καταλαβαίνετε, η συνείδηση αρχίζει να αντιδρά επειδή η απόφαση ελήφθη και η απόφασή μας αρχίζει και αυτή να αντιδρά.

Και τότε μεταξύ δύο αντιδρώντων στοιχείων, της αποφάσεως και της συνειδήσεως, επέρχεται πάλη.

Ποιος δεν δοκίμασε μια τέτοια πάλη; Το κάνω; Να μην το κάνω, μα πρέπει να το κάνω, μα είναι αμαρτία, μα όχι θα το κάνω. Και πολλές φορές η πάλη αυτή να κρατάει από λίγη ώρα μέχρι μια νύχτα που να μην μπορούμε να κοιμηθούμε, κάποτε μια μέρα ολόκληρη, κάποτε μια εβδομάδα και ένα μήνα και για μεγάλα πράγματα κάποτε η πάλη αυτή να κρατάει πολύ καιρό.

Τι θα νικήσει; Άδηλον. Θα νικήσει η απόφαση της αμαρτίας ή θα νικήσει η συνείδησή μας; Άδηλον. Αντιλαμβάνεστε ότι αν έχω αφήσει την αμαρτία να έχει φτάσει στο σημείο της πάλης, δεν μπορώ να γνωρίζω τελικά εάν θα σωθώ, διότι ενδέχεται να υποκύψω.

Πρέπει να σας πω ότι πολλές φορές αφήνουμε την αμαρτία να έχει φτάσει στο σημείο της πάλης. Αγαπάμε να σκεφτόμαστε την αμαρτία, μάλιστα πολλές φορές σαρκικά αμαρτήματα. Προσέξτε τι είπα, πολλές φορές σαρκικά αμαρτήματα.

Παραδίδουμε την καρδιά μας, παραδίδουμε το νου μας στα σαρκικά αμαρτήματα. Και όταν δούμε ότι τα πράγματα πηγαίνουν πολύ άσχημα και είμαστε έτοιμοι να πέσουμε πολύ χαμηλά, τότε αρχίζει μια πάλη, όχι δεν θέλω να γίνει αυτό, δεν θέλω, μα ήδη έφτασες πέντε εκεί πέρα. Πώς δεν θέλεις να γίνει; Και όχι λίγες φορές, αγαπητοί μου, πέφτουμε. Πέφτουμε διότι τελικά η παλάντζα έκλινε. Η απόφαση που είχαμε αρχικώς και η πάλη, η συνείδηση που είχε διεξαχθεί, δεν είχε αίσιο τέλος. Δεν βγήκαμε καλά και πέσαμε, λυγήσαμε. Ξέρετε παρακαλώ πόσες κοπέλες έχασαν, μιλώ για κοπέλες επειδή έχω κυριών ακροατήριο, πόσες κοπέλες έπεσαν. Έπεσαν στην πορνεία πολλές φορές. Γιατί ξεκίνησαν από ένα τίποτα. Από ένα τίποτα. Από ένα φλερτ, από μία συνάντηση, από ένα πρόσωπο να το βλέπουμε και να το χαζεύουμε. Κι άρχισαν σαν τις πεταλούδες να γυρίζουν γύρω από το καντήλι, από τη φωτιά. Γύρω, γύρω, γύρω, γύρω. Ε, δεν καίει, δεν καίει. Θα προχωρήσω ακόμη. Δεν καίει το πράγμα, δεν παθαίνω τίποτα. Και μια κάποια στιγμή να έχουν αντιληφθεί ότι έχουν πέσει.

Ανεπανορθώτως ότι έχουν πέσει. Γιατί έφτασαν μέχρι το σημείο ότι θα παλέψουν και δεν θα αφήσουν τον εαυτό τους να πέσει, αλλά αλίμονο, η συνείδηση δεν ενίκησε.

Αν τελικά η απόφαση νικήσει, θα πηγαίνουμε σε ένα πέμπτο στάδιο που είναι η ενέργεια ή η πράξις της συγκαταθέσεως εμπαθούς λογισμού, γιατί εις την ολοκλήρωση της αμαρτίας. Η αμαρτία πραγματοποιείται. Έγινε, τέλος. Εδώ θα έπρεπε να σταματήσουμε αφού πραγματοποιήθηκε η αμαρτία. Αλλά το πράγμα δεν σταματάει εδώ. Έχει ακόμη δύο στάδια. Συνήθως, έχει υποτροπιάσει. Συνήθως στην αμαρτία τεθεί πάλι θέμα. Να επαναληφθεί. Όπως έκανε μία αμαρτία μία φορά και δεν την ξανά έκανε. Συνήθως επαναλαμβάνεται. Και τότε η αμαρτία αυτή την οποία έκαναμε επανέρχεται να μας πει. Ξανακάνε το. Βεβαίως και κινήσει.

Και πάλι η αμαρτία θα ακολουθήσει την αυτήν διαδικασία. Προσβολή, παραδοχή, συγκατάθεσης, αυτή τη φορά οπωσδήποτε δράμει την διαδρομή αυτήν τη δυσκολία της πρώτης φοράς, διότι μετά την προσβολή ίσως γρηγορότερα θα γίνει η παραδοχή, η συγκατάθεσης θα είναι και αυτή γρηγορότερη και η πάλη ασθενέστερη, με αποτέλεσμα να επαναληφθεί ευθύς αμέσως η αμαρτία.

Εάν γίνει και τρίτη φορά και πέμπτη και δεκάτη, όσο πιο πολλές φορές γίνεται, τόσο πλέον η διαδικασία αυτή αρχίζει να ξεθωριάζει. Δεν έχουμε πλέον ούτε παραδοχή, ούτε συγκατάθεση, ούτε πάλη, ούτε τίποτα.

Θα πηγαίναμε από την προσβολή ή στην πράξη. Μόλις αισθανθεί ο άνθρωπος την προσβολή της αμαρτίας, αμέσως και την πράξη.

Έχει διαπιστώσει κάτι ο άνθρωπος που επανέλαβε 5-10-50 φορές την ίδια αμαρτία.

ότι η πράξη αυτή του έχει γίνει σαν μια φύση του, συνήθεια. Δηλαδή έγινε, τι θα πει λοιπόν πάθος, υπό του συνδυασμού, δηλαδή της παραδοχής, συνήθεια, γινωμένη του παρά του εχθρού υποβαλωμένου και ηδονή συνεχής μελέτη και φαντασία.

Δηλαδή, αποκτήσεις την συνήθεια της επαναλήψεως και να έχεις διαρκώς την φαντασία και την μελέτη του θέματος που σε απασχολεί. Στο μυαλό σου παραλόγια, διαρκώς να κυκλοφορεί που θες να κρούσει επί παραδείγματι το πάθος της μέθης.

Δεν βλέπει τίποτε άλλο μπροστά του παρά μόνο πού και πότε θα πάει να πιει κρασί. Δεν έχει τίποτα στο μυαλό του, αυτό διαρκώς σκέφτεται. Ούτε τα προβλήματα του οίκου τον απασχολούν, ούτε τα παιδιά τον απασχολούν, όψε που θα πάρουν πιει κρασί.

Και η συνήθεια η οποία τον ελκεί, όπως ακριβώς την αρκούδα ελκεί εκείνος ο χαλκάς που την τραβάει ή ο αρκουδιάρης, και έτσι ο άνθρωπος διαρκώς θέλει να πράττει αυτό που επιθυμεί. Εφτάσαμε λοιπόν στο πάθος.

Το πάθος συνεπώς δεν είναι παρά η συνήθεια που γίνεται από τις πολλές φορές της αμαρτίας. Σταματήσαμε; Αν μπορούσε το κακό ποτέ να σταματήσει. Αν μπορούσε. Δεν σταματήσαμε. Έχει ακόμη κάτι άλλο παρακάτω. Αν κάποτε ξυπνήσει ο άνθρωπος, αν μπορεί να ξυπνήσει, από το πάθος που έλκεται, θέλει να απαλλαγεί κάποτε. Έχει κουραστεί. Και τότε αντιλαμβάνεται ότι είναι αιχμάλωτος. Το ποντίκι μπαίνει μέσα στη φάκα, γιατί επιθυμούσε να φάει το τυρί. Τότε όμως θέλει να φύγει από τη φάκα. Και μάλιστα έλεγε ότι είναι ένας πολύ ωραίος τόπος να μπαίνει κανείς να τρώει τυρί εκεί μέσα και ότι είναι τυχερό γιατί μπόρεσε να βρει έναν τόπο που είχε μέσα τυρί. Έτσι το καταλαβαίνει.

Όταν φάει το τυρί, τότε αισθάνεται ότι πρέπει να φύγει. Ταυτοχρόνως αισθάνεται ότι είναι και αιχμάλωτο. Δεν μπορεί να φύγει. Το ίδιο πράγμα συμβαίνει και με τον άνθρωπο που βρίσκεται στην περιοχή του πάθους. Θέλει να φύγει, αλλά δεν μπορεί πια.

Η περίπτωση χωρίς αιχμαλωσία είναι η περίπτωση που κανείς αγαπάει το πάθος του. Η αιχμαλωσία είναι ότι ο άνθρωπος πια δεν αγαπάει το πάθος του, αλλά δεν δύναται όμως, απελευθερωθεί. Τι δυστυχία υπάρχει, αγαπητοί μου, σε αυτές τις περιπτώσεις, λέει ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός.

Η αιχμαλωσία εστί βιαία και ακούσιος της καρδίας απαγωγή, και από προλήψεως και μακράς συνηθείας τυραννουμένη.

Στην διαδικασία έρχεται να ακολουθήσει η αμαρτία για να φτάσει εις το πάθος και την αιχμαλωσία. Και τώρα τίθεται το ερώτημα, δεν μπορούσαμε να σταματήσουμε; Είναι αυτονόητο ότι πρέπει να σταματούμε εις την προσβολή.

Άμα ακούτε ανθρώπους που λέγουν ότι είναι δύσκολος ο τρόπος να πετύχουν την αρετή, είναι διότι δεν έχουν μάθει να σταματούν εις την προσβολή. Τώρα έφτασε στο πάθος όταν δέχεσαι τη συμβουλή να μην καπνίζεις ή να μην πίνεις κρασί όταν πια έχεις γίνει ένας μπεκρής ή τοξικομανής ή βλάσφημος ή ανήθικος.

Πώς να γυρίσεις πίσω, είναι εύκολο; Το βλέπεις βουνό. Όταν όμως ακόμη δεν έχεις ξεκινήσει στην αμαρτία, δεν έχεις ποτέ καπνίσει και σου λέει ο άλλος δεν πρέπει να καπνίσεις, είναι δύσκολο; Γιατί είσαι ελευθερωμένος άνθρωπος, μπορείς να πεις το όχι μια χαρά.

Θα πει ο αυτός πατήρ, ο πρώτον την απαθώς λογιζόμενος ή αντιρρήσει και εμβριθεία αποπεμπόμενος την προσβολή. Αν δηλαδή κόψει και αποπέμψεις την προσβολή, πάντα τα περιέκοψε έσω, διότι σταμάτησες την προσβολή.

Είναι εύκολο λοιπόν, αν μάθουμε να πολεμούμε άμα την προσβολή. Προσέξτε κάτι, υπάρχουν εδώ ακροαταί μικράς ηλικίας και ακροαταί προχωρημένης ηλικίας. Οι ακροατές μικράς ηλικίας, ίσως ακόμη δεν έχουν τόσα πάθη, όσο μπορεί να έχει ένας μεγαλύτερος.

Ενώ ο μεγάλος, θα ηδύνατο να έχει ακόμη περισσότερα πάθη, εάν φορτώσει στην πλάτη του, ακόμη 5, 10, 20 χρόνια. Είναι πολύ φυσικό. Κάποτε λοιπόν, σε κάποιο σημείο της ζωής μας, όταν πάει να γίνει μια αρχή ενός κακού πράγματος, πρέπει να είμαστε πάντοτε ξυπνητοί να το σταματάμε. Έχετε δει ανθρώπους τα 50 τους χρόνια να αρχίζουν να παίζουν χαρτιά ή να αρχίζουν τότε να πίνουν κρασί.

Προσέξτε, στα 50 τους χρόνια συμβαίνει αυτό. Έχετε δει ανθρώπους τα 50 τους χρόνια και στα 60 τους να αρχίζουν να κάνουν κακή συναναστροφή. Διότι η κακή συναναστροφή δεν είναι μόνο για τους μικρούς, είναι και για τους μεγάλους.

Όταν ο Απόστολος Παύλος λέγει μη πλανάσθε, φθείρουσιν ήθη χρηστά ομιλίαι κακαί, αυτό δεν το λέγει για τους νέους, το λέγει για τους ενήλικας. Και μάλιστα αναφέρεται στο θέμα της Αναστάσεως των Νεκρών που παρασύρονται οι μεγάλοι με ανθρώπους απίστους και έτσι διαβάλλεται το δόγμα της Αναστάσεως των Νεκρών.

Εγώ έχω δει και να ξελογιάζεται ένας άνδρας των 60 ετών με την κακή παρέα που κάνει και να αφήνει τη γυναίκα του. Ναι, αγαπητοί μου, και να πηγαίνουν στα δικαστήρια για να πάρουν διαζύγιο στην ηλικία των 60 και των 70 ετών, ναι αγαπητοί μου. Ξέρετε τέτοιες ιστορίες, εγώ γνωρίζω, ώστε μπορεί να μάθει κανείς φοβερά πράγματα σε οποιαδήποτε ηλικία, σε οποιαδήποτε ηλικία. Γι' αυτό, σε οποιοδήποτε σημείο βρισκόμαστε της ζωής μας, ό,τι πάθη αποκτήσαμε, προσπαθήστε να τα κόψετε με αγώνα. Και ό,τι καινούργιο πάθος πάει να αρχίσει στη ζωή μας, θα λέμε στοπ, όχι παρακάτω.

Μόλις αμέσως αντιληφθούμε ότι πάει να μας προσβάλλει ένα νέο πάθος.

Πρέπει να κάνουμε και μια διάκριση μεταξύ πάθους και αμαρτίας. Είναι μάλιστα σοβαρή διάκριση, γιατί πολλές φορές τα πράγματα τα μπερδεύουμε και τα χαρακτηρίζουμε διαφοροτρόπως.

Τι θα πει πάθος; Πάθος θα πει χρονίζουσα αμαρτία. Η αμαρτία δεν είναι πάθος.

Η αμαρτία ποτέ δεν είναι πάθος. Ένας άνθρωπος όταν κάνει μία αμαρτία ή και περισσότερες αμαρτίες, περισσότερες φορές την ιδίαν αμαρτία, δεν μπορούμε να πούμε ότι αυτός έχει το πάθος αυτής της αμαρτίας. Είναι σφάλμα.

Απλώς έχει πέσει εις αυτήν την αμαρτία. Λέγει ο Αββάς Δωρόθεος, «Άλλα γάρ εισί τα πάθη και άλλα εισίν αι αμαρτίαι». Άλλο τα πάθη, άλλο πράγμα οι αμαρτίες. Τα πάθη εισί, θυμός, κενοδοξία, μίσος και όσα τι αυτά.

Αμαρτία εσύ, άφτε ενέργεια των παθών, όντε της ενεργώς ποιεί αυτά. Τι θα πει πάθος, ακούστε, προσέξτε να δείτε. Εγώ έχω το πάθος του μίσους, αλλά υπάρχει μέσα μου, έχω το πάθος του μίσους. Όμως, αυτή τη στιγμή που σας μιλώ, δεν μισώ κανέναν.

Προσέξτε παρακαλώ, έχει πολύ αξία το πράγμα αυτό, γιατί προκαλεί μια απάτη στην πνευματική μας ζωή. Αυτή τη στιγμή όμως που σας μιλώ δεν μισώ κανένα. Και έχω την εντύπωση ότι είμαι πολύ καλός άνθρωπος, γιατί αγαπώ όλο τον κόσμο.

Μήγε εκεί η πόρτα και μπαίνει ένα πρόσωπο, είναι εκείνο που είχα τσακωθεί και που το μισώ. Μόλις δω το πρόσωπο αυτό, φουντώνει αμέσως μέσα στην ψυχή μου το μίσος. Ώστε πάθος υπάρχει, αλλά θέλει το αντικείμενο του για να φουντώσει.

Και συνεπώς, θέλω να βγάλω συμπεράσματα ότι είμαι πολύ καλός άνθρωπος, επειδή λείπει το αντικείμενο του πάθους. Είναι γνωστό ή μάλλον τι γνωστό; Να σας το διαβάσω. Λέγει ο Αυτός Πατήρ, ο Άγιος Μάξιμος Ομολογητής.

Μη γαρ αισθητού πράγματος που συνίσταται, δεν υπάρχουν. Μη γαρούσης γυναικός, ούτε στην πορνεία. Επί παραδείγματι, έχεις το πάθος της πορνείας. Αναφέρεται στον άντρα. Εφόσον δεν υπάρχει η γυναίκα μπροστά, είναι στο βουνό, δεν ξέρω πού είναι ο άνθρωπος, δεν έχει μπροστά του το αντικείμενο του πάθους του, οπωσδήποτε δεν εκδηλούται το πάθος.

Δεν σημαίνει όμως αυτό ότι δεν υπάρχει το πάθος. Το πάθος υπάρχει, η αμαρτία δεν υπάρχει. Γι' αυτό θα πει στη συνέχεια, πολλά πάθη εν τες ψυχές μας και κρυπτέ. Είναι κρυμμένα τα πάθη. Ακούστε, τότε δε ελέγχονται όταν τα πράγματα αναφαίνονται. Τότε έρχονται στην επιφάνεια τα πάθη όταν ακριβώς δοθούν οι αιτίες.

Γι' αυτό οι ασκηταί επήγαιναν στην έρημο όχι δια να αποφύγουν το αντικείμενο του πάθους, αλλά δια να βγάλουν αυτό το...

Είναι πολύ σπουδαίο στοιχείο αυτό. Είναι πολύ σπουδαίο. Πριν κάποτε να βρεθούμε σε ένα περιβάλλον ενός μοναστηριού, να φύγαμε από το σπίτι μας που ενδεχομένως είχαμε τους πειρασμούς, αυτή η γειτονιά μας κτλ. Λέμε, αχ, τι ωραία εδώ που είναι, θαυμάκια.