Resolution of Questions 32

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the unchanged Greek original is the authoritative text.

Last time, my children, we took a worthwhile journey together, one that occupied us quite a bit, I think: the question of how far failure can contribute to the making of a person, of a Christian. And I would say, not only for a Christian, but for any human being at all, failure is a most important material, which, for reasons I don't understand, in our own age we have thrown out, this material of failure.

We imagine that our life is a road strewn with flowers. And there used to be, you know, certain postcards, maybe they still exist, I don't know, that people would send to newlyweds, and on them they wrote those sugary-sweet words: may your life be strewn with flowers and full of roses.

But it is not only strewn with flowers and full of roses; it is a road of the Cross. Still, this is what I would like to tell you, so that we don't live in illusions: there is no human life without failures. And if a person doesn't know how to use this material of failure, then he doesn't know how to live, he doesn't know the secret of life, he doesn't know the art of living.

This is what we were saying as we examined that question, but I wanted to give a continuation to it. From a letter that I received quite some time ago, which I happened to find as I was digging through my papers, and I decided to read it to you. It is dated the 29th of May, 1987, so about a year ago, sent to me by a certain teenager whom I do not know, and who does not know me either. Perhaps his parents had come to the monastery, something like that. Listen to what he writes, and of course he is a most well-mannered young man. He says: Father Athanasios, give the blessing. On Sunday, the 7th of June, in the morning, pay attention now and count a few of these words.

Sunday, the 7th of June, in the morning, pay attention and count a few of these words: at 10 in the morning I compete in the qualifying rounds, within the framework of a Panhellenic Championship of bodybuilding. If I qualify in these rounds, I will take part that same evening, the 7th of June, at 8 in the evening, in the finals, where I will compete for first place.

Listen now to all these firsts and to coming first. For first place, and so I beg you, pray to the All-Good God, and we are turning even this matter into a prayer, and to the Most Holy Theotokos, that they may help me in this contest to come out first.

After I have first passed the qualifying rounds with their help. In the morning may I come out first into the finals that evening, and may I win the top prize. Forgive me for writing so much and tiring you. And then his name, his signature.

Postscript: if I come out first, I have vowed the medal and half of the prize money of the contest, in parentheses, roughly 25,000 drachmas, to the Most Holy Theotokos. So, count how many times he spoke about being first and about winning. And notice something else: he gives half of it as an offering to the Most Holy Theotokos.

Listen: someone who has within him this love of being first will give the whole sum of money, so long as he is noticed, because even there he will have a kind of primacy. In other words, the newspapers will write that such-and-such a champion dedicated his prize to the Most Holy Theotokos.

As happened with one female athlete, and let me not say more, you know these things better than I do. You see what prevails in our age: primacy, to come first, first, first, first. And so failure, failure is supposedly not a material, a material that we have to take out of our life.

If only you knew, my children, that if in your young life, your childhood and adolescence, you remove failure, if only you knew what awaits you in your life. If only you knew, then very probably even this matter of suicide, for when we cannot cope, that is where it leads.

For this reason, let us go a little hungry too, even in an artificial way, such as the fasting of a Lent that we are passing through now. Let us go a little thirsty too, rather than having everything ready at hand: I get thirsty and at once I open my wallet, because my father gives me plenty of money, and at the first refreshment stand I run to drink my orange soda, my lemonade, my beer, I don't know what I'll drink, my Coca-Cola and who knows what else, just so I won't be thirsty. It is a frightful thing. So that something might come and sweep all of this away: a famine, and let me see what we'll do; a war; a misfortune; something, and let me see what we'll do then.

My children, struggle and use in your life all the elements of failure, which ought to be for you elements of recovery, of struggle, and of hard discipline. Are we to be afraid of life? Why, my God, oh God, why, why have we been kneaded together with failure? You had a drop in your grades at school, has the world come to an end? Study and put it right.

And so on. An illness, has the world come to an end? You will get well. You didn't get well? Glory to God, this is how God wills it. Will I come to the point of dying? Well then, we have said that we also have a homeland in Heaven. We do not lose heart, we do not give up, we do not reach, my children, psychological dead-ends. This I beg of you very much, hold on to these things. Hold on to this; these are not a myth. The myth is all the other things, which truly lead to the dead-end of life. And I come now to another question. He asks: does God punish, does He test, or does He instruct? All three. He both punishes and tests and instructs. We have learned even this from a kind of heresy. How many things there are that are heresies. If, for example, you spread immorality, that is a heresy in the moral sphere, the experiential sphere of the Gospel.

When we remove the justice of God and speak only of a love of God, that is a heresy. That is how it is, a strange thing: we don't want to see a Christ who is a judge, but a Christ full of love.

So we say: our dear little Christ, our most sweet little Christ. My children, Christ is most sweet, but He is also most just. We cannot take away from His person His justice. Orthodox iconography shows this, unfortunately the Western style does not.

For it shows a Christ who is, in truth, sugary-sweet, because that is exactly what it amounts to. Whereas Orthodox Byzantine iconography shows both of these together. As a prototype I will take the Christ of Daphni, which is in the dome. Of course, if you look at Him for a moment, you will be startled.

When you look up there in the dome, postcards of it are in circulation, it is easy to find the image and to see it, an awe takes hold of you. Because it is the Pantokrator. People are dumbfounded; awe takes hold of you at thunder and lightning, and would not awe take hold of you at the Maker of thunder and lightning? Why not?

Indeed, do this: arrange it so that you close one of your eyes and look at only the one eye of Christ. You will see that one eye of Christ full of peace and calm and love, because the eyes express the whole expression.

Turn and look at the other eye of Christ, and then you will see that the other eye of Christ is full of justice, the Lord ready to call you to account.

In the same face, the artist managed to express both the love and the justice of Christ. How many times the Lord showed the side of justice. Recall just offhand, not only those words of His about the Judgment.

Recall the parable of the ten virgins. There He says that when the five virgins arrive, the foolish virgins, the ones who did not prepare themselves. Virgins all the same, that is, you bear the name of Christian, but you did nothing with your life.

Lord, Lord, open to us. And the Lord from within the bridal chamber, from inside the bridal chamber, that is, from within His Kingdom, will say, listen carefully, I know you not, I do not know you. Terrifying. On that day, He says, people will say to Him, Lord, did we not eat with You, did we not drink with You? He says this above all to His contemporaries, did You not preach in our squares? And then I will say to you, then I will say, Depart from Me, you workers of iniquity, I know you not, I do not know you. Tell me, where is the love of Christ here? So when we remain only with the love and have banished the justice of God, that is a heresy. Children, Christ is full of love but also of justice; therefore God indeed punishes, both here and in the other life, for how else do we explain the words about eternal Hell?

But here too God punishes. Many times He punishes in a condemning way. As Cain was punished in a condemning way. Of course we also have the punishment that is not condemning but pedagogical. As with Israel in the desert.

There God instructs His people, indeed, by means of punishments. But not in order to condemn them, to shatter them, but in order to bring them to their senses, to recover, to enter into the Promised Land. God also tests, yes, and I will mention to you only one case, there are many, such as the case of Abraham.

God tests Abraham; He tests his faith. Abraham leaves his possessions behind, he goes through so many trials, and yet he never settles in the Promised Land. Not one step, He says, not one step of ground, not a single foot of earth did he receive from God's promises. This is astonishing. Why this is so is a great subject, and I won't say more about it, except for this: when God asked him there, when He asked him for that child of the Promise, for Isaac, that Abraham the father should sacrifice him, Abraham did not hesitate. And when he went to sacrifice his child, then God says to him, 'No; I have tested you, I have seen who you are.' Not that God did not know who Abraham was, but He wanted to leave behind a monument of faith, drawn from this trial, within history.

And so God both punishes, I say again, either in a condemning way or in a pedagogical way, and He tests; or, since three terms were set before us, let us say God instructs. A second question: what is the daily bread, the epiousios, which we ask of God in the Lord's Prayer?

Is it material, necessary bread, or something else? You all know that in the Lord's Prayer, and it is called the Lord's Prayer because the Lord delivered it to us, that is why it is called the Lord's Prayer. We are referring to one of the six petitions; the first three refer to God, the other three to man.

So in one of the petitions, if you will, the first of the three that refer to man, it is, Give us this day our daily bread. Of course, the words in the Word of God have great depth.

They are just like a soil that has many layers. When we make a cut in the soil, we see there those various layers that have formed the ground, the so-called different strata.

Now, at the first level, the first layer, when we say "bread," we mean just what the word says: the meeting of our material needs. And of course, it isn't only bread we need, but cheese and food as well. We don't only need a house and roof tiles, but clothes and shoes too.

It is very simple; we say it even in our modern Greek expression: when someone goes off to work, he says, I am going to work, to earn my bread. It means that with the wage he receives, obviously he does not buy only bread from the bakery, but he buys other foods as well.

But he also pays his rent, or in any case builds his house if he has no rent, or buys clothes and shoes; so that in the general sense, bread means all those things that man needs as necessities.

So on the first level, bread is this. Our needs, the material ones. Would you like me to show you this with a parallel? When Christ went into the wilderness with His disciples, so that the disciples could rest a little, that crowd came to meet Him there, around the lake. They passed by, the disciples and the Lord with the little boat, the crowd found them, the Lord teaches them all day, heals the sick, and then says, I have compassion, I feel pity for these multitudes, lest they grow faint on the way back, for it would be far for them to return, very far, because all day, He says, they have stood here, they are hungry; and He asked to feed them, and He fed them in a wondrous way.

There was only a little bread, five loaves and a few small fish, and the Lord multiplies them in a miraculous way and fills that great, great crowd who had come to meet him. I will come back to this miracle, I will come back to it, so pay attention.

The second level of the word 'bread' is the heavenly bread, not the earthly; it is the body and blood of Christ, it is the Mystery of the Holy Eucharist. When the Lord was in the wilderness alone, after fasting for forty days, the devil comes to him and tells him to turn the stones into bread. And the Lord said that man shall not live by bread alone, but by every word of God.

That is, if God says that man can live without food, he will live without food. As He will say in the Kingdom of God, there we shall not eat, there, not for any other reason, but because God will say so. The citizens of the Kingdom of God will not eat; it is very simple and possible for God, of course.

So it is the Mystery of the Holy Eucharist. Why is it called epiousios, the epiousios bread? It means the one that is upon the essence, the one that nourishes our essence, our existence. And our whole existence is not nourished by bread, because bread from the bakery, the wheaten bread, cannot nourish the soul.

Consequently my essence is both my body and my spirit, so it is not only the earthly bread, it is also the Body and Blood of Christ that will nourish my soul as well. I return to what I said earlier and stopped at.

There in the wilderness, when the Lord performed the multiplication, the people saw that they were satisfied in this way. And the next day they sought out the Lord, the people of Capernaum in fact, and they say to Him, Lord, we are looking for You.

And the Lord answers: because you ate your fill of bread, that is why you are looking for me. Do not seek the bread that, once a person eats it, he grows hungry again, or dies. Seek instead that bread, that food which, once a person eats it, he does not die.

And this bread, my children, is nothing other than the Body and Blood of Christ. The dialogue keeps going, and the people of Capernaum ask, and what is this Bread? My Body, he says. And who can eat your body? They did not grasp the matter, and so, sadly, they walked away, staying only at the first level, the level we call bread, the kind the oven turns out.

But the faithful person goes down deeper and sees the theology of the word, of the term Bread. So he accepts that we will have both our material needs met and our spiritual ones. Do you want something more? If you do, this Bread is not the earthly one at all.

Because in the Sermon on the Mount Christ told us to seek first the Kingdom of God and his righteousness, by which he means holiness. And everything else, the clothing and the bread, will then be given to us. At first glance we might say we need not ask for these things at all, but ask for Christ, and if I ask for Christ, then I have everything else as well. So much for this question too.

In the very few minutes that remain, I come now to look at something else. What is theosis, theosis spelled with an eta? Is it necessary? How can we acquire it? Without it, can we be saved? Here I could speak to you for hours, children, but because the questions are so many and our lessons are now drawing to a close, I must say what I can in very few words.

Theosis is when a person acquires, from his communion with God, those marks that make him god-like. We might ask, what does it mean to call someone a luminous person? It is when a person comes into contact with the light and is illumined.

So when he comes into communion, into contact with God, then he is deified, that is, he acquires those marks that make him appear to belong to God. The person becomes god-like. Is it necessary, the question goes on to ask? But this is the very highest thing, not merely necessary, it is the summit, it is our final purpose.

How can we acquire it, and without it can we be saved? Since the questions are now mixed together, I would answer: it is everything, it is the meaning of our existence, this is the meaning of our existence, this is why we exist, to be deified, to become god-like, or if you like, to become Christ-like, as Saint Ignatius Brianchaninov also says, Christ-like; this is what our salvation consists of.

Therefore, if this is what our salvation consists of, then you understand how useful it is, or not. There is a second question on the same point: which are the conditions that will help us to draw near to God?

It is the Gospel, children, those conditions; the Gospel is the founding charter, it is the constitution of heaven and earth. On the basis of this the angels, the demons, and human beings will be judged, you heard it, on the basis of this. And what is the criterion, what is the center of the Gospel?

The incarnation of the Word (Logos), that is, the presence of the God-Man Jesus Christ; and so faith, the first element, faith, take note, faith. It is the first condition, and then comes the living out of whatever the Gospel says, whatever the Gospel commands.

Therefore the Gospel is what contains the conditions of our salvation, by which we will be helped to draw near to God, as the question here puts it.

One more thing. Is it true that some people have a demon inside them? And how does this happen? We all have a demon, children. Do not be alarmed. With this difference: that when we drive away the Holy Spirit, the place left by the Holy Spirit's departure is taken over by the demon. But let me draw the distinction, because I know what the one asking has in mind.

If we have the demon inside us, in the singular, because we have distanced ourselves from God and in the other senses too; if we have inside us that one demon that now torments us and takes command of our body or our soul or both, what we usually call a demon-possessed person, who shouts, cries out, carries on, displays strange phenomena and wonders and signs; in that sense we call a person demon-possessed. But the demon can be found in every person at any moment, take note.

As I told you, when the Spirit of God departs, its place is taken over by the demon, and indeed each with its own specialty, if you will, strange as it seems. And yet, sadly, if for example I fall into carnal sins, if I fall into carnal sins, it is impossible, utterly impossible, for the Holy Spirit to remain, completely impossible; the Apostle Paul says it plainly: do you not know, do you not know that your bodies are a Temple of the Holy Spirit?

If, then, I have handed over the temple of the Holy Spirit, my body, to immorality, immorality of every kind, of whatever form, the Holy Spirit can no longer remain; the Holy Spirit departs, children, the way bees flee from smoke.

Then this place of my body and my soul, who takes it over? The demon of fornication. If I repent through confession, what do I do? I drive away this demon; and what do I gain? The reinstatement of the Holy Spirit.

So when we struggle within this space, where the Spirit of God at times departs and at times comes, where the devil at times comes and at times departs, then of course I have a demon in this sense, but not in the form of the demon-possessed people as we know them.

If sin becomes chronic, then take heed of me, then there is a very great likelihood that I will become demon-possessed, and possessed by a demon, not so as to cry out in the street and tear my clothes; rather, when I insist on refusing to repent, when I insist on refusing to receive Holy Communion, then I have a demon.

Once they brought a small child up to the monastery; I do not know what was wrong with him. You will say he was sick. But when someone is sick, he is selective only about certain things; how is it possible for this to happen? He could sleep comfortably, you could give him a sweet and he would eat it, he would talk with you; he was a fifteen-year-old child. Yet when they took him to the icon of the Most Holy Theotokos to venerate it, impossible. Have you ever seen how a donkey plants its legs when it sees a stream of water in front of it?

The donkey won't cross the stream; it plants its front feet and there's no moving it. Pull all you want, and before its head comes off its neck, the donkey still won't cross the stream, because it's afraid of the water. Children, this boy planted his feet and grabbed hold of the things around him, the iron railings, so that he wouldn't have to venerate the icon of the Most Holy Theotokos.

Tell me, I ask you, tell me, what does this mean? A demon. A demon of this second kind, when it takes hold of a person and won't let him draw near to be saved. But there are also other various forms. Don't the atheists have a demon? Don't those who blaspheme have a demon, who say things against the person of Jesus Christ, against the Church, and so on?

And on it goes. Don't those who never go to confession, who never receive Holy Communion, who live no spiritual life, have demons? Children, I have one thing to tell you: may God protect us, and let us be watchful. And one last question, so I can settle it: are there extraterrestrial people? No. Extraterrestrial people, extraterrestrials, do not exist.

I'm finished. A first question says this: why aren't the warmth and the sweetness of the Jesus Prayer felt all the time? How could a person make this sweetness permanent, this joy, this love for Jesus and for his most pure Mother?

Of course this is a very interesting question, but here is what we would answer, children. I'll only say that I'll answer a little quickly, so we can get a bit more in, because the time has come to finish, and I'll certainly remain in your debt, unable to settle all your questions.

First of all, because we don't struggle very much. Secondly, because the human being changes. He lives in a changing world, and he takes on these changes, whether he wants to or not. At one moment I have a spiritual euphoria; at another moment, a dryness. At one moment I have a desire to work; at another, a sluggishness, an acedia, a spiritual torpor, laziness.

So, as you can understand, the human being is constantly changing and lives in a changing world. And so, for someone always to feel an undiminished feeling, the warmth, the sweetness, and so on, that the question mentioned, is impossible. It's impossible, because it would require unbroken attention, as I told you, a tremendous struggle.

It would require that the person no longer belonged to the changes of this present world. But it isn't only the worldly changes. We can't say, you know, someone came along and affected me badly, stirred up a temptation in me, no. Even if a person stays entirely on his own, doesn't he still undergo changes, even from the weather? Doesn't his health change? Don't all these things produce a shift of moods within him? So, how shall I put it to you, children: in this present world we cannot have permanent spiritual states of exaltation. We cannot have them. In other words, we have to understand that such a state belongs to the other life, to the other world.

And further, the fact that we don't always feel this sweetness, or whatever else it may be, has pedagogical reasons too. Let us not forget that when a person begins his spiritual life, and pay attention to this point, you'll need it, it's very, very important, the grace of God is like someone who stands in front of us and leads us.

When the grace of God sees that a certain maturity is beginning to appear, then the grace of God moves to walk beside us. Before, we were following; now it is beside us, which means we still feel the presence of the grace of God, but now certain initiatives are left to us. And when the grace of God sees that we have matured further, or that we still need to mature, then it goes behind us and watches over us, but we no longer see the grace of God. So often we think we are losing the grace of God. We are not losing it; it has not gone away. The grace of God is simply training us, so that we can take initiative in the spiritual life, so that we learn to struggle.

A small child who always feels the presence of his father and his mother, and feels he can't manage without them, will never mature. So at some point our father lets go of us, especially when the child is beginning to walk. He lets go, the child falls, hurts himself, bursts into tears. The mother and father aren't upset. Why? Because they know they have to let the child walk on his own. For if they keep holding him up all the time, tell me, please, how will that little child ever learn to walk? He won't learn, he won't find the courage to walk. That's why we let him go, even if he falls. In the same way, the grace of God hides behind us and sometimes lets us fall and be wounded, and we say, 'Lord, you have abandoned me.' No, he hasn't abandoned you; he is simply letting you mature.

And one form of maturity is to seek the grace of God more and more. But still, where the question asks how a person could make this sweetness permanent, as I told you, one must always keep a purity of heart and a longing. This longing, of course, isn't permanent, but one must keep it alive as much as he can. We have come to see that when this longing for God is within us, then we feel our heart is full. When this longing departs, we feel there is something empty, as if we've been emptied out. Let me give you an example, so you can see how easily a person empties out.

All the Fathers say this, and you have only to test it, provided, of course, that you have begun to live a proper spiritual life. When we are alone, or not alone but in good company, we feel ourselves full. But from the moment we start laughing without stopping, joking and teasing, or accusing other people who aren't there, then, once we're left alone, we feel our soul is empty. It has emptied out. Why? Because the grace of God has departed. So, if we are careful about a few things, we'll have a full heart. And one more sub-question: without a spiritual guide, can a person achieve these things, that is, on his own? Of course not.

Because then he becomes a self-governing person and can't learn to discern when it's this and when it's that. That is, our spiritual father will be our guide in these cases, on these paths of the spiritual life.

Another question says this: because of family problems, someone can't have fasting food every single day during Lent, but only on some days. When the family has non-fasting food, for example meat with potatoes, and he eats only the potatoes, does the fast count? And in parenthesis: not all the days of Lent, only some. Well, listen, children: if I were to give you some advice, boys and girls, some cooking advice, what would you say? You'd say the whole thing has gone threadbare, if our spiritual father has now come down to giving us cooking advice, how to cook this and how to cook that, the whole thing has worn thin. But if I tell you it hasn't gone threadbare at all, that this advice has a spiritual dimension, what would you say? Because it has been observed that people who know how to manage themselves, to organize themselves, whether they're on their own or in their own home, who know, I'll say it again, how to organize themselves,

then problems like the one just raised don't come up. That is, in other words, first of all, take a housewife: if she herself wants to fast and the others don't, she tells you, 'I don't fast, because the others don't fast, and where am I supposed to make a second meal, it's hard.' I assure you, simple fasting dishes, a green vegetable or some pasta dish, simple ones, ten to fifteen minutes, at most twenty minutes for the meal to cook, very simply.

So right there, while you're cooking the difficult meal for the others, put a little pot on and cook your own fasting one. Is it so terrible? Or does your mother refuse to cook it for you? Whether you're a boy or a girl: 'Mother, don't worry, I'll make the little meal myself,' and you go to the kitchen, and in a few minutes your meal is ready, if you know how to cook. 'But my mother will shout.' Well, sometimes we too will raise our voice. She shouts, 'Eh, eat whatever you like, what do you want, do you want me to eat nothing?' Listen, in some things we mustn't be a pushover, as if to say, 'come and eat me up,' that is, always be the ones who give way. No, pay attention to this point: with courtesy, with respect, sometimes we will say, 'No, I will not break the fast,' or 'I will not do this or that, which is sinful.' No, how do they put it, no. At whatever age you may be, children, I want to tell you this: that if we know how to cook a little

and to organize our life, we don't depend on others who happen to be of a different spiritual dimension. Now, many of our children, boys, you'll all soon go off as soldiers: in the army, can we fast? And who told you that you can't fast in the army? A whole Lent? Yes, yes, a whole Lent. Because, we would say, in the first place, don't they cook in the army? What sort of example is this, potatoes with the meat? Don't they boil the meat to take out the potatoes and boil them in the broth, or the macaroni? They make them separately. But even if they weren't separate, the fact that you will eat only the potatoes, even if they're from meat broth, God will value that.

So, you pass in front of two cauldrons; from the one you'll take the potatoes or the macaroni, and from the other cauldron you'd take the meat, as it's done in some units. Pass by, move on, and don't take the meat. Or do you still want to sit in the dining hall where some servers sit and dish out the food?

Then the food is ready, very simple. Take the meat off your plate, even if it has meat sauce in it, put the meat onto your neighbor's plate, and eat the rest. What you eat, even if it's with meat sauce, for God it is fasting.

It is a sacrifice, and it matters greatly. Let me tell you this, my children: a great many soldiers fast in exactly this way, and so do students. Very many students have managed it. I have Thessaloniki more in mind, and Athens less, where twelve or thirteen hundred of them gather, and notice this, they fast. They go and tell the cafeteria staff that they are fasting, and a separate dish is cooked for them, and they receive their fasting meal.

Or, if you like, it is a Wednesday or a Friday, or let us say it is Lent: take your meal, if you want, and eat it the next day. And the next day you may not go to the cafeteria, if the food keeps, or if it is good and you want to eat it, take it and eat it the next day, and so on. One thing I would tell you: the one who wants to fast will find a thousand ways to do it.

What more do you need? Whether he is at home, or in the army, or somewhere on a university campus, there he will succeed in his fast, and so forth. So much, then, for this question as well. I come now to a third.

Jesus, coming to the tomb of His beloved friend Lazarus, kept trying to hold Himself back from showing His emotion. What were the reasons? There is a relevant saying too. Now pay attention: it may seem that this passage does not carry much significance, because we might answer with what the Jews said at the time, 'See how He loved him,' look how much He loved him, that is, how much Jesus loved Lazarus. But beyond this observation there is a most precious one, and it is this: that Jesus was a perfect man.

And we have other elements within Holy Scripture that show He was a perfect man, that is, one hundred percent man. This shows that the Divinity did not take on human nature in mere appearance, for that, Docetism, is a heresy; the heresy of Docetism. Rather, He truly took on human nature.

What the Evangelist John says, that the Word became flesh, is exactly what the words mean. Consequently it is a precious passage, together with a few other passages that come to give us the human dimension, the human side, the human nature of Jesus Christ, because there is also the Divine side, and that of course is very important. For we see that God became a real man, and the true God came among us, and, as it says, He dwelt among men. He is not some great man; He is this God who became a real man.

A fourth question. Now, a girl must have written this question, because it would not fit a boy, since it refers to something else that I will not answer. So I say: three points, it has four, but one I will not answer at all. Is it a sin to cut our hair? Let me tell you: it is a sin when a girl, a woman, cuts her hair.

Indeed, does not the Apostle Paul say that this very nature teaches that a woman should keep her hair, while a man should not have long hair, should not keep long locks? If you say to me, why do the monks and your priests have long hair, I would answer you that historical reasons imposed this.

And it was not so at first. As proof: when someone becomes a monk we say there is a monastic tonsure, and tonsure means a cutting of the hair, which means that one who was to become a monk was tonsured, was shorn, pay attention. But little by little those who were in the desert, who had neither the time nor the means to cut their hair, you understand that they then let their hair grow, they let it be, with the result that they appeared with long hair.

So it was, not for any other reason, but because of a lack of time and means. It is also known that monasticism has influenced even the so-called secular clergy, that is, the priests who are in the cities, because of its great radiance.

And so both the cassock, which is black, and the letting of the hair grow passed over from the monastic world; they passed over to the clergy as well. But I told you this to resolve any question you might have, while the woman should not cut her hair; she is like a goat when it is shorn.

I said this phrase to make some girls a little ashamed, so that they would not cut their hair. They become like men when they cut their hair. Many times, when we see a girl from behind, from the back, with cropped hair, a woman.

Or on a bus, when she is in the seat in front and we are behind, sometimes she is in the seat directly in front of us. And we say now, is it a man, is it a woman, man, woman, man, woman? We will pull the petals off the daisy: she loves me, she loves me not, is it or isn't it, is it or isn't it.

Do you not think, my children, that this is a sorry state of affairs, a sorry state? So the woman does not cut her hair; if she wants to cut it, let her go and cut it. The next question is this: is it a sin to go to church already having eaten, on Sunday morning, and then to receive antidoron, the blessed bread distributed after Liturgy?

Pay attention: we do not eat when we go to church. In the beginning, first of all, the Christians all received Holy Communion. They had, then, to keep the so-called eucharistic, pay attention, perhaps you do not have this in mind, the so-called eucharistic fast.

What is this? It is not the fast that we keep for a day, two days, three days, a week, depending on the occasion, if it is Lent or not, depending on the occasion. Rather, it is the fast we keep in the morning in order to go and receive Holy Communion; this is called the eucharistic fast.

So we go fasting to receive Holy Communion, under normal and ordinary circumstances, of course. We are not speaking of a person who is dying; we will not ask whether he ate or did not eat a little while before, or of someone injured, or anything else. We are speaking of ordinary cases.

And so the custom remained, and now of course the Christians no longer receive Holy Communion as all of them did in the ancient Church, why is another matter, that is another example. Nevertheless this eucharistic fast remained, and it is now limited to the antidoron, the blessed bread. But that is one matter; a second is that when we have eaten we do not have that suppleness, so to speak, that ease to move in prayer.

Because we will begin to grow drowsy when we have eaten well in the morning; we will get sleepy. You know, when one of us has to study for exams, let me tell you this. And he really wants sleep not to overtake him, he will eat something very small, he will not drink milk, because milk brings on sleep.

Rather he will eat something, you know how little, as we say, just to nibble something, nothing more, because he will get drowsy; it has been observed. If, of course, he has manual work, there is no issue; he moves about, he wakes up. But when he has study to do, he will surely let his head droop down onto the book.

So, in order to be freer, we go to church on an empty stomach, so that we are able to pray.

If we ate for some reason while still keeping this form of the fast, then we will take the antidoron, which is a blessing, and we will eat it the next day. After our prayer. It's very simple. But I would tell you this: when there is a real reason to eat, namely that we have to take some pill, some medicine.

The medicine we take should not go down on a completely empty stomach. So we eat something and take the medicine. Then we go to church, we receive the antidoron, and we eat it the next morning, as I explained to you.

And again, when someone sometimes has great weakness, severe anemia, gets dizzy, that person can also eat something. These are special cases, but even then he will take the antidoron, keep it for the next day, and so on. And now let's come to the third question: is it a sin to wear makeup? What can I tell you now? To put on makeup means I am changing my face.

And don't imagine otherwise: when the face changes, the personality changes too. Don't forget that. Let me give you a small example. This face, which face? The one you are looking at on me right now. What shape does it have? The shape it has, my eyes, my nose, my beard, the part of it that is white, I know, and so on.

Now, suppose I had the ability to remove these features of my face. Then you would not know who I am, and then I could put on a different personality, a personality not my own. We do exactly this now at Carnival, unfortunately. We put on the masks, the face-coverings. Because what is it, I ask you, when we paint our faces? When we put on makeup it is a mask: to look younger, to look more alluring, and whatever else you want, more beautiful, and so on.

So that is why we paint our faces. And what is it? It is a mask. And when I put on this mask, then don't you think that the personality changes too? That is why you see people who, when they go to church, do not wear makeup, but when they have to go out the same day, on Sunday, in the evening, to a dance, then they paint their faces, they dress themselves up.

And sometimes, you know, that woman we saw in church, we saw her in the morning at church and we know her that way, and when we see her late some evening somewhere, we are not sure, is it her, is it not, is it, is it not. The face has changed. But by changing the face, the personality changes too. Have you noticed that those who put on the masks, the face-coverings, the mask is called a mutsouna, that they can say filthy words, precisely because the others don't know who they are?

This is where it happens: I change the face, and I change the personality too. Children, God made us the way he made us. Do you know which is the most beautiful, the best face? The clean and well-kept one, simply, naturally.

I will comb my hair, I will wash, I will bathe.

I will take care of my face. The finest cosmetic, psimythion it is called, psimythi. How would you know what psimythi means? We say psimythia, we mean the things people put on as paints, lipsticks and such things, the things they put on the face.

The finest cosmetic is the smile and clean eyes, pure eyes. When a girl, and a boy too, because don't think the boys are exempt, more than a few men dye their hair, more than a few men go to the hairdresser and get their hair curled and shaded, don't imagine otherwise, yes, yes, a fair number of men get manicures, and you will tell me, but father, well, well, let me not say anything more. The point is, the point is that when I have clean clothes, not expensive, just clean clothes, a clean face, when I am washed, and if it is a woman, well, neatly combed, and the man, well, however is the accepted custom, and what is the accepted custom? To be like this, to look like this, the natural, the simple, clean and simple, with a glad face, a smiling face, then beyond any doubt that is the finest, the best beauty. Why should I go and put on paints and plasters, they say it as a joke, when they put on those powders, they say they are putting on plaster, yes, why should I put these things on and create

a false face, so that it is no longer my own face? So much for this question as well. And in the few minutes that remain, let us look at one more thing.

The question says: why is it that certain people do not believe in the Resurrection of the dead?

We would answer that, even though the question is a little strange, it does have its answer, because, well children, what can we do, I don't know. The Apostle Paul says it: not all have faith. When the Gospel is offered, unfortunately, not everyone is receptive, not everyone is willing to accept what the Word of God says.

So that heavy saying, and it is heavy, not all have faith, that faith unfortunately does not belong to everyone, this is a reality. Let us pray that we may not belong to that category of people who would not want to believe.

But whatever the Word of God reveals, that alone let us accept, that is, let us have faith. That is all, children, for this evening.

Tonight.

Την περασμένη φορά, παιδιά, είχαμε μία πορεία αξιόλογη που αρκετά, νομίζω, μας απασχόλησε ότι κατά πόσο η αποτυχία μπορεί να συντελέσει στη δημιουργία ενός ανθρώπου, ενός χριστιανού. Θα έλεγα, όχι μόνο για έναν χριστιανό, αλλά και για οποιονδήποτε άνθρωπον, η αποτυχία είναι ένα σπουδαιότατο υλικό, το οποίο δεν ξέρω γιατί, στην εποχή μας το έχουμε αποβάλει το υλικό αυτό της αποτυχίας.

Νομίζουμε ότι η ζωή μας είναι ένας δρόμος ανθόσπαρτος και κάποτε ξέρετε υπήρχαν κάτι κάρτ ποστάλ, μπορεί να υπάρχουν και ακόμα, δεν ξέρω. Που τα στέλναν στους νεονύμφους και έγραφαν εκεί τα γλυκανάλατα, ο βίος σας ανθόσπαρτος και τριανταφυλλένιος.

Μόνο ανθόσπαρτος και τριανταφυλλένιος δεν είναι, αλλά είναι ένας δρόμος σταυρός. Ωστόσο, έτσι θα ήθελα να σας πω, για να μην είμεθα σε ουτοπίες, ότι δεν υπάρχει η ζωή του ανθρώπου χωρίς αποτυχίες. Και αν δεν ξέρει να χρησιμοποιήσει αυτό το υλικό της αποτυχίας, τότε δεν ξέρει να ζήσει, δεν ξέρει το μυστικό της ζωής, δεν ξέρει την τέχνη της ζωής.

Αυτά λέγαμε όταν αναλύαμε εκείνη την απορία, αλλά ήθελα να δώσω μια συνέχεια σε εκείνη την απορία. Από μια επιστολή που έχω λάβει, είναι αρκετός καιρός, τη βρήκα όμως, όπως εκεί σκάλιζα τα χαρτιά μου, και την έκρινα να σας την πω, είναι από τις 29 Μαΐου του 87, περίπου ένας χρόνος είναι, μου τη στέλνει κάποιος έφηβος, τον οποίον εγώ δεν γνωρίζω, ούτε αυτός με γνωρίζει, ίσως οι γονείς του είχαν έρθει στο μοναστήρι, κάπως έτσι, ακούστε τι γράφει, βέβαια είναι ευγενέστατο παιδί, λέει Πάτερ Αθανάση, ευλογείτε, την Κυριακή 7 Ιουνίου πρωί, προσέξτε να μετρήσετε μερικές λέξεις.

Κυριακή, 7 Ιουνίου πρωί, προσέξτε να μετρήσετε μερικές λέξεις, στις 10 π.μ. δίνω προκριματικούς αγώνες στα πλαίσια ενός Πανελληνίου Πρωταθλήματος Σωματικής Διάπλασης. Αν προκριθώ σ' αυτούς τους αγώνες, θα συμμετάσχω το βράδυ της ίδιας μέρας, 7 Ιουνίου, στις 8 μ.μ. το βράδυ, στους τελικούς, όπου και θα αγωνιστώ, για την πρώτη θέση.

Ακούτε τώρα αυτά τα πρώτα και τα πρώτη. Για την πρώτη θέση, γι' αυτό σας παρακαλώ, δεηθείτε στον Πανάγαθο Θεό, το κάνουμε και προσευχή το θέμα. Και στην Υπεραγία Θεοτόκο να με βοηθήσουν σε αυτόν τον αγώνα να πρωτεύσω.

Αφού προηγουμένως περάσω τους προκριματικούς με τη βοήθειά τους. Το πρωί να βγω πρώτος στους τελικούς το βράδυ και να αριστεύσω. Με συγχωρείτε με τα τόσα πολλά που έγραψα και σας κούρασα και το όνομά του, η υπογραφή του.

Υστερόγραφον, αν βγω πρώτος, έχω τάξει το μετάλλιο και το μισό χρηματικό έπαθλο του αγώνα. Εντός παρενθέσεως περίπου 25.000 δραχμές στην Υπεραγία Θεοτόκο. Λοιπόν, μετρήσατε πόσες φορές μίλησε για το πρώτος και το αριστεύω, ακόμη κάτι άλλο, προσέξατε ότι δίνει το μισό ως αφιέρωμα στην Παναγία.

Ακούστε, ένας που έχει μέσα του τη φιλοπρωτεία, ολόκληρο θα λέγαμε το χρηματικό ποσόν το δίνει αρκεί να φανεί, διότι και εκεί θα έχει ένα πρωτείον, με άλλα λόγια, θα γράψουν οι εφημερίδες ότι ο πρωταθλητής τάδε αφιέρωσε το έπαθλό του στην Παναγία.

Όπως έγινε με μία αγωνίστρια, να μη μιλώ πιο πολλά, τα ξέρετε πιο καλά από μένα. Βλέπετε τι επικρατεί στην εποχή μας, το πρωτείον, να πρωτεύσω, πρώτος, πρώτος, πρώτος. Δηλαδή η αποτυχία, η αποτυχία δεν είναι υλικό, υλικό το οποίο πρέπει να το βγάζουν από τη ζωή μας.

Αν ξέρατε παιδιά, αν στην εφηβική σας ζωή, παιδική και εφηβική, βγάζετε την αποτυχία, αν ξέρατε τι σας περιμένει στη ζωή σας. Αν ξέρατε, πιθανότατα και αυτή η αυτοκτονία, όταν δεν μπορούμε να τα βγάλουμε πέρα.

Γι' αυτό το λόγο ας πεινάσουμε και λιγάκι, έστω και με τεχνικό τρόπο όπως είναι η νηστεία μιας σαρακοστής που περνάμε τώρα. Ας διψάσουμε και λιγάκι, όχι να τα έχουμε όλα πρόχειρα, διψάσω αμέσως, ανοίγω το πορτοφόλι μου γιατί ο πατέρας μου δίνει πολλά λεφτά και στο πρώτο αναψυκτήριο τρέχω να πιω την πορτοκαλάδα μου, την λεμονάδα μου, την μπύρα μου, δεν ξέρω τι θα πιω, την κόκα κόλα μου και δεν ξέρω τι, για να μην διψάσουν, φοβερό πράγμα, για να έρθει ένα κάτι να τα σαρώσει όλα αυτά, μία πείνα, να δω τι θα κάνουμε, ένας πόλεμος, μία δυστυχία, ένα κάτι, να δω τι θα κάνουμε.

Παιδιά, αγωνίζεστε και χρησιμοποιείτε στη ζωή σας όλα τα στοιχεία της αποτυχίας που θα πρέπει να είναι για εσάς, στοιχεία ανορθώσεως, αγώνος και σκληραγωγίας. Να πείτε, φοβηθούμε τη ζωή; Γιατί, ο Θεός μου, η Θεός, γιατί, γιατί ζυμωθήκαμε με την αποτυχία; Είχες μια πτώση στη βαθμολογία σου, στο σχολείο, χάλασε ο κόσμος; Διάβασε να αποκαταστήσεις.

Και ούτω καθεξής. Μια αρρώστια, χάλασε ο κόσμος; Θα γίνεις καλά. Δεν έγινες καλά; Δόξα τω Θεώ, έτσι το θέλει ο Θεός. Θα φτάσω να πεθάνω; Ε λοιπόν, είπαμε έχουμε και πατρίδα τον Ουρανό. Δεν απογοητευόμεθα, δεν το βάζουμε κάτω, δεν φτάνουμε, παιδιά, σε αδιέξοδα ψυχολογικά. Αυτό παρακαλώ πάρα πολύ, κρατήστε τα. Αυτό κρατήστε το, δεν είναι μύθος αυτά, μύθος είναι όλα τα άλλα, τα οποία οδηγούν πραγματικά στο αδιέξοδο της ζωής. Και έρχομαι σε μια άλλη απορία. Λέει, ο Θεός τιμωρεί, δοκιμάζει ή παιδαγωγεί; Και τα τρία. Και τιμωρεί και δοκιμάζει και παιδαγωγεί. Έχουμε μάθει και αυτό από μια άποψη αιρέσεως. Πόσα είναι εκείνα που είναι αιρέσεις. Αν, επί παραδείγματι, διαδίδεις την ανηθικότητα, αυτό είναι μια αίρεση στον ηθικό τομέα, τον βιωματικό τομέα του Ευαγγελίου.

Όταν βγάζουμε την δικαιοσύνη του Θεού και μιλάμε μόνο για μια αγάπη του Θεού, αυτό είναι μια αίρεση. Έτσι είναι, περίεργο πράγμα, δεν θέλουμε να βλέπουμε έναν Χριστόν κριτήν, αλλά έναν Χριστόν γεμάτο από αγάπη.

Έτσι λέμε, ο Χριστούλης μας, ο γλυκύτατος Χριστούλης μας. Παιδιά, είναι γλυκύτατος ο Χριστός, αλλά είναι και δικαιότατος. Δεν μπορούμε να αφαιρέσουμε από το πρόσωπό του την δικαιοσύνη. Η Ορθόδοξος, η Αγιογραφία, το δείχνει αυτό, δυστυχώς όχι η Δυτική Τεχνοτροπία.

Που δείχνει έναν Χριστόν, αλήθεια, γλυκανάλατον, γιατί περί αυτού πρόκειται. Ενώ η Ορθόδοξος Βυζαντινή Αγιογραφία δείχνει και τα δύο αυτά. Ως πρότυπο θα πάρω τον Χριστόν του Δαφνίου που είναι στον Τρούλο. Βέβαια, αν τον δείτε για μια στιγμή, θα τρομάξετε.

Όταν κοιτάξεις πάνω στον Τρούλο, κυκλοφορούν κάτι ποστάλ, είναι εύκολο να τη βρείτε την εικόνα, να τη δείτε. Σε πιάνει ένα δέος. Γιατί είναι ο Παντοκράτωρ. Γιατί τα έχασε, πιάνει το δέος από τη Βροντή και τον Κεραυνό, και δεν θα σε έπιανε το δέος από τον δημιουργό της Βροντής και του Κεραυνού; Γιατί;

Βεβαίως, κάνετε με έναν τρόπο τέτοιο να κλείσετε το μάτι σας το ένα και να δείτε μόνο το ένα μάτι του Χριστού. Θα το δείτε το ένα μάτι του Χριστού γεμάτο ειρήνη και γαλήνη και αγάπη, γιατί τα μάτια εκφράζουν το ύφος.

Γυρίστε να δείτε το άλλο μάτι του Χριστού, τότε θα δείτε ότι το άλλο μάτι του Χριστού είναι γεμάτο από δικαιοσύνη, έτοιμος ο Κύριος να ζητήσει λόγο.

Στο ίδιο πρόσωπο η τέχνη κατάφερε να εκφράσει την αγάπη και τη δικαιοσύνη του Χριστού. Πόσες φορές ο Κύριος έδειξε την πλευρά της δικαιοσύνης. Θυμηθείτε πρόχειρα, όχι μόνο εκείνα τα λόγια του περί της κρίσεως.

Θυμηθείτε την παραβολή των δέκα παρθένων. Και τότε λέγει, όταν θα φτάσουν οι πέντε παρθένες, οι μωρές παρθένες, εκείνες που δεν προετοίμασαν τον εαυτό τους Παρθένες όμως, δηλαδή έχεις χριστιανική ιδιότητα, αλλά δεν έκανες τίποτα στη ζωή σου.

Κύριε, Κύριε, άνοιξον ημίν. Κι ο Κύριος από μέσα θα πει, του νυμφώνος, από μέσα από τον νυμφώνα, δηλαδή από τη Βασιλεία του. Προσέξτε, ουκ οίδα υμάς, δε σας ξέρω. Φοβερόν. Θα του πουν, λέει, την ημέρα εκείνη οι άνθρωποι, Κύριε, δεν φάγαμε μαζί σου, δεν ήπιαμε μαζί σου; Το λέει πιο πολύ στους συγχρόνους του, δεν κήρυξες στις πλατείες μας; Θα σας πω, τότε θα σας πω, Φύγετε από μένα οι εργάται της ανομίας, ουκ οίδα υμάς, δεν σας γνωρίζω. Πέστε μου πού είναι η αγάπη του Χριστού; Άρα όταν μένουμε μόνο στην αγάπη και έχουμε εξοβελίσει την δικαιοσύνη του Θεού, αυτό είναι αίρεση. Παιδιά, ο Χριστός είναι γεμάτος αγάπη αλλά και δικαιοσύνη, συνεπώς ο Θεός βεβαίως και τιμωρεί και εδώ και στην άλλη ζωή, πως εξηγεί τα λόγια η αιωνία Κόλαση;

Αλλά και εδώ τιμωρεί ο Θεός. Πολλές φορές τιμωρεί καταδικαστικά. Όπως ο Κάιν τιμωρήθηκε καταδικαστικά. Βεβαίως έχουμε και την τιμωρία η οποία δεν είναι καταδικαστική αλλά είναι παιδαγωγική. Όπως είναι ο Ισραήλ στην έρημον.

Εκεί ο Θεός παιδαγωγεί το λαό του, βεβαίως, με τιμωρίες. Αλλά όχι για να τον καταδικάσει, να τον κατακερματίσει, αλλά για να τον συνεφέρει, να συνέλθει, να μπει εις την γη της Επαγγελίας. Ακόμη ο Θεός και δοκιμάζει, ναι, θα σας αναφέρω μόνο μία περίπτωση, υπάρχουν πολλές, όπως είναι η περίπτωση του Αβραάμ.

Ο Θεός δοκιμάζει τον Αβραάμ, δοκιμάζει την πίστη του, φεύγει από τα υπάρχοντά του, δέχεται τόσες περιπέτειες, χωρίς να εγκατασταθεί η γη της Επαγγελίας, ούτε βήμα λέγει, ούτε βήμα γης, ούτε ένα πόδι γης δεν πήρε από τις υποσχέσεις του Θεού, είναι καταπληκτικό αυτό, το γιατί είναι μεγάλο το θέμα δεν θα σας πω πιο πολλά, παρά μόνο όταν εκεί του ζήτησε, του ζήτησε εκείνο το παιδί της Επαγγελίας, στον Ισαάκ, να του τον θυσιάσει ο πατέρας ο Αβραάμ, δεν αδίστασε, και όταν πήγε να θυσιάσει το παιδί του, τότε του λέει ο Θεός, όχι, σε δοκίμασα, είδα ποιος είσαι, όχι ότι ο Θεός δεν ήξερε ποιος είναι ο Αβραάμ, αλλά ήθελε να αφήσει μνημείον πίστεως από τη δοκιμασία μέσα στην ιστορία.

Έτσι λοιπόν ο Θεός και τιμωρεί, σας ξαναλέγω, ή καταδικαστικά ή παιδαγωγικά και δοκιμάζει ή επειδή εδώ τρία ετέθησαν ας πούμε παιδαγωγή ο Θεός. Μια δευτέρα ερώτηση, ποιος είναι ο άρτος, ο επιούσιος, τον οποίον ζητάμε από το Θεό, από την Κυριακή Προσευχή;

Είναι ο υλικός, απαραίτητος, άρτος ή τίποτα άλλο, το ξέρετε όλοι σας ότι στην Κυριακή Προσευχή και λέγεται Κυριακή Προσευχή διότι ο Κύριος μας την παρέδωσε, γι' αυτό λέγεται Κυριακή Προσευχή. Αναφερόμεθα σε ένα από τα έξι αιτήματα, τα τρία πρώτα αναφέρονται στο Θεό, τα άλλα τρία στον άνθρωπο.

Σε ένα λοιπόν από τα αιτήματα, αν θέλετε, το πρώτο από τα τρία που αναφέρονται εις τον άνθρωπο, είναι «Τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον». Βέβαια, οι λέξεις στον Λόγο του Θεού έχουν μεγάλο βάθος.

Υπάρχουν όπως ακριβώς είναι και ένα έδαφος που έχει πολλά επίπεδα. Όταν κάνουμε μία τομή στο έδαφος, βλέπουμε Εκεί αυτά τα διάφορα επίπεδα που έχουν σχηματίσει το έδαφος, τα λεγόμενα διάφορα στρώματα.

Λοιπόν, στο πρώτο επίπεδο, στο πρώτο στρώμα, όταν λέμε άρτων, εννοούμε αυτό που λέει οι λέξεις. Δηλαδή, την κάλυψη των υλικών αναγκών. Βέβαια, δεν έχουμε ανάγκη και από και τυρί και φαΐ. Δεν έχουμε ανάγκη και από σπίτι και από κεραμίδια και από ρούχα και παπούτσια.

Είναι πολύ απλό, το λέμε και στη νεοελληνική μας έκφραση, όταν πηγαίνει κάποιος να εργαστεί, λέει, πάω να δουλέψω, να βγάλω το ψωμί μου. Σημαίνει ότι μες στο μισθό που παίρνει, προφανώς δεν αγοράζει μόνο ψωμί από το φούρνο, αλλά αγοράζει και άλλα τρόφιμα.

Αλλά πληρώνει και το ενοίκιό του, ή τέλος πάντων κατασκευάζει το σπίτι του, αν δεν έχει ενοίκιο, ή αγοράζει ρούχα και παπούτσια, ώστε υπό την γενική έννοια, Άρτος, σημαίνει όλα εκείνα που έχει ανάγκη ως χρειώδη ο άνθρωπος.

Στο πρώτο λοιπόν επίπεδο, Άρτος, είναι αυτό. Οι ανάγκες μας, οι υλικές. Θέλετε να σας το δείξω αυτό με ένα παράλληλο; Όταν ο Χριστός πήγε στην έρημο με τους μαθητάς του για να ξεκουραστούν λίγο οι μαθητές, ήρθε εκείνο το πλήθος, Θα τον συναντήσει, εκεί γύρω γύρω από τη λίμνη, εκείνοι πέρασαν οι μαθητές και ο κύριος με το πλοιάριον, τους βρήκαν, ο κύριος τους διδάσκει όλη μέρα, θεραπεύει τους αρρώστους, μετά λέγει, ευσπλαχνίζομαι, λυπάμαι αυτών των όχλων, για να μην εκλειθεί, το κλί με ύψιλον, εκλειθεί, αποκάμει στο δρόμο που θα γυρίσει, θα είναι μακριά να γυρίσουμε, πολύ μακριά, Γιατί όλη μέρα λέγει στάθηκαν εδώ, είναι πεινασμένοι και ζήτησε να τους ταΐσει και τους τάισε με ένα θαυμαστόν τρόπο.

Λίγο ψωμί υπήρχαν, πέντε ψωμιά και λίγα ψαράκια, ο Κύριος τα πολλαπλασιάζει κατά θαυμαστόν τρόπο και χορταίνει εκείνο το μεγάλο μεγάλο πλήθος που ήρθαν να τον συναντήσουν. Θα ξαναγυρίσω στο θαύμα αυτό, θα ξαναγυρίσω, προσέξτε.

Το δεύτερο επίπεδο της λέξεως άρτος είναι ο άρτος ο ουράνιος όχι ο επίγειος, είναι το σώμα και το αίμα του Χριστού είναι το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας όταν ο Κύριος στην έρημο μόνος του ύστερα από νηστεία 40 ημερών έρχεται ο διάβολος και του λέει να κάνει τις πέτρες ψωμιά ο Κύριος είπε ούτε πάρτο μόνο ζήσετε άνθρωπος δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με το ψωμί αλλά και με κάθε λόγο του Θεού

Αν δηλαδή ο Θεός πει ότι μπορεί να ζήσει ο άνθρωπος χωρίς φαγητό, θα ζήσει χωρίς φαγητό. Όπως θα είπε στη Βασιλεία του Θεού, εκεί δεν θα τρώμε, εκεί όχι γιατί άλλο, γιατί θα πει ο Θεός. Δεν θα τρώνε οι πολίτες της Βασιλείας του Θεού, είναι πολύ απλό και δυνατό στο Θεό φυσικά.

Ώστε είναι το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας. Γιατί λέγεται επιούσιον, επιούσιος Άρτος; Θα πει ο επί την ουσίαν, εκείνος που τρέφει την ουσία μας, την ύπαρξή μας. Και την ύπαρξή μας ολόκληρη, δεν την τρέφει το ψωμί, διότι το ψωμί από το φούρνο, το σιταρένιο ψωμί, δεν μπορεί να θρέψει την ψυχή.

Συνεπώς η ουσία μου είναι και το σώμα μου και το πνεύμα μου, άρα δεν είναι μόνο το επίγειο ψωμί, είναι και το σώμα και το αίμα του Χριστού που θα θρέψουν και την ψυχή μου. Ξαναγυρίζω σε εκείνο που είπα προηγουμένως και σταμάτησα.

Ο Κύριος εκεί στην έρημο, όταν έκανε τον πολλαπλασιασμό, οι άνθρωποι είδαν ότι χόρτασαν με τον τρόπον αυτόν. Και την επομένη ημέρα τον ανεζήτησαν τον Κύριον, οι Καπερναΐτες μάλιστα, του λένε, Κύριε, σε γυρεύουμε.

Και ο Κύριος λέει, επειδή χορτάσατε ψωμί, λέγει, γι' αυτό με γυρεύετε, μη ζητάτε το ψωμί που όταν το φάει κανείς ξαναπεινά ή πεθαίνει. Αλλά τον άρτον, την τροφή εκείνη που όταν φάγει κανείς δεν πεθαίνει.

Και αυτός ο άρτος, παιδιά, δεν είναι παρά το σώμα και το αίμα του Χριστού. Γίνεται συνέχεια διάλογος και λέγει, και ποιος είναι αυτός ο Άρτος, λέγουν οι Καπερναΐτες; Το σώμα μου, λέγει. Και ποιος μπορεί να φάει το σώμα σου; Δεν ενόησαν το πράγμα, γι' αυτό και έφυγαν δυστυχώς μένοντας μόνο στο πρώτο επίπεδο, στο επίπεδο αυτό που λέμε ψωμί, αυτό που βγάζει ο φούρνος.

Αλλά ο πιστός άνθρωπος κατεβαίνει πιο κάτω και βλέπει τη θεολογία της λέξεως, του όρου Άρτος. Έτσι δέχεται ότι και τις υλικές μας ανάγκες θα καλύψουμε αλλά και τις πνευματικές. Θέλετε ακόμη κάτι άλλο; Αν το θέλετε, δεν είναι αυτός ο Άρτος ο επίγειος.

Γιατί ο Χριστός μας είπε στην επί του Όρους ομιλία να ζητάμε πρώτα τη Βασιλεία του Θεού και τη δικαιοσύνη του, λέει την Αγιότητα. Και όλα τα άλλα πια, τα ρούχα και το ψωμί θα μας δοθούν. Θα λέγαμε εκ πρώτης όψεως μπορούμε να μην ζητάμε αυτά, να ζητάμε το Χριστό και αν μας ζητάω το Χριστό τα έχω τότε όλα τα άλλα. Αυτά σχετικά και με την απορία αυτή.

Έρχομαι ακόμη στα πολύ λίγα λεπτά που υπάρχουν να δούμε κάτι. Τι είναι η θέωση, η θέωση με ίτα; Χρειάζεται; Πώς μπορούμε να την αποκτήσουμε; Χωρίς αυτή μπορούμε να σωθούμε; Εδώ θα μπορούσα ώρες να σας ομιλώ, παιδιά, αλλά επειδή είναι και πάμπολλες οι απορίες και πια τα μαθήματά μας εγγίζουν στο τέλος, γι' αυτό πρέπει να λέγω ό,τι μπορώ με πολύ λίγες λέξεις.

Θέωσις είναι όταν ο άνθρωπος αποκτά από την κοινωνία του με το Θεό εκείνα τα γνωρίσματα που τον κάνουν θεοειδή. Θα λέγαμε, τι θα πει φωτεινός άνθρωπος; Είναι όταν έρθει ο άνθρωπος σε επαφή με το φως και φωτίζεται.

Έτσι, όταν έρθει σε κοινωνία, σε επαφή με το Θεό, τότε θεούται, δηλαδή αποκτάει εκείνα τα γνωρίσματα που είναι εκείνα που τον κάνουν να μοιάζει ότι ανήκει στο Θεό. Γίνεται ο άνθρωπος θεοειδής. Χρειάζεται, λέει στη συνέχεια η απορία; Μα είναι το πάνω αυτό, όχι απλώς χρειάζεται, είναι το πάνω, είναι ο τελικός σκοπός μας.

Πώς μπορούμε να την αποκτήσουμε, χωρίς αυτή μπορούμε να σωθούμε; Επειδή είναι ανακατεμένες τώρα οι ερωτήσεις, θα απαντούσα, είναι το παν, είναι το νόημα της υπάρξεώς μας, αυτό είναι το νόημα της υπάρξεώς μας, γι' αυτό υπάρχουμε, να θεωθούμε, να γίνουμε θεοειδείς, αν θέλετε να γίνουμε χριστοειδείς, όπως λέει και ο Άγιος Ιγνάτιος, χριστοειδείς, αυτό συνιστά τη σωτηρία μας.

Συνεπώς, αν αυτό συνιστά τη σωτηρία μας, τότε καταλαβαίνετε κατά πόσο μπορεί να είναι χρήσιμο ή όχι. Υπάρχει μια δεύτερη απορία στο ίδιο, ποιοι είναι οι όροι εκείνοι που θα μας βοηθήσουν να προσεγγίσουμε το Θεό.

Είναι το Ευαγγέλιο, παιδιά, οι όροι, είναι το Ευαγγέλιο ο καταστατικός χάρτης, είναι το σύνταγμα ουρανού και γης. Με βάση αυτό θα κριθούν οι άγγελοι, οι δαίμονες και οι άνθρωποι, το ακούσατε, με βάση αυτό. Και ποιο είναι το κριτήριο, ποιο είναι το κέντρο του Ευαγγελίου;

Η ενανθρώπισης του Λόγου, δηλαδή η παρουσία του Θεανθρώπου Ιησού Χριστού, άρα η πίστης, το πρώτο στοιχείο, η πίστης, προσέξτε η πίστης. Είναι ο πρώτος όρος και μετά όταν ζήσει ο άνθρωπος ό,τι λέγει το Ευαγγέλιο, ό,τι εντέλλεται το Ευαγγέλιο.

Συνεπώς το Ευαγγέλιο είναι εκείνο που περιέχει τους όρους της σωτηρίας μας. Που θα βοηθηθούμε να προσεγγίσουμε το Θεό όπως λέγει εδώ η απορία.

Ακόμη κάτι. Είναι αλήθεια ότι μερικοί άνθρωποι έχουν δαιμόνιο μέσα τους; Και πώς συμβαίνει αυτό; Όλοι έχουμε δαιμόνιο, παιδιά. Μην τρομάξετε. Με την εξής διαφορά, ότι όταν διώχνουμε το Πνεύμα το Άγιον, τη θέση της αναχωρήσεως του Αγίου Πνεύματος, την καταλαμβάνει το δαιμόνιο. Αλλά η εξής διαφορά, γιατί ξέρω όπως ερωτάει ο ερωτών τι εννοεί.

Αν έχουμε το δαιμόνιο μέσα μας, ένικον, επειδή απομακρυνθήκαμε από το Θεό και οι άλλοι όψεις, αν έχουμε μέσα μας το δαιμόνιο ένικο που πλέον μας ταλαιπωρεί και εξουσιάζει πλέον το σώμα μας ή την ψυχή μας ή και τα δύο, αυτό που λέμε συνήθως δαιμονισμένος άνθρωπος, φωνάζει, κραυγάζει, κάνει, δείχνει, φαινόμενα και τέρατα και σημεία, Με αυτή την έννοια λέμε και τον άνθρωπο δαιμονισμένον, αλλά το δαιμόνιο στον κάθε άνθρωπο ανά πάσα στιγμή μπορεί να βρεθεί, προσέξτε.

Σας είπα, όταν φεύγει το πνεύμα του Θεού, τη θέση του την καταλαμβάνει το δαιμόνιο και μάλιστα με ειδικότητες, αν το θέλετε, παράξενο μοιάζει. Και όμως δυστυχώς, αν επί παραδείγματι, πέσω σε σαρκικά αμαρτήματα, πέσω σε σαρκικά αμαρτήματα, είναι αδύνατον, τον αδύνατον, αδύνατον να μείνει το Πνεύμα το Άγιο, τελείως αδύνατον, λέγει σαφώς ο Απόστολος Παύλος, δεν ξέρετε, ουκ οίδατε, δεν ξέρετε ότι τα σώματά σας είναι Ναός του Αγίου Πνεύματος;

Αν λοιπόν, εγώ το ναό του Αγίου Πνεύματος, το σώμα μου, το παράδωσα στην ανηθικότητα, την ποικίλη, την όποια, της όποιας μορφής ανηθικότητα, δεν μπορεί να μένει πλέον το Πνεύμα το Άγιον, το Πνεύμα το Άγιον φεύγει παιδιά, όπως φεύγουν οι μέλισσες από τον καπνό.

Τότε τη θέση αυτή του σώματός μου και της ψυχής μου, ποιος την καταλαμβάνει; Το δαιμόνιο της πορνίας. Αν μετανοήσω με την εξομολόγηση, τι κάνω; Διώχνω το δαιμόνιο αυτό και τι πετυχαίνω; Την επανεγκατάσταση του Αγίου Πνεύματος.

Όταν λοιπόν αγωνιζόμαστε μέσα σε αυτό το χώρο που το Πνεύμα του Θεού άλλοτε φεύγει και άλλοτε έρχεται, άλλοτε ο διάβολος έρχεται και άλλοτε φεύγει, τότε βεβαίως έχω δαιμόνιο με αυτή την έννοια, αλλά όχι με τη μορφή των δαιμονιζομένων ανθρώπων όπως την ξέρουμε.

Αν χρονίσει η αμαρτία τότε προσέξτε με, τότε έχω πολύ μεγάλη πιθανότητα να δαιμονιστώ, και δαιμόνιο, όχι να κραυγάζω στον δρόμο και να σχίζω τα ρούχα μου, όταν επιμένω να μην θέλω να μετανοήσω, όταν επιμένω να μην θέλω να κοινωνήσω, τότε έχω δαιμόνιο.

Κάποτε έφεραν ένα μικρό παιδί επάνω στο μοναστήρι, το οποίον δεν ξέρω τι είχε, θα μου πείτε άρρωστο ήταν, όταν κανείς άρρωστος, γιατί έχει μια εκλεκτικότητα σε μερικά πράγματα, πώς είναι δυνατόν αυτό να γίνει, μπορούσε να κοιμάται άνετα, να του δώσεις γλυκό και να το φάει, να σου μιλήσει, ήτανε 15 χρονό παιδί, όταν τον πήγαν στην εικόνα της Παναγίας να προσκυνήσει αδύνατον, έχετε δει γάιδαρο πώς στυλώνει τα πόδια όταν δει μπροστά το ριάκι με νερό;

Δεν το περνάει το ριάκι, στυλώνει τα μπροστινά πόδια και είναι αδύνατον, τραβάτε όσο θέλετε, προτού φύγει το κεφάλι από το λαιμό, ο γάιδαρος δεν περνάει το ριάκι, φοβάται το νερό. Παιδιά, το παιδί αυτό εστήλωσε τα πόδια του, πιάστηκε από άλλα αντικείμενα γύρω στα σίδερα, να μην προσκυνήσει την εικόνα της Παναγίας.

Πέστε μου, σας ερωτώ, πέστε μου, αυτό τι σημαίνει; Δαιμόνιον, δαιμόνιον της Δευτέρας αυτής μορφής, όταν πια καταλαμβάνει τον άνθρωπο και δεν τον αφήνει να πλησιάσει να σωθεί. Αλλά έχουμε και άλλες ποικίλες μορφές, δαιμόνιον δεν έχουν οι άθεοι, δαιμόνιον δεν έχουν εκείνοι που βλασφημούν, ότι λέγουν εναντίον του προσώπου του Ιησού Χριστού, της Εκκλησίας κλπ.

Και ούτω καθεξής, δαιμόνια δεν έχουν εκείνοι οι οποίοι δεν πάνε να εξομολογηθούν, δεν κοινωνούν, δεν ζουν πνευματική ζωή. Παιδιά, ένα έχω να σας πω, ο Θεός να μας φυλάει και να προσέχουμε. Και μια τελευταία, για να την ξοφλώ, υπάρχουν εξωγήινοι άνθρωποι; Όχι εξωγήινοι άνθρωποι, εξωγήινοι, δεν υπάρχουν.

Τελείωσα, μία πρώτη απορία λέει τα εξής, γιατί η θερμότητα και η γλυκύτητα της προσευχής του Ιησού δεν είναι μόνιμα αισθητή, πώς θα μπορούσε κανείς να μονιμοποιήσει αυτή την γλυκύτητα, τη χαρά, την αγάπη του προς τον Ιησού και την πανάχραντη μητέρα του;

Βέβαια είναι μια ερώτηση πολύ ενδιαφέρουσα, αλλά θα απαντούσαμε παιδιά τα εξής πράγματα, μόνο σας λέγω ότι θα απαντώ λίγο γρήγορα για να βγάλουμε κάτι περισσότερο, γιατί έφτασε ο καιρός να τελειώσουμε και οπωσδήποτε θα μείνω χρεώστης, μην μπορώντας να εξοφλήσω όλες τις απορίες σας.

Πρώτα, πρώτα, διότι δεν αγωνιζόμεθα πολύ. Δεύτερον, διότι ο άνθρωπος μεταβάλλεται. Είναι σε έναν κόσμο μεταβαλλόμενο και δέχεται αυτές τις μεταβολές, είτε το θέλει, είτε δεν το θέλει. Κάποια στιγμή έχω μία ευφορία πνευματική, κάποια άλλη στιγμή έχω μία ξηρότητα, κάποια στιγμή έχω μία επιθυμία να δουλέψω, κάποια άλλη στιγμή έχω μία οκνηρία, μία ακηδία, τεμπελιά.

Όπως λοιπόν αντιλαμβάνεστε ότι ο άνθρωπος διαρκώς μεταβάλλεται και ζει σε έναν κόσμο μεταβαλλόμενον, έτσι για να νιώθει κανείς πάντοτε ένα αίσθημα αμείωτον, όπως αυτά που είπε η απορία, μια θερμότητα, μια γλυκύτητα κτλ, είναι αδύνατον, είναι αδύνατον διότι θέλει αδιάπτωτη προσοχή, όπως σας είπα, αγώνα φοβερό.

Και σαν να μην ανήκει πια ο άνθρωπος στις μεταβολές του παρόντος κόσμου. Αλλά δεν είναι οι μεταβολές οι κοσμικές, δεν μπορούμε να πούμε ότι, να ξέρεις, ήρθε κάποιος και με επηρέασε δυσμενώς Μου δημιούργησε πειρασμό, όχι, και μόνος του να μένει κανείς, δεν δέχεται μεταβολές και από τον καιρό Η υγεία του δεν μεταβάλλεται, όλα αυτά δεν δημιουργούν μέσα του μία αλλαγή διαθέσεων Έτσι, πότε να σας το πω, παιδιά, εις τον παρόντα κόσμο, μόνιμες πνευματικές καταστάσεις σε έξαρση δεν είναι δυνατόν να έχουμε Δεν είναι δυνατόν να έχουμε, πρέπει δηλαδή με άλλα λόγια να καταλάβουμε ότι αυτή η κατάσταση ανήκει στην άλλη ζωή, στον άλλο κόσμο

Ακόμη, το ότι δεν νιώθουμε πάντοτε αυτήν την γλυκύτητα ή ό,τι άλλο, είναι και λόγοι παιδαγωγικοί Μην ξεχνάμε ότι όταν ο άνθρωπος ξεκινά την πνευματική του ζωή, προσέξτε αυτό το σημείο, θα σας χρειαστεί, είναι πολύ πολύ σπουδαίο, μοιάζει ως εξής η Χάρις του Θεού με εκείνον που στέκεται μπροστά μας και μας οδηγεί.

Όταν αντιληφθεί η Χάρις του Θεού ότι αρχίζει να υπάρχει μια ωριμότητα, τότε η Χάρις του Θεού πηγαίνει πλάι μας. Ενώ πρώτα ακολουθούσαμε, τώρα είναι πλάι μας, που σημαίνει αισθανόμεθα με την παρουσία της χάριτος του Θεού, αλλά τώρα όμως μας αφήνονται κάποιες πρωτοβουλίες και όταν η χάρις του Θεού αντιληφθεί ότι έχουμε περισσότερο ωριμάσει ή ότι πρέπει να ωριμάσουμε ή ότι πρέπει, τότε πηγαίνει από πίσω μας και μας παρακολουθεί, αλλά εμείς δεν βλέπουμε τη χάρη του Θεού, έτσι πολλές φορές νομίζουμε ότι χάνουμε τη χάρη του Θεού, δεν τη χάνουμε, δεν έφυγε, απλώς μας παιδαγωγεί η χάρη του Θεού για να μπορούμε να παίρνουμε πρωτοβουλία στη πνευματική ζωή, να μάθουμε να αγωνιζόμαστε.

Ένα μικρό παιδί, όταν αισθάνεται πάντοτε την παρουσία του πατέρα του και της μητέρας του και ότι δεν μπορεί να κάνει χωρίς αυτούς, δεν θα ωριμάσει ποτέ Κάποια λοιπόν φορά μας αφήνει ο πατέρας μας, όταν μάλιστα το παιδί αρχίζει να περπατάει, το αφήνει, πέφτει το παιδί, χτυπάει, βάζει τα κλάματα Δεν στενοχωρείται η μητέρα ο πατέρας γιατί, γιατί ξέρουν ότι πρέπει να αφήσουν το παιδί να περπατήσει μόνο του Διότι άμα το στηρίζουν διαρκώς, πέστε μου σας παρακαλώ, πως θα μπορέσει το παιδάκι αυτό να μάθει να περπατάει, δεν θα μάθει, δεν θα πάρει το θάρρος του περπατήματος, γι' αυτό λοιπόν το αφήνουμε και ας πέσει, έτσι η χάρη του Θεού κρύβεται από πίσω μας και μας αφήνει κάποτε και πέφτουμε και πληγωνόμαστε και λέμε κύριε με εγκατέλειψες, όχι δεν σε εγκατέλειψε, απλώς σε αφήνει να ωριμάσεις

Και μία μορφή ωριμότητος είναι να αναζητάς περισσότερο και περισσότερο τη χάρη του Θεού Αλλά ακόμη θα λέγαμε που λέει εδώ πώς θα μπορούσε κανείς να μονιμοποιήσει αυτή τη γλυκύτητα σας είπα Αλλά πρέπει κανείς να διατηρεί πάντοτε μία αγνότητα καρδιάς και έναν πόθο Αυτός ο πόθος βέβαια δεν είναι μόνιμος αλλά πρέπει όσο μπορεί να διατηρεί αυτόν τον πόθο Έχουμε αντιληφθεί ότι όταν υπάρχει μέσα μας αυτός ο πόθος του Θεού, τότε αισθανόμεθα γεμάτη την καρδιά μας Όταν φύγει αυτός ο πόθος, αισθανόμεθα να υπάρχει κάτι το άδειο, σαν να έχουμε αδειάσει Εγώ θα σας πω ένα παράδειγμα, να δείτε πώς αδειάζει ο άνθρωπος πολύ εύκολα

Το λέγουν όλοι οι πατέρες αυτό και δεν έχετε παρά να το δοκιμάσετε Εάν εννοείτε έχετε ξεκινήσει να ζήσετε μια σωστή πνευματική ζωή Όταν είμαστε μόνοι μας ή δεν είμαστε μόνοι μας, αλλά έχουμε μια καλή συντροφιά, αισθανόμεθα γεμάτο τον εαυτό μας Απ' τη στιγμή που θα αρχίσουμε να γελάμε ακατάπαυστα, να αστειευόμαστε και να πειραζόμαστε, ένα Ή να κατηγορούμε άλλους ανθρώπους που είναι απόντες, όταν μείνουμε μόνοι μας, αισθανόμεθα άδεια την ψυχή μας Άδειασε, γιατί, γιατί έφυγε η Χάρις του Θεού, έτσι, αν προσέχουμε μερικά πράγματα, θα έχουμε μία γεμάτη καρδιά Και μία ακόμη υποερώτηση, χωρίς πνευματικό καθοδηγό, πνευματικό καθοδηγό μπορεί να τα επιτύχει, δηλαδή κανείς αυτά, βέβαια όχι

Διότι τότε γίνεται ένας αυτόνομος άνθρωπος και δεν μπορεί να μάθει να διακρίνει πότε αυτό και πότε εκείνο Δηλαδή ο πνευματικός μας θα είναι ο οδηγός μας σε αυτές τις περιπτώσεις, σε αυτά τα μονοπάτια της πνευματικής ζωής.

Μια άλλη απορία λέει το εξής, ένας λόγω οικογενειακών προβλημάτων δεν μπορεί κάθε μέρα σε καιρό Σαρακοστής να έχει νηστήσιμο φαγητό, αλλά μερικές μόνο μέρες όταν η οικογένεια έχει αρτύσιμο φαγητό, παραδείγματος χάριν κρέας με πατάτες, φάει μόνο τις πατάτες, η νηστεία πιάνεται; Και εντός παρενθέσεως, όχι όλες τις ημέρες της Σαρακοστής, μερικές. Λοιπόν ακούστε παιδιά, αν θα σας έδινα μερικές συμβουλές σε αγόρια και κορίτσια, μερικές συμβουλές μαγειρικής, τι θα λέγατε; Θα λέγατε ότι ξέφτισε η υπόθεση, αν φτάνει ο πνευματικός μας να μας λέει τώρα, συμβουλές μαγειρικής, πως να μαγειρέψουμε αυτό και πως να μαγειρέψουμε εκείνο, ξέφτισε η υπόθεση. Αν σας πω ότι δεν ξέφτισε η υπόθεση, αλλά ότι οι συμβουλές αυτές έχουν πνευματική διάσταση, τι θα λέγατε; Διότι έχει παρατηρηθεί οι άνθρωποι οι οποίοι ξέρουν να βολέψουν τον εαυτό τους, να οργανώσουν τον εαυτό τους, είτε είναι μόνοι τους, είτε είναι μέσα στο σπίτι τους, ξέρουν, θα επαναλάβω, να οργανώσουν τον εαυτό τους,

τους, τότε δεν προκύπτουν προβλήματα σαν αυτό το οποίο τώρα διατυπώθηκε. Δηλαδή με άλλα λόγια, πρώτα πρώτα μία νοικοκύρα, αν η ίδια θέλει να νηστεύει και οι άλλοι δεν θέλουν, και σου λέει δεν νηστεύω γιατί οι άλλοι δεν νηστεύουν και πού να κάνουμε δεύτερο φαΐ, και δύσκολο είναι. Σας βεβαιώνω, έτσι απλά νηστήσιμα φαγητά ή χορταρικό ή κάτι ζυμαρικό, απλά, 10-15 λεπτά το πολύ 20 λεπτά να ψηθεί ένα φαΐ, πολύ απλά.

Εκεί λοιπόν που μαγειρεύεις το δύσκολο φαΐ για τους άλλους, βάλε ένα κατσαρολάκι να ψήσεις το δικό σου το νηστήσιμο, τόσο φοβερό είναι; Ή αρνείται η μητέρα σου να σου ψήσει, ή αγόρι είσαι, ή κορίτσι είσαι, μητέρα μου μην ανησυχείς, θα το κάνω εγώ το φαγάκι, και πηγαίνεις στην κουζίνα, σε λίγα λεπτά το φαΐ σου είναι έτοιμο, αν ξέρεις να μαγειρέψεις. Μα θα φωνάζει η μητέρα μου, ε κάποτε θα φωνάξουμε κι εμείς, φωνάζει εκείνη, ε ε ε ε γεστά σου τι θέλεις, θέλεις να μην τρώω τίποτα; Ακούστε, μερικά πράγματα πρέπει να μην είμαστε πες επίτα να σε φάω, δηλαδή να είμαστε διαρκώς οι υποχωρούντες, όχι, προσέξτε αυτό το σημείο, με ευγένεια, με σεβασμό, κάποτε θα πούμε, ε όχι, δεν θα καταλύσω, ή δεν θα κάνω τούτο ή εκείνο που είναι αμαρτωλό, όχι, πώς το λένε, όχι, σε οποιαδήποτε ηλικία παιδιά και αν ευρίσκεστε, θα θέλω να σας πω, ότι δηλαδή αν ξέρουμε λίγο να μαγειρε

και να οργανώνουμε τη ζωή μας, δεν εξαρτώμεθα από τους άλλους, που τυχόν είναι διαφορετικής πνευματικής διαστάσεως. Τώρα, πολλά παιδιά μας, αγόρια, όλοι σε λίγο θα πάτε στρατιώτες, στο στρατό μπορούμε να νηστέψουμε; Και ποιος σας είπε ότι δεν μπορείτε να νηστέψετε στο στρατό; Ολόκληρη Σαρακοστή; Ναι, ναι, ολόκληρη Σαρακοστή. Διότι, θα λέγαμε, κατ' αρχάς δεν μαγειρεύουν στο στρατό; Τι παράδειγμα είναι εδώ, πατάτες με το κρέας, δεν βράζουν το κρέας να πάρουν τις πατάτες, να τις βράσουν με το ζουμί ή τα μακαρόνια, τα κάνουν χωριστά αλλά και χωριστά να μην ήταν, το ότι εσύ θα φας μόνο τις πατάτες, έστω κι αν είναι από ζουμί κρέατος, αυτό θα το εκτιμήσει ο Θεός.

Λοιπόν, περνάς μπροστά από δύο καζάνια, θα βάλεις το ένα τις πατάτες ή τα μακαρόνια και το άλλο καζάνι θα πάρεις το κρέας, όπως γίνονται στις μερικές μονάδες, πέρασε, φύγε και μην πάρεις το κρέας. Θέλεις ακόμα να καθίσεις στην τραπεζαρία όπου κάθονται και σερβίρουν κάποιοι τραπεζοκόμοι;

Οπότε το φαγητό είναι έτοιμο, πολύ απλό. Πάρε το κρέας από το πιάτο σου, ας έχει σάλτσα κρεατίνη μέσα, αν έχει, βάλε το κρέας στον πλαϊνό σου και φάε το άλλο. Αυτό που θα φας, έστω και αν είναι με σάλτσα κρέατος, για το Θεό είναι νηστεία.

Είναι μια θυσία, είναι πολύ σημαντικό. Σας λέγω τούτο, παιδιά, ότι πάρα πολλοί στρατιώτες νηστεύουν με τον τρόπον αυτόν, φοιτηταί, έχουν καταφέρει πάρα πολλοί φοιτηταί, έχω υπόψη μου περισσότερο την Θεσσαλονίκη, ολιγότερο την Αθήνα, που μαζεύονται 1200-1300, που προσέξτε, νηστεύουν, πάνε και λένε στην διάθεση της Λέσχης, ότι εμείς νηστεύουμε και τους ψήνουν ξεχωριστό φαγητό και παίρνουν το νηστήσιμο φαγητό τους.

Ή, αν θέλετε, είναι Τετάρτη Παρασκευή, είμαι θα ξεπώ, Σαρακοστή, πάρε το φαγητό σου, αν το θέλεις, και το τρως την άλλη μέρα, και την άλλη μέρα δεν πηγαίνεις ενδεχομένως στη Λέσχη, αν το φαΐ κρατάει αυτό, ή είναι ωραίο και θέλεις να το φας, πάρε το και το τρως την άλλη μέρα, και ούτω καθεξής. Ένα θα σας έλεγα, εκείνος που θέλει να νηστέψει, θα βρει χίλιους τρόπους να το επιτύχει.

Τι άλλο θέλετε, ή στο σπίτι του είναι, ή στο στρατό είναι, ή σε κάποια πανεπιστημιούπολη είναι, που εκεί θα πετύχει την νηστεία του κλπ. Αυτά λοιπόν και για αυτήν την απορία. Έρχομαι σε μία τρίτη.

Ο Ιησούς ερχόμενος στο μνημείο του ηγαπημένου φίλου του Λαζάρου, προσπαθούσε συνέχεια να επιβάλλει στον εαυτό του να μην εκδηλώσει τη συγκίνησή του. Ποιοι ήταν οι λόγοι, έχει και το ρητό το σχετικό, λοιπόν προσέξτε, ίσως να μοιάζει ότι το χωρίο δεν θα έχει και πάρα πολύ σημασία, διότι θα απαντούσαμε, να, εκείνο που είπαν τότε οι Εβραίοι, ίδε πως εφίλει αυτόν, για δες πόσο τον αγαπούσε, δες πόσο τον αγαπούσε, δηλαδή τον Λάζαρον ο Ιησούς, πέραν από αυτή την παρατήρηση υπάρχει μία πολυτιμότατη, είναι η εξής, ότι ο Ιησούς ήταν τέλειος άνθρωπος.

Και έχουμε και άλλα στοιχεία μέσα στην Αγία Γραφή που δείχνουν ότι ήταν τέλειος άνθρωπος, δηλαδή 100% άνθρωπος, που δείχνει ότι η Θεότητα δεν πήρε την ανθρωπίνη φύση κατά δόκηση, που είναι αίρεση η δόκησις, είναι αίρεση ο δοκητισμός, αλλά πραγματικά πήρε την ανθρωπίνη φύση.

Εκείνο που λέγει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης ότι ο Λόγος σαρξ εγένετο είναι ό,τι ακριβώς λένε οι λέξεις. Συνεπώς είναι πολύτιμο χωρίο, με μερικά άλλα χωρία που έρχονται να μας δώσουν την ανθρωπίνη διάσταση, της ανθρωπίνης πλευράς, της ανθρωπίνης φύσεως του Ιησού Χριστού, διότι είναι και η Θεία πλευρά και αυτό βέβαια είναι πολύ σπουδαίο, γιατί βλέπουμε ότι ο Θεός έγινε πραγματικός άνθρωπος και ήρθε ανάμεσά μας ο αληθινός Θεός και τοις ανθρώποις, λέει, συνανεστράφη, δεν είναι κάποιος άνθρωπος σπουδαίος, είναι αυτός ο Θεός που έγινε πραγματικός άνθρωπος.

Μία τετάρτη απορία. Τώρα, κοπέλα πρέπει να έγραψε την απορία αυτή, γιατί δεν θα ταίριαζε σε αγόρι, γιατί αναφέρεται και σε κάτι άλλο που δεν θα απαντήσω σε αυτό. Λέω λοιπόν, τρεις θέσεις, έχει τέσσερις, στιγμία δεν την απαντώ. Είναι αμαρτία να κουρευόμαστε; Να σας πω, αμαρτία είναι όταν η κοπέλα, η γυναίκα κουρεύεται.

Μάλιστα ο Απόστολος Παύλος δεν λέει ότι αυτή η φύσις διδάσκει ότι η γυναίκα πρέπει να διατηρεί τα μαλλιά της, ενώ ο άνδρας δεν πρέπει να έχει μαλλιά, να διατηρεί κόμη; Αν μου πείτε, γιατί οι μοναχοί και οι ιερείς σας προλαβαίνουν, έχουν μαλλιά, θα σας απαντούσα ότι οι λόγοι ιστορικοί το επέβαλαν αυτό.

και δεν είναι το αρχικά έτσι, απόδειξης, όταν κάποιος γίνεται μοναχός λέμε έχουμε μοναχικήν κουρά, και κουρά θα πει κούρεμα, που σημαίνει ένας ο οποίος έπρεπε να γίνει μοναχός εκουρεύετο, εκουρεύετο προσέξτε, αλλά σιγά σιγά εκείνοι που ήσαν στην έρημο και δεν είχαν ούτε των χρόνων, ούτε των τρόπων να κουρεύονται, Καταλαβαίνετε ότι άφηναν μετά τα μαλλιά τους, τα άφηναν, με αποτέλεσμα να εμφανίζονται με μακριά μαλλιά.

Έτσι, όχι γιατί άλλο, αλλά διά λόγους έλλειψης χρόνου και τρόπου. Είναι γνωστό ακόμη ότι ο μοναχισμός έχει επιδράσει και εις των λεγόμενων κοσμικών κλήρων. Δηλαδή τους ιερείς που είναι εις τας πόλεις, ένεκα της μεγάλης του ακτινοβολίας.

Έτσι, τόσο το ράσο που είναι μαύρο, όσο και το άφημα των μαλλιών, πέρασαν από τον μοναχικόν κόσμον, επέρασαν και εις τους κληρικούς. Αλλά αυτό σας το είπα για να σας λύσω μια τυχόν απορία, αλλά η γυναίκα δεν πρέπει να κουρεύεται, είναι σαν το γίδι όταν κουρεύεται.

Είπα αυτή την φράση για να κάνω κάποιες κοπέλες λίγο να ντραπούν, να μην κουρεύονται. Γίνονται σαν άνδρες όταν κουρεύονται. Πολλές φορές όταν δούμε έτσι από πίσω, από την πλάτη, κάποια κοπέλα κουρεμένη, γυναίκα.

Ή σε λεωφορείο που είναι στην μπροστινή θέση, είμαστε εμείς πίσω, κάποτε είναι στην ακριβώς μπροστά μας θέση. Και λέμε τώρα άνδρας είναι, γυναίκα είναι, άνδρας γυναίκα, άνδρας γυναίκα. Θα βγάλουμε τη Μαργαρίτα, σ' αγαπώ, δεν σ' αγαπώ, είναι δεν είναι, είναι δεν.

Αυτό δεν νομίζετε παιδιά πως είναι ένα κατάντημα, ένα κατάντημα; Λοιπόν η γυναίκα δεν κουρεύεται, αν θέλει να κουρεύεται ας πάει να κουρεύεται. Η παρακάτω απορία είναι η εξής, είναι αμαρτία να πηγαίνουμε φαγωμένοι στην Εκκλησία την Κυριακή το πρωί και μετά να παίρνουμε αντίδωρον;

Προσέξτε, δεν τρώμε όταν πηγαίνουμε στην Εκκλησία, καταρχάς πρώτα οι χριστιανοί κοινωνούσαν όλοι. Έπρεπε λοιπόν να τηρήσουν την λεγομένη ευχαριστία, προσέξτε, ίσως δεν το έχετε υπόψη αυτό, την λεγομένη ευχαριστιακή νηστεία.

Τι είναι αυτή; Είναι η νηστεία όχι αυτή που τηρούμε μια μέρα, δύο μέρες, τρεις μέρες, μια εβδομάδα, αν ο λόγος, αν είναι σαρακοστή δεν είναι, αν ο λόγος. Αλλά την νηστεία που έχουμε το πρωί, για να πάμε να κοινωνήσουμε, αυτή λέγεται ευχαριστιακή νηστεία.

Πηγαίνουμε λοιπόν νηστικοί να κοινωνήσουμε, βέβαια υπό συνθήκες ομαλές και κανονικές, δεν μιλάμε για έναν άνθρωπο ο οποίος ξεψυχάει, δεν θα ρωτήσουμε εάν έφαγε ή δεν έφαγε προ ολίγου ή ένας τραυματίας ή ό,τι άλλο, μιλούμε για κανονικές περιπτώσεις.

Έτσι, έμεινε η συνήθεια και τώρα οι χριστιανοί βέβαια πια δεν κοινωνούν όπως κοινωνούσαν στην αρχαία Εκκλησία όλοι, το γιατί είναι άλλο παράδειγμα αυτό, ωστόσο έμεινε αυτή η ευχαριστιακή νηστεία και περιορίζεται τώρα στο αντίδωρο. Ένα όμως θέμα είναι αυτό, ένα δεύτερο, ότι όταν φάμε δεν έχουμε εκείνη την ευλυγισία τρόπον, την να, να κινηθούμε στην προσευχή.

Διότι θα αρχίσουμε να ρεμβόμαστε όταν φάμε καλά το πρωί, θα νυστάζουμε, ξέρετε, όταν κι εμείς έχει να διαβάσει για εξετάσεις, να σας το πω αυτό. Και θέλει πραγματικά να μην τον παίρνει ο ύπνος, θα φάει κάτι ελάχιστο, δεν θα πιει γάλα, γιατί το γάλα φέρνει ύπνο.

Αλλά θα φάει κάτι που, ξέρετε πόσο λίγο, όπως λέμε να τσιμπήσω κάτι, τίποτα άλλο, διότι θα νυστάζει, είναι παρατηρημένο. Εάν βέβαια έχει χειρωνακτική εργασία, δεν τίθεται θέμα, κινείται, ξυπνάει, δεν. Όταν όμως έχει μελέτη, οπωσδήποτε θα κρεμάσει το κεφάλι πάνω στο βιβλίο.

Λοιπόν, έτσι, για να είμαστε πιο ελευθερωμένοι, πηγαίνουμε στην εκκλησία νηστικοί, για να μπορούμε να προσευχηθούμε.

Εάν φάγαμε για κάποιο λόγο και τηρώντας το σχήμα αυτό της νηστείας, τότε θα πάρουμε το αντίδωρο, που είναι μια ευλογία, και θα το φάμε την άλλη μέρα. Μετά την προσευχή μας, είναι πολύ απλό. Αλλά θα σας έλεγα, όταν υπάρχει κάποιος βασικός λόγος να φάμε, ποιος, πρέπει να πάρουμε κάποιο χάπι, κάποιο φάρμακο.

Πρέπει το φάρμακο που θα πάρουμε να μην είναι τελείως άδειο στο στομάχι. Τρώμε κάτι και παίρνουμε το φάρμακο. Πάμε στην Εκκλησία, παίρνουμε το αντίδωρο, το τρώμε την άλλη μέρα το πρωί όπως σας εξήγησα.

Ακόμη, όταν κάποτε κανείς έχει πολλή αδυναμία, πολλή αναιμία, ζαλίζεται, μπορεί πάλι να φάει κάτι. Είναι σε ειδικές περιπτώσεις, αλλά πάλι θα πάρει το αντίδωρο, θα το φυλάξει την άλλη μέρα και λοιπά. Και πάμε τώρα στην τρίτη, είναι αμαρτία να βαφόμαστε; Τι να σας πω τώρα, βάφομαι σημαίνει αλλάζω το πρόσωπό μου.

Και μην νομίσετε, όταν το πρόσωπο αλλάζει, αλλάζει και η προσωπικότητα, μην το ξεχνάτε αυτό, να σας πω ένα μικρό παράδειγμα. Αυτό το πρόσωπο, ποιο πρόσωπο, αυτό που με βλέπετε εμένα τώρα, τι σχήμα έχει, αυτό που έχει, τα μάτια μου, τη μύτη μου, τα γένια μου, αυτά που είναι άσπρα, ξέρω, κλπ, έτσι.

Λοιπόν, αν υποτεθεί ότι είχα την δυνατότητα να αφαιρέσω αυτά τα στοιχεία του προσώπου μου, τότε δεν με ξέρετε ποιος είμαι, και τότε μπορώ να εκδηλώσω μία προσωπικότητα αλλιώτικη, αλλοτρία. Αυτό το πετυχαίνουμε τώρα τις Απόκριες, δυστυχώς. Βάζουμε τις μουτσούνες, δηλαδή τα προσωπεία, διότι τι είναι παρακαλώ όταν βαφόμαστε; Όταν βαφόμαστε είναι ένα προσωπείον, να φανώ νεότερος, νεοτέρα, να φανώ προκλητικότερος και ό,τι άλλο θέλετε, ωραιότερος και λοιπά.

Λοιπόν, γι' αυτό βαφόμαστε, τι είναι αυτό, είναι ένα προσωπείο, όταν βάλω λοιπόν αυτό το προσωπείο, τότε δεν νομίζετε ότι και η προσωπικότητα αλλάζει; Γι' αυτό βλέπετε ανθρώπους που όταν πηγαίνουν στην Εκκλησία δεν βάφονται, όταν όμως έχουν να πάνε την ίδια μέρα, την Κυριακή, το βράδυ, να πάνε σε έναν χορό, βάφονται, στολίζονται.

Και καμιά φορά ξέρετε αυτό που είδαμε στην Εκκλησία, μια γυναίκα, είδαμε το πρωί στην Εκκλησία και την ξέρουμε έτσι, όταν τη δούμε κάποιο βράδυ αργά κάπου, δεν ξέρουμε, είναι, δεν είναι, είναι, δεν είναι, άλλαξε το πρόσωπο, αλλά αλλάζοντας το πρόσωπο, αλλάζει και η προσωπικότητα, έχετε προσέξει ότι αυτοί που βάζουν τις μουτσούνες, τα προσωπεία, προσωπείο λέγεται η μουτσούνα, ότι μπορούν να λένε βρώμικα λόγια γιατί δεν ξέρουν οι άλλοι ποιοι είναι.

Πού συμβαίνει ότι αλλάζω το πρόσωπο, αλλάζω και την προσωπικότητα. Παιδιά, ο Θεός μας έκανε όπως μας έκανε. Ξέρετε ποια είναι η ωραιότερα, το καλύτερο πρόσωπο; Το καθαρό και το περιποιημένο, απλά, φυσικά.

Θα χτενιστώ, θα λουστώ, θα πλυθώ.

Θα φροντίσω το πρόσωπό μου, το ωραιότερο ψιμύθιον, θα πει ψιμύθι, ψιμύθι, πού να ξέρετε τι θα πει ψιμύθι, ψιμύθια λέμε, λέμε αυτά που βάζουμε για μπογιές, για κραγιόνια και τέτοια πράγματα, αυτά που βάζουν στο πρόσωπο.

Το ωραιότερο ψιμύθιον είναι το χαμόγελο και τα καθαρά μάτια, τα αγνά μάτια, όταν μια κοπέλα και ένα αγόρι, γιατί και τα αγόρια μην νομίσετε, λίγοι άνδρες βάφουν τα μαλλιά τους, λίγοι άνδρες πάνε στα κομμωτήρια και κάνουνε κατσαρά και ντεγκραντέ, μη νομίσετε, ναι, ναι, ναι, ναι, λίγοι άνδρες κάνουνε μανικιούρ, θα μου πείτε μα, παιδιά, μα, μα, ε, δε, δε, ας μην πω τίποτα παρακάτω, το θέμα είναι ότι, το θέμα είναι ότι όταν έχω καθαρά ρούχα, όχι ακριβά, καθαρά ρούχα, καθαρό πρόσωπο, είμαι πλυμένος, αν είναι γυναίκα, ξέρω εγώ, χτενισμένη καλά, ο άνδρας, ξέρω εγώ, ότι είναι, ότι είναι το καθιερωμένο, τι είναι το καθιερωμένο, να έχεις έτσι, να είναι έτσι, το φυσικό, το απλό, καθαρό και απλό, με χαρούμενο πρόσωπο, χαμογελαστό πρόσωπο, τότε αναμφισβήτητα, είναι η ωραιότερη, η καλύτερη ομορφιά, γιατί να πάω να βάζω μπογιές, και σουβάδες, έτσι, το λένε αστεία αυτό, όταν βάζουν εκείνες τις πούδρες, βάζουνε σουβάδες, ναι, γιατί να βάλω αυτά και να δημιουργήσω,

σε ένα ψεύτικο πρόσωπο και να μην είναι το δικό μου το πρόσωπο. Αυτά και με αυτήν την απορία. Και ακόμη λίγα λεπτά που μένουν, να δούμε και κάτι.

Λέγει, γιατί ορισμένοι άνθρωποι δεν πιστεύουν στην Ανάσταση των νεκρών.

Θα απαντούσαμε, παρότι η ερώτηση είναι περίεργη λιγάκι, έχει όμως την απάντησή της, διότι, οι παιδιά, πώς να το κάνουμε, δεν ξέρω. Το λέγει ο Απόστολος Παύλος, ου πάντων η πίστις. Όταν προσφέρεται το Ευαγγέλιο, δυστυχώς, δεν είναι όλοι οι πρόσφοροι, πρόθυμοι να δεχθούν εκείνο το οποίο λέγει ο Λόγος του Θεού.

Έτσι, εκείνο το βαρύ, γιατί βαρύ είναι, ου πάντων η πίστις, ότι δεν ανήκει η πίστις δυστυχώς για όλους, είναι μια πραγματικότητα. Να παρακαλάμε να μην ανήκουμε στην κατηγορία εκείνη των ανθρώπων οι οποίοι δεν θα ήθελαν να πιστεύουν.

Αλλά εκείνο το οποίον αποκαλύπτει ο Λόγος του Θεού, αυτό και μόνο να δεχόμαστε, δηλαδή να έχουμε πίστη. Αυτά παιδιά για απόψε.

Απόψε.