Resolution of Questions 26

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the unchanged Greek original is the authoritative text.

A first question, my friends: why will God make even the sinners immortal? Of course it would be very pleasant for the sinners if they were not immortal. Besides, the fable that human beings, the sinners, will die, that is, will vanish, will become nothing, is a fixed teaching of Chiliasm, of modern Chiliasm, namely that the sinner will not be raised. Do you know where they base this? On one of the early Psalms, and what they say has nothing to do with it. They take that word 'spirit': it says, 'like the flower of the field, so shall he blossom,' and he will perish and pass away. 'A spirit passed over it,' it says, a wind passed and it withered and was gone.

But 'spirit,' in Holy Scripture, means many things. In this particular case it means wind. As we say, the south wind passed and scorched the flowers. After a heat wave, remember the summer, you would see the flowers truly singed.

So that you may grasp what a terrible misreading these people make. Still, not to dwell on it at length, they say that man, the sinful man, will be raised, will be asked by Christ whether he repents, and if he says that he does not repent, then he will become nothing.

Of course, what fool would say, 'I do not repent'? But in that case, look at the punishment of these people. Still, the question is, why will God make even the sinners immortal? My friends, we must know that whatever God does, He does out of nothing.

He alone is self-existent. There was nothing, neither the holy angels, since they too are creatures, already creatures. Neither the visible creation, neither the irrational nor the rational, there was nothing. All these, when they came to be, came to be out of nothing. Out of nothing God made the world; and since, then, it is out of nothing, all things could undoubtedly return again to nothing, because only God has a relationship with nothingness.

I appeal to the knowledge of the older children. Can we reduce something in the material world to nothing? An atom of matter, a photon, an electron, to reduce it to nothing is impossible. If we squeeze it hard, I am speaking very roughly, it becomes something else.

But it does not become nothing. And consequently, since it does not become nothing, then you understand that only God has a relationship with nothingness; since He created all things out of nothing, He turns all things back into nothing. But God, whatever He has done, God does not say a thing and then unsay it, as we human beings say and unsay things. Whatever God does is serious; He renews it, but He does not reduce it to nothing.

So, because all the creations of God were very good, they will not become nothing again; they will be renewed, but they will not become nothing. Imagine, my friends, not a single atom of matter, at the re-creation of the world, will become nothing, nothing, absolutely nothing, will become nothing. Of course, we await the renewal of all things, as the Evangelist John says; we await new heavens and a new earth, as the Apostle Peter says, as the Old Testament says, Isaiah and so on. A multitude, a multitude of passages exist in the Psalms that speak of this renewal of the universe. Annihilation, never. Since, then, nothing returns to nothing, the sinners too will not return to nothing.

And besides, how else would the justice of God be expressed? We make a mistake about God: we think that He is only love.

The love of God of course exists as long as the world exists. But when the world, history, comes to an end, then the justice of God will also be expressed. And let us not forget that the justice of God is one element, one office, of the threefold office of Christ, which is the kingly office. As King of all, He will exercise the authority of justice. This exercise of the authority of justice would then have no meaning if the sinners were to become nothing.

As is known, when there is nothing, there is no self-awareness for the justice of God to be expressed. I will give you an example. Someone wants to take revenge on a rival of his. He lies in wait at a corner of the street, he has a weapon, and he kills him, and the man drops dead on the ground. And he says, 'I have had my revenge.' Does the one who was killed have any awareness that his opponent took revenge on him?

He had no time to learn anything; he knows nothing. Consequently, where is the meaning of 'I have had my revenge'? It does not exist. Consider further, remember the parable of the Rich Man and Lazarus: there the Rich Man says, 'I am in anguish in this flame,' and so on and so forth; he has memory of his earthly life, of his relatives. What does this mean? If he had no memory, he could have said, 'How did I end up here, and why?' Because memory will justify the justice of God. 'I used my mind and they are punishing me,' I will say why they are punishing me. So then we must have not only existence, but also, we might say, the awareness that this existence will have. Thus God turns nothing back into nothing, and His justice too must be expressed. So the sinner, like the righteous, is not by nature immortal, just as the human soul too is not by nature immortal,

because someone might say, 'But I have an immortal soul.' The soul is a creature, it is a creature of God, just as the body is too. And as a creature it could have an end, but God does not want the soul to have an end, that is, He wants it to be immortal.

And the immortality of the soul is solely and only because God wills it. And something that a more recent theologian says, very beautiful and very telling, is the following. The sinners, he says, condemned God to death, they crucified Him, and God condemns them to immortality: 'I condemn you to be forever immortal; however much you may wish, you will not be able to become nothing or to die, you will never be able to.' It is a terrible thing, it is terrible, the condemnation to immortality. Therefore, my friends, let us take care, for this is how God will set things; let us therefore not find ourselves in the eternity of condemnation, but in the eternity of eternal, of immortal life. Not of Hell, but of the Kingdom of God. And let us not forget that it is not only the crucifiers of that time who condemned God to death; it is the crucifiers throughout the ages.

Do you want me to explain it to you? Ah, in our day, these recent years, they have gone so far as to proclaim, indeed if you like it began even in the previous century, to proclaim, where else but in Europe, where else, the death of God. God is dead, God is dead; and that Kant had said it too. And metaphysics says, He died, God died; so God has died, fine. You condemn God to non-existence, to death, and He will condemn you to a tormenting immortal existence. This is what the justice of God dictates, that is, the kingly office of Christ. So much for this question.

And we come to a second one. The Antichrist may take some other form, for example that of Christ. Indeed, he will take the form of Christ. And when we say 'form,' I ask you, do you know what the form of Christ is?

You will tell me, as He is in the icon. My friends, we do not know the real form of Christ, because Holy Scripture gives us no bodily features at all, neither the Old nor the New Testament. Of course the Old speaks of beauty and so on, but these are more inward marks and less outward marks. There is not a single word in the New Testament that gives us a description of the face of Christ, that He was short, tall, dark, blond, brown-haired, nothing. It says absolutely nothing. The characteristics of Christ we know, not those on the outside but those from within.

They are the characteristics that were given so that we would learn that He is the Son of God, the Messiah. That He is full of love, full of obedience to the Father in His human nature, and so on. He who died upon the Cross for our salvation.

All these are the characteristics of Christ, of the Messiah, of the genuine Christ. What will the Antichrist do in order to appear, according to the Old Testament throughout? And to deceive the Jews, that his characteristics are those mentioned in the Old Testament.

He will imitate Christ and will try to show that he is a lover of mankind, full of love, of concern, and so on. For this reason Saint Augustine calls him the ape of Christ, that is, he tries to imitate Christ.

But you know the fable of Aesop, where a donkey put on a lion's skin and appeared before his fellow animals, terrifying them so badly that they took to their heels. But one little donkey calls out and says, hey friends, this one has big ears, and the lion doesn't have those. And then they all said, ah, it's our friend, and they turned back and gave him a good thrashing.

That is what Aesop's fable says. Well then, what are you going to believe? However hard the Antichrist tries to imitate Christ in virtue, in love for mankind, in love, even in miracles, and even in raising the dead?

He will do these things with the help of magic, of Satan, and his true face will show itself after the first years, in which he will be utterly tyrannical and utterly terrifying. Ah, he will not leave any cracks through which people might see that he is not Christ.

Another question came up a while back, that we might somehow be confused. Children, pay attention: Christ gave many signs, and I will tell you one that is among the chief of the signs. It is this. The Evangelist John sees the second beast and the third; the first is the devil, the second is the Antichrist, and the third is the false prophet.

So the second beast, the Antichrist, is a man, a normal man, a full man, normal; he will be born of a father and a mother. He, it says, will come from the earth. The Evangelist John says, I saw, and it came up, forgive me, out of the sea.

The false prophet, the third beast, comes up out of the earth. What does that mean? He comes from the earth, and we too come from the earth; we do not come from heaven, we do not dwell in heaven and then come to the earth. But Christ said that his Second Coming will be in heaven, that he will come from heaven. So when they say, here is the Messiah, well, I see nothing in the sky. And Christ says that his Second Coming will be as visible as the lightning is seen flashing from the East to the West.

So then, since I see nothing in heaven, this is not Christ, this is not the true Messiah; he is a false messiah. And most probably, since many such have appeared in history, this is the last one, the final false prophet, the false messiah, the Antichrist.

Then, something else, Saint Cyril says: the Sign of the Cross will go before him. Christ said this himself, that they will see the sign of the Son of Man. What is the sign? The precious Cross, as you know. And this is not without significance: the Chiliasts will not have the Sign of the Cross. Look, the Freemasons have the cross, but they give it another meaning, another meaning; they give it whatever meaning they like, those meanings we mentioned and that we will not repeat, anything except the Cross of Christ. They do not believe, they do not accept this. But the very thing they do not accept, by divine providence they do not accept, will appear in heaven; it will go before the Son of God, the Son of Man, when he comes to judge the world.

So, do you want other signs? Christ comes from heaven, and the precious Cross will go before him. This is a great sign, a most mighty sign. If anyone is willing, and knows it, and watches for it, and keeps it, he will never, ever be deceived.

That is all, children, for this question as well.

A third question: the tree of the knowledge of good and evil, is it a symbol of abstract concepts, good, evil, sin, or is it literally a tree? If you don't remember, I won't linger on it longer; we spoke about this matter in a previous question.

And I had read to you what Basil the Great says in his Hexaemeron about this matter. I know the laws of allegory very well, he says, but this is history. Children, it was a real tree. But the tree had nothing poisonous about it.

It was simply that there was, what was there, there was only the commandment placed upon a material thing, the tree. You shall not eat of this. Do you want me to give you an example so that you understand it? God appointed for the Hebrews clean and unclean animals.

So he says, if you eat a pig, it is an unclean animal; if you eat a hare, the hare is considered an unclean animal. Then you are unclean and you must perform the legal purifications. But when the period of the Old Testament passed, whose period was a tutoring one, and that vision appears of the sheet, a kind of bedsheet that had within it clean and unclean animals, and Christ says to the Apostle Peter, there in Joppa, remember, he says, Peter, kill and eat. By no means, Lord, he says; what, am I to eat? I have never eaten anything unclean.

Do not consider unclean those things which God has cleansed; do not make common, common with a small iota, do not make common, that is unclean, the things which God has cleansed. So then, there are no clean and unclean animals; no, legally there are clean and unclean animals. What does legally mean? God appoints it and says, this I appoint as unclean, and if you transgress it you are unclean.

Not that the animal in itself is unclean, because then we would have God, the One, the Good, making clean things and unclean things. We would be led into a dualism, and that is a strange thing, it is not right.

And so, the Apostle Paul actually says that every creature of God is good, and nothing is to be rejected. Every creature of God is good, and nothing is to be thrown away; everything is clean. If you refuse to eat a snake, that's only emotional hesitation; but if you do eat it, you don't sin. If you eat something unclean, that too is only emotional hesitation. It's not that you won't be allowed to receive Holy Communion for seven years; those are old wives' tales, and I want you to know that, since the occasion came up to mention it. So pay attention: he said here that the animals are not unclean in themselves, but they have a legal, ritual uncleanness, that is, God defines it as such. And it's the same with the tree: it had nothing poisonous in it. It held no death; but what did He say? When you eat of it, you will transgress My commandment, and you will die. So the whole matter lay in the transgression of the commandment, concerning a specific fruit, with a specific tree. So much, then, for this question as well.

And one more, a fourth: what did the Apostle Peter mean when he said that the things that enter do not harm, but the things that come out? Of course, it was not the Apostle Peter who said this, but the Lord. It is in the Gospel according to Matthew, chapter 15, verse 11.

You know, something happened once when the disciples were passing through a field, and it was wheat, and they took the ears of grain in their hands and rubbed them like this. It was the season when the wheat was ready to be harvested. They rubbed them, took out the chaff and ate, simply as they passed, through the sown fields, through the field that had been planted.

Then the Pharisees, those most malicious men, noticed that the disciples were eating with unwashed hands, and the Old Testament says nothing of this; it was from the teachings of the Rabbis. Ah, they say to the Lord, your disciples are eating with unwashed hands, because they were considered to be unclean, that is, that they ought to undergo purifications.

And so the Lord says: it is not the things that go in that make a person unclean, but the things that come out. And what are the things that go in? The fact that I eat with unwashed hands. Someone might say, well, wash your hands, they have germs, that's what we'd say nowadays, in our own time, you went to the market, dirty hands, you greeted people, wash up, just wash up. Not that you commit a sin if you don't wash; these are the things that go in, what I eat. But the things that come out, He says, are the things that come out of a person's heart: fornications, adulteries, evil desires, thefts, murders, the things I think within myself that are contrary to the law of God.

These, He says, defile, the things that make a person common, the things that make him dirty, not the foods that go in, but the wicked things that come out, these are what make a person dirty. And while we're on the subject, since our course finishes here and there is nothing more, I would like to point out that some people who want to speak against fasting, when you tell them they ought to fast, they say to you, it's not the things that go in that harm, but the things that come out.

So, they say, put down into your belly whatever you like, since the things that go in don't harm you. But the Lord did not say this with regard to fasting. He said it in the case where His disciples were eating with unwashed hands.

What does fasting have to do with this? About fasting the Lord spoke separately, and nowhere is fasting abolished. Fasting was established by God; it is God-given. It is a law of God in the Old Testament and in the New Testament.

Do you want to see what Christ says? He takes this fasting, the one from the Old Testament, as a known thing. And He simply corrects the way in which a person should fast. He says, when you fast, do not become like the hypocrites, who make a show that, look, they don't wash, they leave their hair like this, falling down, they are unwashed, they put on a gloomy face, they go out, what's wrong with you? They look all sallow and yellow, what's wrong with you? What's wrong with you? I'm fasting. This is what the Lord corrects. These hypocrites do it to show that they are fasting, so people will say, look, what an ascetic this man is. But when you fast, He says, you will be a cheerful person and so on, you will not make a display of your fasting. Some people say, but we went to a meal and we would be making a display if we said we were fasting. There it is not a display, it is a confession of faith. Go now, today begins the forty-day fast of Christmas, the fifteenth of November, so you go somewhere and they offer you a sweet made with rich ingredients, you will say, forgive me,

it is a fast. The others will say, but eat it now, or what will you do, make a display? But it is not a display, it is a confession of faith. I confess that this is how we ought to act. It is one thing to confess, and another thing to sit and tell everyone, you know, I'm fasting. So, not that. Children, take note: the people who say these things, that it's not the things that go in but the things that come out that harm, are gravely mistaken.

And while we have the occasion, since today we have the first day of the fast, provided your spiritual father judges that you should fast, we have big children among us. Do not say, we go to school and we have studies to do, so we shouldn't fast; no, we should fast.

We eat fish during this Lent, up until, as the Church calendar writes, which follows the interpretation of Blastares and so on in the Pedalion, not until the twelfth, there is also this interpretation of the twelfth of December, up until the seventeenth of December we may eat fish.

The last week remains for us to receive Holy Communion again at Christmas. Take note of something: do not say that we go to school. For if so, then whom is it for? The lazy? It is not for the little children because they are small, not for the students because they said school, not for the grown-ups because they go to their work and they are working; then whom is the fast for? For the lazy? No, my dear ones, it is not for the lazy, it is for the faithful, provided of course that they have some capacity for it.

It is another matter if someone is sick. Let us not indulge ourselves too easily, because, you know, well, this is how I feel and so on. We will go to the spiritual father, and he, children, will determine how we should fast and that we should fast.

Then there is also a differentiation. He may tell you, if you, I don't know, for some reason, you have an ulcer in your stomach, he may tell you, you can eat a little milk, drink a little milk, but you will not eat meat. The matter is adjusted; he always sets you something, he does not tell you, eat because you want to; in that case it is a matter for the spiritual father.

And I come to one more thing. Many atheists maintain that all religions have their own conceptions and that each one believes equally in its own higher purposes. So, ironically, they ask, and where does it show that Christianity is the true religion? What can we answer to these words of theirs? It is very simple, children, it is extremely simple.

Let us not forget that all religions are by contrivance, that is, by the invention of man. Look, see in Freemasonry, what they see before them, the sun, oh my poor sun, I make you my god. What is this? It is by contrivance, that is, man fashions it. But Christianity is by revelation. So that is one thing. Second, Christianity has events. And what are the events?

They are, to say the least, the miracles of Christ, the Resurrection of Christ and Pentecost and the Ascension. Events, tangible ones. I would not want to speak of the teaching of Christ, I would not want to speak of His miracles.

I take only this: His Resurrection, His Ascension and Pentecost. These are unshakeable rocks of the faith that Christianity is true. Because, children, if Christ were not true God, the Holy Spirit would not have come.

If, as the Jews said, He were usurping the divine attributes. I heard what He said, says Pilate, that He is the Son of God in a special sense. What further testimony do we need? Guilty, deserving of death, they shouted in the council, indeed.

If He were guilty before God, He would go to the depths of Hades. But here God is well pleased and sends the Holy Spirit, so that Christ rose again, and He sends the Holy Spirit, which gave its testimony of who Christ is.

This is why Christ said, the Holy Spirit will be the one that will testify of who I am. So we can say that all the religions that pretend to be something are by human contrivance, by invention, whereas Christianity is by revelation.

First and second, we have the events. What events do the others have? That the sun came to alight upon the earth and say to us, good morning, gentlemen, I am God? The sun said no such thing. Do not forget that Joshua, the son of Nun, stopped the sun. Why? Because he called upon the name of God. God, the true God, the God who is revealed, is beyond and above His creation, and all things are His works. And we have the true faith, the true religion, and only this one, and there is nothing else that is true. This, children, is also for today's questions.

And now, children, it is the time for the questions.

One thing to be careful about...

The first question goes like this.

What is self-criticism? What is self-criticism? This is an interesting question, as you'll see. When we say self-criticism, we mean nothing other than the way in which we come to know ourselves. That is, through self-criticism we judge ourselves and arrive at self-knowledge. So self-criticism leads to self-knowledge. And self-knowledge is nothing other than the beginning of our own correction. This is something very important. The Fathers say that when this beginning of correction takes place, that is, this self-knowledge, the knowing of oneself, as they call it, the coming to know one's own self, the gain is great.

Because without this self-knowledge it is not possible for us to go on to recognize ourselves and to correct any faults we may have. It is well known that the ancient Greeks expressed this with the saying 'know thyself.' It was an inscription found at the Oracle of Delphi, attributed to one of the seven sages of Greece, to Chilon if I remember rightly, though I may be mistaken. And this maxim 'know thyself' was very important. Socrates took it up and made it into a whole system of philosophy: the well-known philosophical solutions to the well-known problem of man. And so with Socrates anthropology begins philosophically, starting from that maxim, from that inscription, 'know thyself.'

Of course we will never be able to truly know ourselves. 'Know' means to come to know; 'thyself' means your own self. We will never be able to know ourselves, my children, if at some point we do not sit down and look at ourselves. Modern man has no time to look at himself. One mark of modern man is that he is shallow, superficial. 'Superficial' comes from the word meaning to stay on the surface, to remain on the outside.

And so modern man is always moving in some external state, some outward activity; he never turns inward, because he has no time. Time is compressed: he has to do this, he has to do that, go here, go there, say this, hear that, and he simply cannot.

You see how the modern student lives; no room is left to him. But the same goes for modern man in general, for the modern man, the modern woman; they cannot, they are constantly on the move.

The result is that man stays empty, stays unexplored, and no longer knows his own self. This is a misfortune. In earlier times man could have his own time to look at himself.

There is a verse in the Psalms that says, 'Be still and know that I am the Lord.' That is, sit a little. This is why the Sabbath was given to the Jews, as a day of rest.

Do no work, and within that very state of rest come to know this: come to know Me, God. How? By meditating on the Word of God and beholding My wonders through nature and through the law.

This could be extended as well to mean: be still and know your own self. But why, you will ask me, does it not say that? It says, 'Be still and know that I am the Lord.' The answer is very simple, my children, and it is also very telling.

I would like you to know it and to remember it. Orthodoxy knows man through God. Western Christianity, always in the realm of interpretation, knows God through man. If you ask which is the more correct method, I would tell you first of all that there are two roads.

But the more correct road is that of Orthodoxy. Because if I were to try to know God by way of man, then I would fall into errors. For then what do I have before me? I have fallen man, the man who has fallen, the descendant of Adam.

He is not a model of study by which I can come to know God. Of course there is a passage in the Psalms that says, 'From my own self You were shown to be wondrous.' What does this mean? From my own making You, God, were made wondrous. So by studying man we marvel at God. Yes, but I say again, we have fallen man before us. And the very man that psychology examines is fallen man. He is not the man as he should be. Man is not the model. Our model is God. We will go and come to know God. And once we come to know God, then we will also come to know man. This is why the whole of Eastern Orthodox theology moves in this way. It moves toward God in order to reach man, and not from man toward God. Of course there are certain instances where we might say I must pass through man to reach God. That is almsgiving.

But this is not study; it is almsgiving, or an act of love, as the Lord says, 'I was sick and you visited Me.' How do I pass to God? Through man. But again I say, this is simply an act. The true knowledge of the other person, or of my own self, will never be given to me unless I come to know God.

So we must sit down at some point and consider that we need to practice self-criticism in order to arrive at self-knowledge. Or, if you like, we must meditate on the Word of God, study theology, study this God, in order to come to know man.

What do you say, is this not important? From this self-knowledge, from the knowledge of God and from human self-knowledge, from there proceeds, springs up, we might say, gushes forth virtue and every good work, and so on.

Another question further down on the little slip of paper. What do you have to say about the fantasies that come at the time of prayer? And what should we do in order to have better thoughts? By what means can we cast off evil recollections and fantasies?

My children, this is a real problem; perhaps it is the number one problem within the realm of prayer: the logismoi, the intrusive thoughts. First of all there are the everyday, worldly logismoi. While I am saying my prayers I am thinking what time it is and whether I'll catch the bus, what I'll say at work where I'm going, what I have to buy at the market, because I'm getting ready to go out and I'm saying my morning prayers.

And so while my lips are saying what they say, my mind runs off to worldly cares. The mind can also wander off into evil thoughts. Worldly cares are not evil; they are simply worldly cares. Evil thoughts are when the mind departs and goes to things that are wicked and immoral. There these logismoi torment a person.

And a third kind, if you like, are certain logismoi of unbelief or certain logismoi of blasphemy. As for these blasphemous logismoi, I tell you, without analyzing it further, that they do not belong to us; we are not responsible for them. We need only set aside whatever is happening within our mind and not consider ourselves guilty. For these are the answers: not to consider ourselves guilty just because these logismoi have come. They are not ours; the devil brings these logismoi; they do not belong to us; we are not sinning.

If you want more on this, read that very beautiful and very telling homily, the twenty-third of the discourses of Saint John Climacus. Read both the original text and the rendering, the interpretation. This part is nothing. But everything else remains: what are we to do? Let me tell you what I do. Right now I'm giving you a talk. I'm answering your questions at this very moment. Now, an annoying fly comes and lands on my nose. What do I do? I shoo it away. It takes a little turn and comes right back and lands on my nose. What do I do? I shoo it away. You know that flies, unfortunately, have a kind of stubbornness; no matter how often you shoo them off, they keep coming back to the same spot. So either I'd have to keep going, or I'd have to stop my talk, or I'd have to keep shooing the fly away.

Which would you prefer? In other words, we'd rather keep shooing the fly away than stop our talk, wouldn't we? Well then, that's exactly what we'll do, my children: we will always struggle to drive off the evil logismoi, the intrusive thoughts, which are like an annoying fly that comes and won't let us say our prayer.

We will not lose heart, we will not stop our prayer, but we will struggle; we will struggle constantly to drive off these logismoi. Say that while I'm praying, I start thinking about how much time I have, like I told you about catching the bus.

At once I pull my mind back, away from the bus. A moment later, because the nous is soul, is spirit, the nous slips off and goes right back to the bus, and I gather it in again: come here. Have you ever seen how mothers sometimes grab their little one by the ear, by the scruff of the neck, by the collar? That's what we'll do: we'll grab hold of our nous again and bring it back to its place. It will always run off, and we will always gather it back in. What's the answer? The very one I told you: it will always run off, and we will always gather it back in. And do you know what the result is? At some point this constant watchfulness and ascesis will become a settled state.

Just as the nous learned to scatter, to disperse itself, in the same way it will now learn to concentrate and gather itself in. And at some point we won't even need to gather it in, because by then it has learned to gather itself; this is something very important. It's a matter of ascesis. It is the most important problem in our prayer: the ascesis of gathering in our nous.

Let me encourage you and give you one more example, one I have pointed out to quite a few people in speaking as well.

If your wallet falls to the ground, what do you do? You bend down and pick it up. If it falls again, you bend down again and pick it up. And if it falls yet again, you do the same thing. Is there ever a case where you get fed up and say, 'Look here, brother, the wallet keeps slipping off me; I'll just leave it on the ground, I'm tired of all this bending down'?

We never say that; instead we keep bending down and picking up our wallet. In other words, what I want to tell you is this: we will show persistence, and in the end the wallet won't fall anymore. As I told you, we will keep gathering in our nous.

So much for this question as well. And now I come to a third question.

It says: Our revered Elder, can you answer us the following question? What are the properties of the soul after death? The properties of the soul.

Of course, we have probably touched on this subject many times before, both indirectly and directly. You will remember it from earlier talks, but we still need to give an answer. In this world, how does the soul present itself? First of all, it has self-awareness. That is to say, it knows that it is itself.

I say, 'I am.' You know that an animal can never say 'I am,' because the animal does not hold on to, does not possess, self-consciousness; only man has it. You can count for me, in fact open up the Old Testament and look at whole pages of it.

Count for me how many times God says in the Old Testament, 'I am the Lord, I am, I am.' Indeed, sometimes He even leaves out the 'Lord'; when He says something, when He gives a commandment, He says, 'I am,' that is, I said it, I said it, I am, God, the Lord.

Countless times He says this; thousands of times He says 'I am,' because God is personal, He has self-consciousness, that is, He knows that He is Himself. And man too says, 'I am'; the 'I' expresses consciousness, and the 'am' expresses existence.

Therefore, consciousness of existence, self-consciousness. So we must say that the soul has its own self-consciousness. Then it has all those other features as well; a basic feature of it is memory.

For if it had no memory, it could never be linked to the past. The soul could never have a history. So, when the soul departs from this present life, first of all it does not become nothing, that is, nothing as the thnetopsychites say, the thnetopsychites who claim that the soul dies afterward.

The soul does not fall asleep, as certain other heretics say, that is, that the soul sinks into a kind of lethargy. Someone who takes a very, very heavy sleeping drug sleeps and has neither consciousness of himself nor anything at all.

If you have ever had an operation and have been put under anesthesia, in that anesthesia there are no dreams, no awareness, nothing, nothing, nothing. It is a void in a person's life; for as long as the anesthesia lasts, it is a void, there is nothing there, neither self-consciousness nor memory.

By contrast, in the ordinary sleep we have, there is self-consciousness, surprising as that may seem, and there are dreams. We carry, in the subconscious within our self-consciousness, an awareness that we are sleeping, let's say, up on a narrow board and that we must not fall off.

A person can sleep the whole night up on a narrow board, a board twenty centimeters wide, thirty centimeters wide, and not fall off, because he keeps the self-consciousness that he is sleeping on a board; this is very telling. The soul, even while it sleeps in this present life, that is, while the body sleeps, the soul does not sleep; the soul keeps its own awareness.

with sleep and a lethargy of the soul after death. That doesn't exist. But what does exist? After death there is full self-awareness of the soul. And there is full memory. A memory that surpasses the memory we have in this present life. Why? Because, as we know, memory in a sense has the brain as its organizer.

We say that certain cells, a certain part of the brain, are the centers of memory. If these centers were, say through some accident, if we strike our head, we say we can't remember. Once a poor man in a car accident struck his head so badly that he couldn't remember the past at all.

He lived only in the present; the past not at all, he knew nothing of the past. One day, as he was walking down the street, this is a fact, these are things that actually happen, a second accident occurs: a car throws him onto the pavement.

With the second accident his memory came back. So the second blow corrected the first.

So, my children, we see that the soul expresses itself through the body, through the brain. But the memory then, once the brain is gone, is whole and intact, because it is the brain that suffers, not the soul; the memory in the soul is whole. The brain is the one that lacks the capacity for the memory to develop. In a small child, the child has no memory. Do you remember when you were born? What could you possibly remember? Nothing. Not even I remember.

So what does this reveal? It reveals that the brain was not yet organized to imprint images, to become a center of memory. But after death the soul is freed from the body. It has its full memory.

Remember the Parable of the Rich Man and Lazarus. What does the parable say there? Set aside that there is, of course, full self-awareness. There is full knowledge of one's surroundings. Full. Today we say, where have I seen you, somewhere I've seen you, somewhere I've seen you, where have I seen you, it's you, my dear child, I haven't seen you in ten years, you've grown. But there, what does the Rich Man say? He sees, it says, from far off the poor Lazarus in the bosom of Abraham. He recognizes Abraham. Why? Because there is none of the limitation that exists in these changes of the present life. And what does Abraham say to him? When he says to him, Abraham,

But if you wish, beyond the parable, how could the judgment ever take place if memory were missing? Because if memory were missing from the soul, the sinful man would say, why did I end up in Hades, and when the resurrection of the dead takes place, why am I in Hell?

God is unjust, God shows favoritism, He sends that man into His Kingdom and me He sends into Hell. Why, when memory is missing? But when memory is present, then I know why I am going into Hell.

I know it very well. So you see, my children, that there is self-awareness, and there is also memory. And a third thing, if you like, is that the soul either rejoices or suffers. Today, in Hades or in Paradise; tomorrow, in Hell, after the Resurrection of the Dead, in Hell or in the Kingdom of God.

How the soul suffers or rejoices is in a way that for us is incomprehensible; we do not know how it suffers. The parable says, I am in anguish in this flame. What is that? It is an image; we cannot know how this anguish exists.

And how this gladness exists, that is, this joy, this delight, in the one who is in Paradise, this too we do not know. Because the one is a foretaste of Hell and the other is a foretaste of the Kingdom of God. So much, my children, for this question too.

I come now to a fourth question.

What is fanaticism within the Christian sphere?

Fanaticism, yes, what is fanaticism? First of all, my children, fanaticism is a state of the soul that has believed something without the reason having been used.

Without, I repeat, the reason having been used. And the eye of the soul is the nous, the spiritual intellect. The eye, it says, the eye of the soul, the lamp of the soul, to use the Lord's words as He says them in His Sermon on the Mount.

There is the eye; which eye? The spiritual eye. It is discernment, to be able to see; so when I accept something and have no eye to see this something, then what I do is blind. Therefore fanaticism is a state in which I accept something and act on the basis of it without having eyes, eyes of the soul, without there being discernment. So fanaticism is blind.

It goes without saying that fanaticism is a terrible thing not only in the sphere of Christianity, but in any sphere fanaticism is a terrible thing. I would tell you, listen to the very worst thing, and listen, always sit and listen to it, sit and think it over, don't catch fire and say, this isn't right.

I remember something painful. It's a tragic case, and never mind the whole long story behind it. Some of these things lodge themselves in the mind without our even being aware of it. And when things go that way, we can be swept along into very frightening outbursts, the kind we label fanaticism, which are nothing other than this: that we did not use our minds.

Never stand as fanatical people in your lives, in any way whatsoever, from religion to politics and to I don't know what else. Within the sphere of politics fanaticism is used, it is well known, a few slogans are thrown out, there is no rational processing.

Because if reason were actually used, no one would get up out of his chair to do anything; and then what do we do? We do whatever we end up doing, and we create whatever we end up creating. So no to fanaticism. But I have to tell you that there is another state, which has nothing at all to do with fanaticism, and that is zeal. Zeal, pay attention, zeal, that is, what I carry within me as an impulse, is nothing blind; on the contrary, it understands very well what it is doing. Take, for example, the zeal of the Saints and the Martyrs. People accuse some of the martyrs, for instance, who at one time took up a hammer and would smash the statues that were the deities the idolaters believed in back then.

This was judged, of course, by the criterion of art, or rather judged from another point of view, and it was labeled fanaticism. There could be no greater injustice than that judgment, because in the age you live in, which is very far removed, let us say, a merely theoretical idolatry, you cannot understand why the Martyr took the hammer and smashed the statue.

Today you, in your own age, when you have a certain zeal, as you march along in some protest, you smash the shop windows of stores. How will another age judge you? Today you will say, but the stores had to be smashed. Because otherwise the thing could not be done; we had to put pressure on some authority, some power, in order to achieve what we wanted.

And you call this zeal, not fanaticism. Yes, but how will another age judge you? So we cannot judge these things and say that the Martyr who smashes the statue is a fanatic. Pay attention, because they have accused us of this very thing.

Quite simply, he has zeal and he has the awareness that this thing is harmful. That is where the devil is enthroned. The Martyr does not see the statue as a work of art, but as the seat of the evil one and as an object of worship.

An object of worship for the people who believe in the devil, in the idols; and so he destroys it, it is very simple. Remember Moses, when he came down after forty days and took up those God-inscribed tablets, the God-inscribed tablets, what did he do, do you know? He smashed them.

What did he say? These things from God are not fitting for you, they are not proper for you, you are not worthy of them. You are brutish. Within forty days you managed to fashion a calf and to worship it. And he smashed the tablets. Was that an act of fanaticism, of violence? What was it? It was an excess of zeal. Or take Phinehas, when he killed that Israelite together with a Moabite woman, and then, it says, the plague was stayed, the destruction ceased; why? Because the people had fallen into fornication and idolatry. What is that? Fanaticism? No, zeal.

And Holy Scripture says, and it was reckoned to him for righteousness; this act of Phinehas was counted as an act of virtue, that is what righteousness means here, as an act of virtue. So you see, my children, that fanaticism is an evil thing, anywhere, and of course within the realm of Christianity as well; but we must distinguish zeal from fanaticism.

The martyrs will have zeal, but not fanaticism. If we look at things from their point of view and in the context of their age, then we will recognize that this is a matter of zeal and not of fanaticism. And since our time is up, my children, God willing we will continue this coming Sunday.

Sunday.

Μια πρώτη απορία, παιδιά, γιατί ο Θεός θα κάνει αθανάτους και τους αμαρτωλούς; Βέβαια θα ήταν πολύ ευχάριστον για τους αμαρτωλούς να μην ήσαν αθάνατοι. Εξάλλου, ο μύθος ότι οι άνθρωποι, οι αμαρτωλοί θα πεθάνουν, δηλαδή θα εξαφανιστούν, δηλαδή θα γίνουν μηδέν, είναι μια σταθερή διδασκαλία του χιλιασμού, του νεωτέρου χιλιασμού, ότι δηλαδή ο αμαρτωλός δεν θα αναστηθεί. Ξέρετε εδώ πού στηρίζονται; Εις των πρώτων ψαλμών, και δεν έχει καθόλου σημασία με αυτό που αυτοί λένε, ακόμη εκείνη την λέξη πνεύμα, ωσεί άνθος, λέει, του αγρού ούτως εξανθήσει και θα χαλάσει και θα φύγει. Διήλθε πνεύμα, πέρασε λέει πνεύμα και χάλασε και χάθηκε.

Αλλά πνεύμα, στην Αγία Γραφή, σημαίνει πολλά πράγματα. Στην προκειμένη περίπτωση σημαίνει άνεμος. Όπως λέμε, πέρασε ο λίβας και έκαψε τα λουλούδια. Ύστερα από τον κάψο να ενθυμηθείτε το καλοκαίρι, βλέπατε τα λουλούδια πραγματικά, είχαν τσουρουφλιστεί.

Για να καταλάβετε τι φοβερή παρερμηνία κάνουν οι άνθρωποι αυτοί. Ωστόσο, να μην πολυπραγμονώ, λέγουν ότι ο άνθρωπος, ο αμαρτωλός άνθρωπος θα αναστηθεί, θα ερωτηθεί από τον Χριστόν εάν μετανοεί και αν πει ότι δεν μετανοεί θα γίνει τότε μηδέν.

Βέβαια ποιος κουτός θα έλεγε ότι εγώ δεν μετανοώ, αλλά σ' αυτή την περίπτωση για να δείτε τιμωρία αυτών των ανθρώπων. Ωστόσο, το ερώτημα είναι, γιατί ο Θεός θα κάνει αθανάτους και τους αμαρτωλούς; Παιδιά, πρέπει να ξέρουμε ότι ο Θεός ό,τι κάνει, το κάνει εκ του μηδενός.

Εκείνος μόνος είναι αυθύπαρκτος, δεν υπήρχε τίποτα, ούτε οι Άγιοι Άγγελοι, ούτε ως κτίσματα, κτίσματα ήδη. Ούτε η ορατή δημιουργία, ούτε η άλογος, ούτε η έλλογος, δεν υπήρχε τίποτα. Όλα αυτά όταν έγιναν, έγιναν εκ του μηδενός, εκ του μηδενός εποίησε ο Θεός τον κόσμον, αφού λοιπόν είναι εκ του μηδενός, θα μπορούσαν αναμφισβήτητα να ξαναγυρίσουν πάλι στο μηδέν, διότι σχέση με το μηδέν έχει μόνος ο Θεός.

Επικαλούμαι τη γνώση των μεγάλων παιδιών. Αν μπορούμε να εκμηδενίσουμε κάτι από τον υλικό κόσμο. Ένα άτομο της ύλης, ένα φωτόνιο, ένα ηλεκτρόνιο, να το εκμηδενίσουμε αδύνατον. Άμα το πολυζουλήξουμε, μιλάω πολύ χοντρικά, αυτό γίνεται κάτι άλλο.

Αλλά μηδέν δεν γίνεται. Και συνεπώς, αφού δεν γίνεται μηδέν, τότε αντιλαμβάνεστε ότι σχέση με το μηδέν μόνος ο Θεός, αφού εκ του μηδενός τα πάντα δημιούργησε, εις το μηδέν τα γυρίζει όλα. Αλλά ο Θεός, ό,τι έκανε, δεν είναι ο Θεός λέω και ξελέω, όπως εμείς οι άνθρωποι λέμε και ξελέμε, ό,τι κάνει ο Θεός είναι σοβαρόν, το ανανεώνει, αλλά δεν το εκμηδενίζει.

Έτσι, επειδή όλα ήσαν καλά λίαν τα δημιουργήματα του Θεού, δε θα γίνουν πάλι μηδέν, θα ανανεωθούν, αλλά δεν θα γίνουνε μηδέν. Να φανταστείτε παιδιά, ούτε ένα άτομο της ύλης, κατά την αναδημιουργία του κόσμου, δε θα γίνει μηδέν, τίποτα, απολύτως τίποτα, δε θα γίνει μηδέν. Βεβαίως, αναμένουμε ανακαίνιση του παντός, όπως λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, αναμένουμε καινούς ουρανούς και καινήν γην, όπως λέει ο Απόστολος Πέτρος, όπως λέει η Παλαιά Διαθήκη, ο Ισαΐας κλπ. Πλήθος, πλήθος χωρία στους ψαλμούς υπάρχουν που ομιλούν για αυτήν την ανακαίνιση του σύμπαντος. Εκμηδένιση ποτέ. Αφού λοιπόν τίποτα δεν γυρίζει στο μηδέν, άρα δεν θα γυρίσουν ούτε οι αμαρτωλοί.

Εξάλλου πώς θα εκφραστεί η δικαιοσύνη του Θεού; Με τον Θεό κάνουμε ένα λάθος, νομίζουμε ότι είναι μόνον αγάπη.

Η αγάπη του Θεού βεβαίως υπάρχει όσο υπάρχει ο κόσμος. Όταν όμως τελειώσει ο κόσμος, η ιστορία, τότε θα εκφραστεί και η δικαιοσύνη του Θεού. Μην ξεχνάμε δε ότι η δικαιοσύνη του Θεού είναι ένα στοιχείο, ένα αξίωμα από το τρισσόν αξίωμα του Χριστού, που είναι το βασιλικόν. Ως βασιλεύς του παντός θα ασκήσει την εξουσία της δικαιοσύνης. Δεν θα είχε λοιπόν νόημα αυτή η ενάσκηση της εξουσίας της δικαιοσύνης αν οι αμαρτωλοί εγίνοντο μηδέν.

Όπως είναι γνωστό, όταν υπάρχει μηδέν δεν υπάρχει αυτογνωσία για να εκφραστεί η δικαιοσύνη του Θεού. Θα σας πω ένα παράδειγμα. Κάποιος θέλει να εκδικηθεί έναν αντίζηλό του Παραμονεύει σε μία γωνιά του δρόμου, έχει ένα όπλο και τον σκοτώνει και πέφτει αυτός ξερός κάτω Και λέει, τον εκδικήθηκα. Αυτός που σκοτώθηκε, έχει γνώση ότι τον εκδικήθηκε εκείνος ο αντίπαλός του;

Δεν πρόλαβε να μάθει τίποτα, δεν ξέρει τίποτα Συνεπώς, πού είναι η έννοια, τον εκδικήθηκα, δεν υπάρχει Θέλετε ακόμη, θυμάστε την παραβολή του Πλουσίου και του Λαζάρου, εκεί λέγει ο Πλούσιος, οδυνώμαι λέει εν τη φλογί ταύτη και λοιπά και λοιπά, έχει μνήμη της επιγείου ζωής, των συγγενών του, τι σημαίνει αυτό; εάν δεν είχε μνήμη θα μπορούσε να έλεγε πως βρέθηκα εγώ εδώ και γιατί, διότι η μνήμη θα δικαιολογήσει την δικαιοσύνη του Θεού Εργάσω το μυαλό μου και με τιμωρούν, θα λέω γιατί με τιμωρούν, ώστε λοιπόν πρέπει να έχουμε όχι μόνο την ύπαρξη, αλλά και ζώα, θα λέγαμε την αντίληψη που θα έχει αυτή η ύπαρξη, έτσι ο Θεός τίποτα δεν γυρίζει στο μηδέν και πρέπει να εκφραστεί και η δικαιοσύνη Του, δεν είναι λοιπόν ο αμαρτωλός, όπως και ο δίκαιος, φύση αθάνατος, όπως και η ανθρωπίνη ψυχή, δεν είναι φύση αθάνατη,

γιατί κάποιος μπορεί να πει «Μα έχω αθάνατη ψυχή». Είναι κτίσμα η ψυχή, είναι κτίσμα του Θεού, όπως είναι και το σώμα. Και σαν κτίσμα μπορούσε να έχει τέλος, αλλά δεν θέλει ο Θεός να έχει η ψυχή τέλος, δηλαδή να είναι αθάνατη.

Και η αθανασία της ψυχής είναι μόνο και μόνο γιατί το θέλει ο Θεός. Και κάτι που λέει ένας νεότερος θεολόγος, πάρα πολύ ωραίο και πολύ χαρακτηριστικό, είναι το εξής. Οι αμαρτωλοί λέγει, κατεδίκασαν τον Θεόν εις θάνατον, τον σταύρωσαν, ο δε Θεός τους καταδικάζει στην Αθανασία, σε καταδικάζω να είσαι πάντοτε αθάνατος, δεν θα μπορείς όσο να θέλεις, να γίνεις μηδέν ή να πεθάνεις, δεν θα μπορέσεις ποτέ, είναι φοβερό πράγμα, είναι φοβερό, η καταδίκη στην Αθανασία Γι' αυτό, παιδιά, ας προσέξουμε, έτσι θα τοποθετεί ο Θεός, γι' αυτό μην βρεθούμε εις την αιωνιότητα της καταδίκης, αλλά στην αιωνιότητα της αιωνίου, της αθανάτου ζωής. Όχι της κολάσεως, αλλά της βασιλείας του Θεού. Και μην ξεχνάμε ότι δεν είναι οι τότε σταυρωτές οι οποίοι κατεδίκασαν τον Θεό σε θάνατο, είναι οι ανά τους αιώνες σταυρωτές.

Θέλετε να σας το εξηγήσω; Α, πρώτη μας, αυτά τα χρόνια, τα τελευταία, έφτασαν να κηρύξουν, αν θέλετε και από τον περασμένο αιώνα να ξεκίνησαν αυτά Να διακηρύξουν, που αλλού, στην Ευρώπη, που αλλού, τον θάνατον του Θεού Ο Θεός πέθανε, ο Θεός πέθανε, και αυτός ο Κάντιος το είχε πει Και η μεταφυσική λέει, πέθανε, ο Θεός πέθανε, ώστε πέθανε ο Θεός, ωραία Τον καταδικάζετε τον Θεό σε ανυπαρξία, σε θάνατο και Εκείνος θα σας καταδικάσει σε μια βασανιστική αθάνατη ύπαρξη. Αυτό υπαγορεύει η δικαιοσύνη του Θεού, δηλαδή το βασιλικό αξίωμα του Χριστού. Αυτά για αυτήν την απορία.

Και ερχόμαστε σε μία Δευτέρα Ο Αντίχριστος μπορεί να πάρει κάποια άλλη μορφή, παραδείγματος χάρη του Χριστού Μα τη μορφή του Χριστού θα πάρει Και όταν λέμε μορφή, σας ερωτώ, ξέρετε ποια είναι η μορφή του Χριστού;

Θα μου πείτε όπως είναι στην εικόνα Παιδιά, δεν γνωρίζουμε την πραγματική μορφή του Χριστού Διότι σωματικά χαρακτηριστικά δεν μας δίνει καθόλου η Αγία Γραφή Ούτε η Παλαιά, ούτε η Καινή Διαθήκη Βέβαια η Παλαιά ομιλεί περί ωραιότητος και τα λοιπά Αλλά περισσότερο είναι εσωτερικά γνωρίσματα και λιγότερο εξωτερικά γνωρίσματα Δεν υπάρχει ούτε μία λέξη στην Καινή Διαθήκη που να μας κάνει περιγραφή περί του προσώπου του Χριστού Ότι το κοντός, ψηλός, μελαχρινός, ξανθός, καστανός, τίποτα Δεν λέει απολύτως τίποτα Τα χαρακτηριστικά του Χριστού τα ξέρουμε, όχι εκείνα τα απέξω αλλά τα από μέσα.

Είναι τα χαρακτηριστικά που εδόθησαν για να μάθουμε ότι είναι ο Υιός του Θεού, ο Μεσσίας. Ότι είναι ο γεμάτος αγάπη, ο γεμάτος υπακοή τον Πατέρα με την ανθρωπίνη του φύση, και τα λοιπά. Ο οποίος απέθανε επί του σταυρού για τη σωτηρία τη δική μας.

Όλα αυτά είναι τα χαρακτηριστικά του Χριστού, του Μεσσίου, του Γνησίου Χριστού. Τι θα κάνει ο Αντίχριστος, δια να εμφανιστεί, σύμφωνα με την Παλαιά Διαθήκη πάντοτε; Και να εξαπατήσει τους Εβραίους, ότι τα χαρακτηριστικά του είναι εκείνα που αναφέρονται στην Παλαιά Διαθήκη.

Θα μιμηθεί τον Χριστόν και θα προσπαθήσει να δείξει ότι είναι φιλάνθρωπος, γεμάτος από αγάπη, από ενδιαφέρον κλπ. Γι' αυτό τον αποκαλεί ο Άγιος Αυγουστίνος ότι είναι ο πίθηκος του Χριστού, δηλαδή προσπαθεί να μιμηθεί τον Χριστόν.

Αλλά ξέρετε τον Αισώπειο μύθο που κάποιος γάιδαρος έβαλε μία προβιά ενός λιονταριού και εμφανίστηκε στους άλλους συναδέλφους του, κατατρομάζοντάς τους, που το βάλαν στα πόδια. Ένας όμως γαϊδουράκος φωνάζει και λέει, βρε παιδιά, αυτός έχει μεγάλα αυτιά, δεν τα έχει το λιοντάρι, και τότε όλοι είπαν, αα, είναι ο φίλος μας, γύρισαν και τον καρπάζωσαν.

Αυτά λέγει, αυτά λέγει ο Αισώπειος Μύθος. Ε λοιπόν, τι θα πιστεύετε, όση προσπάθεια να κάνει ο Αντίχριστος, να μιμηθεί τον Χριστόν, σε αρετή, σε φιλανθρωπία, σε αγάπη και σε θαύματα και Ανάσταση ακόμη νεκρών;

Θα τα κάνει με τη βοήθεια της μαγείας, του σατανά, και θα φανεί το πραγματικό του πρόσωπο, ύστερα από τους πρώτους χρόνους που θα είναι τυραννικότατος και φοβερότατος. Ε, δεν θα αφήσει οι χαραμάδες να δουν οι άνθρωποι ότι αυτός δεν είναι ο Χριστός.

Έπεσε μια άλλη απορία, μια περασμένη φορά, που λέγει ότι μήπως μπερδευτούμε. Παιδιά προσέξτε, ο Χριστός έδωσε πολλά σημάδια, εγώ θα σας πω ένα που αποτελεί και κυριότατο των σημείων. Είναι το εξής, ο Ευαγγελιστής Ιωάννης βλέπει το δεύτερο θηρίο και το τρίτο, το πρώτο είναι ο διάβολος, το δεύτερο ο Αντίχριστος και το τρίτο ψευδοπροφήτης.

Το δεύτερο λοιπόν θηρίον, ο Αντίχριστος, άνθρωπος, κανονικός είναι, πλήρης άνθρωπος, κανονικός, θα γεννηθεί από ένα πατέρα και μια μάνα, αυτός λέγει θα προέρχεται από τη γη, είδα λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης και βγήκε, συγγνώμη, από τη θάλασσα.

Ο ψευδοπροφήτης, το τρίτο θηρίον, βγαίνει από τη γη, τι σημαίνει, έρχεται από τη γη, και εμείς από τη γη ερχόμαστε, δεν ερχόμαστε από τον ουρανό, δεν κατοικούμε στον ουρανό και ερχόμαστε στη γη, αλλά ο Χριστός είπε ότι η παρουσία του θα είναι εις τον ουρανόν, θα έρθει από τον ουρανόν, έτσι όταν λέγουν, νάτος ο Μεσσίας, μα εγώ δεν βλέπω τίποτα στον ουρανό, και λέγει ο Χριστός ότι θα είναι τόσο εμφανής η παρουσία του όπως φαίνεται η αστραπή που φαίνεται από την Ανατολή στη Δύση.

Άρα, αφού δεν βλέπω τίποτα εγώ στον Ουρανό, δεν είναι ο Χριστός, δεν είναι πραγματικός Μεσσίας, είναι ψευδομεσσίας. Και πιθανότατα λοιπόν, γιατί πολλοί τέτοιοι παρουσιάστηκαν στην ιστορία, είναι ο έσχατος, ο τελευταίος ψευδοπροφήτης, ψευδομεσσίας, ο Αντίχριστος.

Ύστερα, κάτι άλλο, λέει ο Άγιος Κύριλλος, θα προηγείται το σημείο του σταυρού, το είπε ο Χριστός αυτό, ότι θα δουν το σημείο του Υιού του ανθρώπου, ποιο είναι το σημείο, ο τίμιος σταυρός, όπως ξέρετε, ούτε δεν είναι χωρίς σημασία, οι χιλιαστές δεν θέλουν το σημείο του σταυρού, είδε, οι τέκτονες, έχουν τον σταυρό, αλλά δίνουν άλλη σημασία, άλλη σημασία, δίνουν σημασία, όποια θέλετε, εκείνες που είπαμε να μην τα επαναλαμβάνουμε, εκτός από το Σταυρό του Χριστού. Δεν πιστεύουν, δεν το δέχονται αυτό, αλλά εκείνο που δεν δέχονται, κατά θείαν οικονομία δεν το δέχονται, θα φανεί στον ουρανόν, θα προηγείται του Υιού του Θεού, του Υιού του Ανθρώπου, όταν θα έλθει για να κρίνει τον κόσμο.

Λοιπόν, θέλετε άλλα σημεία, ο Χριστός έρχεται από τον Ουρανό και θα προηγείται ο Τίμιος Σταυρός. Είναι μεγάλο σημείο αυτό, παμέγιστο, αν θέλει κανείς και το ξέρει και το προσέχει και το τηρεί, δεν πρόκειται ουδέποτε να πλανηθεί.

Αυτά παιδιά και για αυτήν την απορία.

Μια τρίτη απορία, το δέντρο της γνώσεως, του καλού και του κακού, είναι σύμβολο των αφηρημένων εννοιών, καλού, κακού, αμαρτίας, ή είναι ένα δέντρο στην κυριολεξία; Αν δεν θυμάστε, δεν θα μείνω περισσότερο, για το θέμα αυτό είχαμε μιλήσει σε μια προηγούμενη απορία.

Και σας είχα διαβάσει το τι λέγει ο Μέγας Βασίλειος στην εξαήμερό του για το θέμα αυτό. Ξέρω, λέει, πολύ καλά τους νόμους της αλληγορίας, αλλά είναι ιστορία. Παιδιά, επρόκειτο περί δένδρου. Το δένδρο όμως δεν είχε τίποτα το δηλητηριώδες.

Απλώς που υπήρχε, τι υπήρχε, υπήρχε μόνο η εντολή επάνω σε ένα υλικό σημείο, το δένδρο. Δεν θα φάτε από αυτό. Θέλετε να σας πω ένα παράδειγμα, για να το καταλάβετε, ο Θεός όρισε εις τους Εβραίους καθαρά και ακάθαρτα ζώα.

Λέει λοιπόν, αν θα φάτε ένα χοίρο, είναι ακάθαρτο ζώο, αν θα φάτε λαγό, ο λαγός θεωρείται ακάθαρτο ζώο. Τότε είσαστε ακάθαρτοι και πρέπει να κάνετε νομικούς καθαρμούς. Όταν όμως πέρασε η περίοδος της Παλαιάς, που ήταν παιδαγωγική η περίοδος της, και εμφανίζεται εκείνο το όραμα της οθόνης ενός σεντονιού που είχε μέσα καθαρά και ακάθαρτα ζώα και λέγει ο Χριστός στον Απόστολο Πέτρο, εκεί στην Ιόππη ενθυμίστε, λέει Πέτρε θύσον φάγε. Ουδαμώς κύριε λέει, πω τι να φάω, ακάθαρτα δεν έφαγα ποτέ μου.

Μη θεωρείς ακάθαρτα εκείνα που ο Θεός εκαθάρισε, μη κοινού, το κοινό μικρόν γιώτα, μη κάνεις κοινά ακάθαρτα, α τα οποία ο Θεός εκαθάρισε. Ώστε λοιπόν δεν υπάρχουν καθαρά και ακάθαρτα ζώα, όχι, νομικώς υπάρχουν καθαρά και ακάθαρτα ζώα, τι θα πει νομικώς, ορίζει ο Θεός και λέγει αυτό εγώ το ορίζω ακάθαρτο, άμα το παραβείς είσαι ακάθαρτος.

Όχι ότι καθεαυτό το ζώο είναι ακάθαρτο, διότι τότε θα είχαμε ο Θεός, ο Ένας, ο Αγαθός, να κάνει καθαρά και ακάθαρτα πράγματα. Εισαγόμεθα σε μια διαρχία, αυτό όμως είναι παράξενο πράγμα, δεν είναι σωστό.

Συνεπώς, μάλιστα λέει ο Απόστολος Παύλος, παν κτίσμα Θεού καλόν και ουδέν απόβλητον. Κάθε κτίσμα του Θεού είναι καλό και τίποτε το απόβλητο, όλα είναι καθαρά. Αν δεν θα φας φίδι, μόνο δισταγμοί συναισθηματικοί, αν θα φας όμως, δεν αμαρτάνεις, αν θα φας κάτι ακάθαρτο, είναι μόνο δισταγμοί συναισθηματικοί, όχι ότι δεν θα κοινωνήσεις 7 χρόνια, αυτά είναι παραμύθια της Χαλιμάς, να το ξέρετε με την ευκαιρία όπως το ανέφερα, προσέξτε λοιπόν, είπε εδώ, δεν είναι ακάθαρτα τα ζώα, αλλά έχουν νομική ακαθαρσία, δηλαδή το ορίζει ο Θεός, έτσι και το δέντρο, δεν είχε τίποτα το δηλητήριο. Δεν είχε θάνατο, αλλά τι είπε, όταν θα φάτε, θα παραβείτε την εντολή μου, θα πεθάνετε. Συνεπώς, η όλη υπόθεση ήταν στην παράβαση της εντολής, επί συγκεκριμένου καρπού, με συγκεκριμένο δένδρο. Αυτά και για αυτήν την απορία.

Και μία ακόμη, τέταρτη, τι εννοούσε ο Απόστολος Πέτρος όταν είπε δεν βλάπτουν τα εισερχόμενα αλλά τα εξερχόμενα; Βέβαια αυτό δεν το είπε ο Απόστολος Πέτρος αλλά το είπε ο Κύριος. Είναι στο κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο, 15 κεφάλαιο, στίχος 11.

Ξέρετε κάποτε τι συνέβη όταν οι μαθητές περνούσαν από ένα χωράφι και ήταν στάρι και έπαιρναν τα στάχια στα χέρια τους, τα τρίβανε έτσι, ήταν η εποχή που ετοιμαζόταν το σιτάρι να θεριστεί, τρίβανε, έβγαζαν το άγανο και το τρώγανε, απλώς όπως περνούσανε, διά των σπορίμων μέσα από το χωράφι που ήταν εσπαρμένο.

Τότε οι Φαρισαίοι κακεντρεχέστατοι αυτοί άνθρωποι παρατήρησαν ότι οι μαθητές τρώγανε με άπλυτα χέρια και η Παλαιά Διαθήκη δεν λέει τίποτα, ήταν από τις διδασκαλίες των Ραββίνων, μπα, λένε στον Κύριον, τρώνε οι μαθητές σου με άπλυτα χέρια, διότι εθεωρούνται ότι θα έπρεπε να είναι ακάθαρτοι, δηλαδή να έπρεπε να υποστούν καθαρμούς.

Και λέγει τότε ο Κύριος, δεν είναι τα εισερχόμενα που κάνουν ακάθαρτο τον άνθρωπο, αλλά τα εξερχόμενα, και ποια είναι τα εισερχόμενα, το ότι τρώω μ' άπλυτα τα χέρια, θα έλεγε κανείς, ε πλύνε τα χέρια σου ότι έχουν μικρόβια εδώ λέγαμε σήμερα στην εποχή μας, ε πήγες στην αγορά, χέρια βρώμικα, χαιρέτησες ανθρώπους, πλύσου, πλύσου, απλώς πλύσου, τι φοράς, όχι ότι θα κάνεις αμαρτία αν δεν πλυθείς, αυτά είναι τα εισερχόμενα, τι τρώγω, το ψ Τα εξερχόμενα λέει αυτά που είναι από την καρδιά του ανθρώπου που βγαίνουνε, πορνείες, μοιχείες, επιθυμίες, κλοπές, φόνοι, αυτά που σκέπτομαι μέσα μου που είναι αντίθετα στον νόμο του Θεού.

Αυτά λέγει κοινούν, το κοινό μικρόν γιώτα, λερώνουν τον άνθρωπο, όχι λοιπόν τα εισερχόμενα φαγητά, αλλά οι εξερχόμενες κακίες, αυτές κάνουν τον άνθρωπο βρώμικον. Και μάλιστα με την ευκαιρία, διότι τελειώνει εδώ η πορεία δεν έχει κάτι περισσότερο, θα ήθελα να επισημάνω ότι μερικοί που θέλουν να μιλήσουν εναντίον της νηστείας, άμα τους πεις ότι πρέπει να νηστέψουνε, σου λένε δεν βλάπτουν λέει τα εισερχόμενα, αλλά τα εξερχόμενα.

Συνεπώς κατέβαζε στην κοιλιά σου ό,τι θέλει, γιατί αφού δεν βλάπτουν τα εισερχόμενα, μα δεν το είπε ο Κύριος στην περίπτωση της νηστείας αυτό. Το είπε στην περίπτωση που έτρωγαν οι μαθητές του με άπλυτα χέρια.

Τι σχέση έχει εδώ η νηστεία; Για την νηστεία ο Κύριος μίλησε ιδιαιτέρως και δεν υπάρχει πουθενά να καταργείται η νηστεία. Από τον Θεό εθεσπίστη η νηστεία, είναι θεόσδοτη. Νόμος του Θεού στην Παλαιά Διαθήκη και στην Καινή Διαθήκη.

Θέλετε να δείτε τι λέει ο Χριστός; Θεωρεί γνωστή την νηστεία αυτήν, την Παλαιά. Και λέει, απλώς διορθώνει τον τρόπο με τον οποίο θα νηστεύει κανείς. Συ δε όταν νηστεύεις, μη γίνεσαι όπως οι υποκριτές που δείχνουν ότι, να, δεν πλένονται, αφήνουν τα μαλλιά τους έτσι, πέφτουν, άπλητοι είναι, παίρνουν κατσούφικο ύφος, βγαίνουν έξω, τι έπαθες; Είναι κιτρινιάρηδες έτσι, τι έπαθες; Τι έπαθες; Νηστεύω. Αυτό διορθώνει ο Κύριος. Αυτοί λένε οι υποκριτές να δείξουν ότι νηστεύουν, και να πουν, για δες ασκητικός άνθρωπος αυτός. Όταν εσύ, λέει, νηστεύεις, θα είσαι χαρούμενος άνθρωπος και τα λοιπά, δεν θα κάνεις επίδειξη της νηστείας σου. Μερικοί λένε, μα πήγαμε σε ένα τραπέζι και θα κάναμε επίδειξη αν λέγαμε ότι νηστεύουμε. Εκεί δεν είναι επίδειξη, είναι ομολογία. Πάτε τώρα, αρχίζει σήμερα η σαρανταριά των Χριστουγέννων, 15 Νοεμβρίου, λοιπόν πάτε κάπου και σας προσφέρουν ένα γλυκό αρτύσιμο, θα πείτε, με συγχωρείτε,

είναι νηστεία. Θα πουν οι άλλοι, μα τώρα φάτο, είτε τι θα κάνεις, επίδειξη; Μα δεν είναι επίδειξη, είναι ομολογία. Ομολογώ ότι έτσι πρέπει να κάνουμε. Άλλο πράγμα είναι η ομολογία και άλλο πράγμα να κάθομαι να λέω στον κόσμο ξέρεις νηστεύω. Όχι λοιπόν αυτό. Παιδιά, προσέξτε, οι άνθρωποι που λέγουν αυτά τα πράγματα, δεν βλάπτουν τα εισερχόμενα με τα εξερχόμενα, σφάλλονται φοβερά.

Και με την ευκαιρία, μια που έχουμε σήμερα την πρώτη ημέρα της νηστείας, εφόσον κρίνει ο πνευματικός σας ότι πρέπει να νηστέψετε, έχουμε μεγάλα παιδιά. Μη πείτε πάμε σχολείο και έχουμε διαβάσματα και δεν πρέπει να νηστέψουμε, όχι, πρέπει να νηστέψουμε.

Τρώμε ψάρια αυτή την Σαρακοστή, μέχρι όπως γράφει το ημερολόγιο της Εκκλησίας, που είναι του Βλάσταρη ερμηνεία και τα λοιπά στο Πηδάλιο, όχι έως 12, είναι και αυτή η ερμηνεία 12 Δεκεμβρίου, έως 17 Δεκεμβρίου μπορούμε να τρώμε ψάρια.

Μένει η τελευταία εβδομάδα για να ξανακοινωνήσουμε τα Χριστούγεννα. Προσέξτε κάτι, μη πείτε ότι πάμε στο σχολείο. Δηλαδή τότε για ποιους είναι; Οι τεμπέληδες; Για τα παιδιά δεν είναι γιατί είναι μικρά, για τους μαθητές γιατί είπανε σχολείο, για τους μεγάλους γιατί πάνε στη δουλειά τους και δουλεύουνε, τότε για ποιον είναι η νηστεία; Για τους τεμπέληδες; Όχι αγαπητοί μου, δεν είναι για τους τεμπέληδες, είναι δια τους πιστούς ανθρώπους, εφόσον βεβαίως θα πρέπει να έχουν κάποια δυνατότητα.

Άλλο πράγμα, αν κανείς είναι άρρωστος. Μη χαριζόμεθα πολύ εύκολα στον εαυτό μας, γιατί, ξέρετε, να, έτσι αισθάνομαι και τα λοιπά. Θα πάμε στον πνευματικό και εκείνος, παιδιά, θα καθορίσει πως πρέπει να νηστεύσουμε και ότι πρέπει να νηστεύσουμε.

Ύστερα υπάρχει και μια διαφοροποίηση. Μπορεί να σου πει, αν είσαι, ξέρω εγώ, για κάποιο λόγο, έχεις έλκος στο στομάχι, να σου πει, μπορείς να φας λίγο γάλα, να πιεις λίγο γάλα, αλλά δεν θα φας κρέας. Διαφοροποιείται το πράγμα, σου βάζει πάντα κάτι, δεν σου λέει τρώγε γιατί θέλεις, εν αυτή τη περιπτώσει είναι θέμα πνευματικού.

Και έρχομαι και σε κάτι ακόμη. Πολλοί άθεοι υποστηρίζουν ότι όλες οι θρησκείες έχουν τις δικές τους αντιλήψεις και πιστεύουν εξίσου η κάθε μία στους δικούς της ανώτερους σκοπούς. Έτσι, ειρωνικά ρωτούν, και πού φαίνεται ότι ο χριστιανισμός είναι πραγματική θρησκεία; Τι μπορούμε να απαντήσουμε στα λόγια τους αυτά; Είναι πολύ απλό παιδιά, είναι πάρα πολύ απλό.

Μην ξεχνάμε ότι όλες οι θρησκείες είναι κατ' επίνοιαν, δηλαδή κατ' εφεύρεση του ανθρώπου. Να, δείτε στο μασονισμό, τι βλέπουν μπροστά τους, τον ήλιο, αχ καμένε μου ήλιο, σε κάνω Θεό μου. Αυτό τι είναι; Είναι κατ' επίνοιαν, δηλαδή το φτιάχνει ο άνθρωπος. Αλλά ο χριστιανισμός είναι κατά αποκάλυψη. Ένα λοιπόν αυτό. Δεύτερον, ο χριστιανισμός έχει γεγονότα. Και ποια είναι τα γεγονότα;

Είναι λιγότερο τα θαύματα του Χριστού, η Ανάσταση του Χριστού και η Πεντηκοστή και η Ανάληψη. Γεγονότα, χειροπιαστά. Δεν θα ήθελα να πω για τη διδασκαλία του Χριστού, δεν θα ήθελα να πω για τα θαύματά του.

Παίρνω μόνο αυτό, την Ανάστασή του, την Ανάληψή του και την Πεντηκοστή. Που είναι βράχοι ασάλευτοι της πίστεως ότι ο Χριστιανισμός είναι αληθινός. Διότι, εάν δεν ήταν, παιδιά, ο Χριστός αληθινός Θεός, δεν θα ήρχετο το Πνεύμα το Άγιον.

Εάν, όπως έλεγαν οι Εβραίοι, εσφετερίζετο τις θείες ιδιότητες. Άκουσα τι είπε, λέει ο Πιλάτος, ότι είναι Υιός του Θεού με ειδική σημασία. Τι άλλη μαρτυρία θέλουμε; Ένοχος θανάτου, φώναξαν στο συνέδριο, μάλιστα.

Εάν ήτο ένοχος απέναντι στο Θεό, θα πήγαινε στα τάρταρα του Άδου. Αλλά εδώ ο Θεός ευαρεστείται και στέλνει το Πνεύμα το Άγιον, ώστε αναστήθηκε ο Χριστός, αλλά στέλνει το Πνεύμα το Άγιον, το οποίο αυτό έδωσε την μαρτυρία του ποιος είναι ο Χριστός.

Γι' αυτό είπε ο Χριστός, το Πνεύμα το Άγιον θα είναι εκείνο το οποίο θα μαρτυρήσει του ποιος είμαι εγώ. Άρα μπορούμε να πούμε ότι όλες οι θρησκείες που καμώνονται ότι είναι κάτι, είναι κατά ανθρωπίνην επίνοιαν, επινόηση, ενώ ο Χριστιανισμός είναι κατά αποκάλυψη.

Πρώτον και δεύτερον έχουμε τα γεγονότα. Τι γεγονότα έχουν οι άλλοι; Ότι ήρθε ο Ήλιος να κουμίσει πάνω στη γη και να μας πει καλημέρα σας κύριοι, είμαι ο Θεός; Δεν είπε τέτοιο πράγμα ο ήλιος. Μην ξεχνάτε ότι ο Ιησούς του Ναυή εσταμάτησε τον ήλιον Γιατί; Γιατί επεκαλέσθη το όνομα του Θεού Ο Θεός, ο αληθινός Θεός, ο αποκαλυπτόμενος Θεός Είναι πέρα και πάνω από την δημιουργία Του Και όλα είναι δικά Του έργα Και εμείς έχουμε αληθινή πίστη, θρησκεία Και μόνον αυτή και δεν υπάρχει τίποτε άλλο που να είναι αληθινό Αυτά, παιδιά, και για τις σημερινές απορίες

Και τώρα, παιδιά, η ώρα των αποριών

Μια προσοχή...

Πρώτη απορία λέει τέξεις

Τι είναι αυτοκριτική; Τι είναι αυτοκριτική; Είναι ενδιαφέρουσα αυτή η απορία, όπως θα το δείτε Όταν λέμε αυτοκριτική, δεν σημαίνει παρά ο τρόπος με τον οποίο θα γνωρίσουμε τον εαυτό μας Δηλαδή, διά της αυτοκριτικής, δηλαδή θα κρίνουμε τον εαυτό μας και θα φτάσουμε εις την αυτογνωσία Συνεπώς, η αυτοκριτική οδηγεί εις την αυτογνωσία Η δε αυτογνωσία δεν είναι τίποτε άλλο παρά η αρχή διορθώσεως του εαυτού μας Αυτό είναι πάρα πολύ σπουδαίο Οι πατέρες λέγουν ότι όταν γίνει αυτή η αρχή της διορθώσεως Δηλαδή αυτή η αυτογνωσία, το επιγνῶναι εαυτόν, έτσι το λέγουν, το να γνωρίσει κανείς τον εαυτόν του, είναι μέγα το κέρδος

Διότι χωρίς αυτήν την αυτογνωσία δεν είναι δυνατό να προχωρήσουμε στην επισήμανση του εαυτού μας και τη διόρθωσή του σε τυχόν σφάλματά μας Είναι γνωστό ότι οι αρχαίοι Έλληνες το έλεγαν αυτό με το γνῶθι σαυτόν Ήτανε μία επιγραφή η οποία βρίσκεται στο Μαντείο των Δελφών, ανήκει σε έναν από τους επτά σοφούς της Ελλάδας, αν θυμάμαι καλά στον Χίλωνα, αν θυμάμαι καλά, μπορώ να κάνω και λάθος Και ήτανε πολύ σπουδαίο αυτό το ρητό γνῶθι σαυτόν, το πήρε ο Σωκράτης και το έκανε σύστημα φιλοσοφίας Η γνωστή, το γνωστό, οι λύσεις, οι φιλοσοφικές λύσεις του γνωστού ανθρωπολογικού προβλήματος Έτσι λοιπόν με τον Σωκράτη αρχίζει η ανθρωπολογία φιλοσοφικά που ξεκίνησε από το ρητόν, από την επιγραφή εκείνη, γνῶθι σαυτόν

Δεν θα μπορέσουμε βέβαια ποτέ να γνωρίσουμε τον εαυτό μας, γνῶθι θα πει να γνωρίσεις, σαυτόν, τον εαυτό σου Δεν θα μπορέσουμε ποτέ να γνωρίσουμε τον εαυτό μας παιδιά, εάν κάποτε δεν καθίσουμε να τον δούμε Ο σύγχρονος άνθρωπος δεν έχει καιρό να δει τον εαυτό του Ένα φαινόμενο του σύγχρονου ανθρώπου είναι ότι είναι επιδερμικός, επιπόλαιος Επιπόλαιος από το επιπολάζω θα πει μένω στην επιφάνεια.

Έτσι ο σύγχρονος άνθρωπος κινείται πάντοτε σε μια εξωτερική κατάσταση, εκδήλωση, ποτέ δεν στρέφεται προς τα μέσα, γιατί δεν έχει καιρό, ο χρόνος είναι συμπιεσμένος, πρέπει να κάνει αυτό, πρέπει να κάνει εκείνο, να πάει εδώ, να πάει εκεί, να πει τούτο, να ακούσει εκείνο και δεν μπορεί.

Βλέπετε ο σύγχρονος μαθητής πώς κινείται, δεν του μένουν περιθώρια, αλλά και ο γενικότερος σύγχρονος άνθρωπος, ο σύγχρονος άνθρωπος, ο σύγχρονος άνθρωπος, η σύγχρονη γυναίκα δεν μπορούν, κινούνται διαρκώς.

Το αποτέλεσμα είναι ο άνθρωπος να μένει άδειος, να μένει ανεξερεύνητος και να μην γνωρίζει πια ο άνθρωπος τον εαυτό του. Αυτό είναι ένα δυστύχημα, σε παλιότερες εποχές μπορούσε ο άνθρωπος να έχει τον καιρό του, για να δει τον εαυτό του.

Υπάρχει ένας στίχος στους ψαλμούς που λέγει, σχολάσατε και γνώτε ότι εγώ Κύριος. Δηλαδή, καθίστε λίγο, γι' αυτό μπήκε το Σάββατο στους Εβραίους, ως αργία.

Μην κάνετε καμία δουλειά και να γνωρίσετε μέσα ακριβώς αυτήν την κατάσταση της αργίας. Να γνωρίσετε εμένα, το Θεό, πως, να μελετήσετε το Λόγο του Θεού και να δείτε τα θαυμάσιά μου διά της φύσεως και διά του νόμου.

Αυτό θα μπορούσε να επεκταθεί και ως εξής, σχολάσατε και γνώτε τον εαυτό σας, διότι γιατί όμως θα μου πείτε δεν το λέγει αυτό; Και λέγει σχολάσατε και γνώτε ότι εγώ Κύριος, είναι πολύ απλή η απάντηση παιδιά και μάλιστα είναι και πολύ χαρακτηριστική.

Θα ήθελα να την ξέρετε και να την θυμόσαστε. Η Ορθοδοξία γνωρίζει τον άνθρωπο διά του Θεού. Ο δυτικός χριστιανισμός πάντοτε στον χώρο της ερμηνείας γνωρίζει τον Θεό διά του ανθρώπου. Αν ερωτήσετε ποια είναι η πιο σωστή μέθοδος θα σας έλεγα καταρχάς ότι είναι δύο δρόμοι.

Αλλά ο σωστότερος δρόμος είναι αυτός της Ορθοδοξίας. Διότι, αν θα ήθελα να γνωρίσω το Θεό διαμέσου του ανθρώπου, τότε θα κάνω λάθη. Τότε έχω μπροστά μου, ποιον έχω, τον πεπτωκότα άνθρωπο, τον πεσμένο άνθρωπο, τον απόγονο του Αδάμ.

Αυτός δεν αποτελεί πρότυπον μελέτης για να γνωρίσω το Θεό. Βέβαια υπάρχει ένα χωρίον στους ψαλμούς που λέγει, εξ εμού λέγει εθαυμαστώθης. Τι θα πει αυτό; Από τη δική μου την κατασκευή έγινες εσύ ο Θεός θαυμαστός. Μελετώντας λοιπόν τον άνθρωπο θαυμάζουμε τον Θεό. Ναι αλλά ξαναλέγω ότι έχουμε τον πεπτωκότα άνθρωπο. Και αυτόν που έχει μάλιστα και εξετάζει και η ψυχολογία είναι ο πεπτωκός άνθρωπος. Δεν είναι ο σωστός άνθρωπος. Δεν αποτελεί πρότυπον ο άνθρωπος. Το πρότυπόν μας είναι ο Θεός. Θα πάμε να γνωρίσουμε τον Θεό. Και άμα γνωρίσουμε τον Θεό, τότε θα γνωρίσουμε και τον άνθρωπο. Γι' αυτό ολόκληρη η ανατολική ορθόδοξος θεολογία κινείται με αυτόν τον τρόπο. Κινείται προς το Θεό για να πάει στον άνθρωπο. Και όχι από τον άνθρωπο προς το Θεό. Βέβαια υπάρχουν κάποιες θέσεις που θα λέγαμε ότι θα πρέπει να περάσω διά του ανθρώπου στο Θεό. Αυτό είναι η ελεημοσύνη.

Αλλά δεν είναι όμως η μελέτη, είναι η ελεημοσύνη ή μια πράξη αγάπης, όπως ήμουν, λέγει, ασθενής και με επισκεφθήκατε, λέγει ο Κύριος. Πώς περνάω στο Θεό, διά του ανθρώπου, αλλά ξαναλέγω, αυτό είναι μία απλώς πράξη, αλλά η αληθινή γνώση του άλλου ανθρώπου ή του εαυτού μου δεν θα μου δοθεί ποτέ εάν δεν γνωρίσω το Θεό.

Πρέπει να καθίσουμε λοιπόν κάποτε, να σκεφτούμε ότι πρέπει να κάνουμε αυτοκριτική για να φτάσουμε στην αυτογνωσία. ή αν θέλετε πρέπει να μελετούμε το Λόγο του Θεού, να μελετούμε θεολογία, να μελετούμε αυτόν τον Θεόν για να γνωρίσουμε τον άνθρωπο.

Τι λέτε, είναι σπουδαίο αυτό, από αυτή την αυτογνωσία, τη γνώση του Θεού και την ανθρωπίνη αυτογνωσία. Από εκεί πορεύεται, ξεπηγάζει, θα λέγαμε, εκπηγάζει η αρετή και κάθε καλή πράξη και ούτω καθεξής.

Μια άλλη απορία παρακάτω στο ιδιοχαρτάκι. Τι έχετε να πείτε για τις φαντασίες που έρχονται στην ώρα της προσευχής; Και τι πρέπει να κάνουμε για να έχουμε καλύτερους λογισμούς; Με ποιους τρόπους θα μπορέσουμε να αποβάλουμε τις πονηρές ενθυμίσεις και φαντασίες;

Παιδιά, είναι ένα πρόβλημα αυτό, ίσως είναι το υπ' αριθμόν ένα πρόβλημα μέσα στον χώρο της προσευχής, είναι οι λογισμοί. Υπάρχουν οι λογισμοί καταρχάς βιωτικοί, ενώ κάνω την προσευχή μου σκέφτομαι τι ώρα είναι και αν προλαβαίνω το λεωφορείο, τι θα πω εκεί στη δουλειά που θα πάω, στην αγορά τι έχω να ψωνίσω, γιατί ετοιμάζομαι να βγω έξω και κάνω την πρωινή μου προσευχή.

Ενώ λοιπόν τα χείλη μου λέγουν ό,τι λέγουν, το μυαλό μου τρέχει στις βιωτικές μέριμνες. Το μυαλό ακόμη μπορεί να φύγει και σε πονηρές σκέψεις. Οι βιωτικές μέριμνες δεν είναι πονηρές, απλώς είναι βιωτικές μέριμνες. Οι πονηρές σκέψεις είναι όταν φεύγει το μυαλό και πηγαίνει σε πράγματα πονηρά, ανήθικα. Εκεί ταλαιπωρούν τον άνθρωπο οι λογισμοί αυτοί.

Και ένα τρίτο, αν θέλετε, είναι και κάποιοι λογισμοί απιστίας ή κάποιοι λογισμοί βλασφημίας, οι οποίοι λογισμοί βλασφημίας, σας λέγω χωρίς να αναλύσω πιο πολύ, δεν μας ανήκουν, δεν είμεθα υπεύθυνοι, δεν έχουμε παρά να βάλουμε στην άκρη αυτό το οποίο συμβαίνει μέσα στο μυαλό μας και να μην θεωρούμε τον εαυτό μας ένοχο, διότι αυτοί είναι οι λύσεις, να μην θεωρούμε τον εαυτό μας ένοχο, ότι γιατί ήρθαν αυτοί οι λογισμοί· δεν είναι δικοί μας, ο διάβολος τους φέρνει αυτούς τους λογισμούς, δεν μας ανήκουν, δεν αμαρτάνουμε.

Αν θέλετε πιο πολλά, διαβάστε την πολύ ωραία και πολύ χαρακτηριστική ομιλία των 23ων λόγων του Αγίου Ιωάννου της Κλίμακος. Διαβάσετε και το κείμενο και την απόδοση, την ερμηνευτική. Δεν είναι τίποτε αυτό. Μένουν όμως όλα τα άλλα. Τι πρέπει να κάνουμε. Να σας πω τι θα κάνω. Εγώ τώρα σας κάνω μια ομιλία. Λύνω απορίες αυτή την ώρα έτσι. Λοιπόν, έρχεται μια ενοχλητική μύγα και πάει και έτσι στη μύτη μου. Τι κάνω; Τη διώχνω. Αυτή κάνει μια βόλτα και ξαναγυρίζει, κάθεται στη μύτη μου. Τι κάνω; Τη διώχνω. Ξέρετε ότι οι μύγες δυστυχώς έχουν ένα πείσμα όσο να Θα τις διώξετε, ξαναγυρίζω στο ίδιο μέρος Ή θα έκανα διαρκώς, ή θα έπρεπε να σταματήσω από την ομιλία μου, ή θα έπρεπε να διώχνω διαρκώς τη μύγα

Τι προτιμάτε; Δηλαδή προτιμούμε μάλλον να διώχνουμε διαρκώς τη μύγα, παρά να σταματήσουμε την ομιλία μας; Ε λοιπόν, το ίδιο πράγμα θα κάνουμε, παιδιά, θα αγωνιζόμαστε πάντοτε να διώχνουμε τους πονηρούς λογισμούς οι οποίοι μοιάζουν σαν μια μύγα ενοχλητική που έρχεται και δεν μας αφήνει να κάνουμε την προσευχή μας.

Δεν θα απογοητευτούμε, δεν θα σταματήσουμε την προσευχή μας, αλλά θα αγωνιστούμε, θα αγωνιζόμεθα διαρκώς να διώχνουμε αυτούς τους λογισμούς. Ας πούμε εκεί που προσεύχομαι, σκέφτομαι πόσο χρόνον έχω, σας είπα για το λεωφορείο.

Αμέσως αποσύρω το μυαλό μου να φύγει από το λεωφορείο. Σε λίγο, γιατί ο νους είναι ψυχή, είναι πνεύμα, ο νους γλιστράει και ξαναπάει πάλι στο λεωφορείο, τον ξαναμαζεύω, έλα εδώ· έχετε δει καμιά φορά κάτι οι μαμάδες που αρπάζουν από το αυτί, από το σβέρκο, από το γιακά, το παιδάκι τους; Έτσι θα κάνουμε, θα ξανααρπάζουμε τον νου μας, θα τον ξαναφέρουμε στη θέση του· αυτός πάντα θα φεύγει και εμείς πάντα θα τον μαζεύουμε Ποια είναι η απάντηση; Αυτή που σας είπα, αυτός πάντα θα φεύγει και εμείς πάντα θα τον μαζεύουμε Το αποτέλεσμα ξέρετε ποιο είναι; Κάποτε αυτή η διαρκής εγρήγορση και άσκηση θα γίνει κατάσταση

Όπως έμαθε ο νους να σκορπά, να σκορπίζει, με τον ίδιο τρόπο θα μάθει τώρα να συγκεντρώνεται και να μαζεύεται Και κάποτε δεν θα έχουμε ανάγκη να τον μαζεύουμε, γιατί πια έμαθε να μαζεύεται, είναι πολύ σπουδαίο αυτό Είναι θέμα ασκήσεως. Είναι το πιο σπουδαίο πρόβλημα μέσα στην προσευχή μας, η άσκηση να μαζεύουμε τον νου μας.

Εγώ σας εγηθίζω και λέω ακόμη ένα παράδειγμα, το οποίο σε αρκετούς στοχοποιήσω και προφορικά.

Αν πέσει το πορτοφόλι σου χάμω, τι κάνεις; Σκύβεις και το παίρνεις. Αν ξαναπέσει, ξανασκύβεις και το παίρνεις. Και αν ξαναπέσει, έχει κάνει το ίδιο Υπάρχει ποτέ η περίπτωση να βαρεθείς και να πεις, βρε αδερφέ, όλο γλιστράει το πορτοφόλι από πάνω μου, θα το αφήσω χάμω και βαρέθηκα το σκύψιμο;

Δεν το λέμε ποτέ αυτό, αλλά διαρκώς σκύβουμε και παίρνουμε το πορτοφόλι μας Με άλλα λόγια, θέλω να σας πω, θα δείξουμε επιμονή και στο τέλος δεν θα πέφτει το πορτοφόλι Σας είπα, θα μαζεύουμε το νου μας.

Αυτά και για αυτήν την απορία. Και έρχομαι τώρα σε μία τρίτη απορία.

Λέγει, Σεβαστέ μας Γέροντα, μπορείτε να μας πείτε την εξής απορία; Ποια είναι τα ιδιώματα της ψυχής μετά θάνατον; Τα ιδιώματα της ψυχής.

Βέβαια πολλές φορές ίσως έμμεσα-άμεσα έχουμε αναφερθεί στο θέμα αυτό. Σε παλαιότερες ομιλίες θα ξέρετε αλλά πρέπει να απαντήσουμε. Στον κόσμο αυτόν η ψυχή πώς εμφανίζεται; Έχει καταρχάς αυτοσυνειδησία. Δηλαδή γνωρίζει ότι είναι αυτή.

Λέω εγώ είμαι, ξέρετε ότι δεν μπορεί ένα ζώο ποτέ να πει το εγώ είμαι, γιατί δεν διατηρεί, δεν έχει αυτοσυνειδησία το ζώο, έχει μόνος ο άνθρωπος. Μπορείτε να μου μετρήσετε, ανοίξτε μάλιστα ένα ταμείο της Παλαιάς Διαθήκης, να δείτε σελίδες ολόκληρες.

Να μου μετρήσετε πόσες φορές λέγει ο Θεός στην Παλαιά Διαθήκη, εγώ είμαι Κύριος, εγώ είμαι, εγώ είμαι. Μάλιστα, το Κύριος το παραλείπει, όταν λέει κάτι, λέει μια εντολή, λέει εγώ ειμί, δηλαδή εγώ το είπα, εγώ το είπα, εγώ είμαι, ο Θεός, ο Κύριος.

Άπειρες φορές το λέγει αυτό, χιλιάδες φορές το λέγει το εγώ ειμί, γιατί ο Θεός είναι προσωπικός, έχει αυτοσυνείδηση, δηλαδή ξέρει ότι είναι αυτός. Και ο άνθρωπος λέγει εγώ ειμί, το εγώ εκφράζει συνείδησην και το ειμί εκφράζει ύπαρξη.

Συνεπώς, συνείδηση της υπάρξεως, αυτοσυνειδησία. Πρέπει λοιπόν να πούμε ότι η ψυχή έχει την αυτοσυνειδησία της. Μετά έχει όλα εκείνα τα γνωρίσματα, ένα βασικό γνώρισμά της είναι η μνήμη.

Διότι αν δεν είχε μνήμη δεν θα μπορούσε να συνδεθεί ποτέ με το παρελθόν. Δεν θα μπορούσε ποτέ να έχει μια ιστορία η ψυχή. Έτσι, όταν η ψυχή φύγει από την παρούσα ζωή, καταρχάς δεν γίνεται μηδέν, δηλαδή μηδέν όπως λένε οι θνητοψυχίτες, θνητοψυχίτες ότι η ψυχή πεθαίνει ύστερα.

Η ψυχή δεν κοιμάται όπως λένε κάποιοι άλλοι αιρετικοί, δηλαδή να πέφτει σε έναν λήθαργο η ψυχή, εκείνος που παίρνει ένα ναρκωτικό βαρύ-βαρύ υπνοτικό κοιμάται και δεν έχει ούτε συνείδηση του εαυτού, ούτε τίποτα.

Αν ποτέ κάνατε εγχείρηση και έχετε υποστεί νάρκωση, δεν υπάρχουν στη νάρκωση αυτή ούτε όνειρα, ούτε γνώσεις, ούτε τίποτα, τίποτα, τίποτα. Είναι ένα κενό στη ζωή του ανθρώπου, όση ώρα κρατάει η νάρκωση, ένα κενό είναι, δεν υπάρχει τίποτα, ούτε αυτοσυνειδησία, ούτε μνήμη.

Αντιθέτως, στον ύπνο που κάνουμε υπάρχει αυτοσυνειδησία, μήπως κάνει εντύπωση, υπάρχουν τα όνειρα. Έχουμε υποσυνείδητο στην αυτοσυνειδησία ότι κοιμόμαστε ας πούμε σε μία σανίδα επάνω και ότι δεν πρέπει να πέσουμε.

Μπορεί να κοιμηθεί κανείς όλη νύχτα πάνω σε μία σανίδα, μία σανίδα 20 πόντων, 30 πόντων. Και δεν πέφτει γιατί έχει την αυτοσυνειδησία ότι κοιμάται πάνω σε μία σανίδα, είναι πολύ χαρακτηριστικό αυτό. Η ψυχή ακόμη και ενώ κοιμάται στην παρούσα ζωή, δηλαδή το σώμα κοιμάται, η ψυχή δεν κοιμάται, η ψυχή διατηρεί την αίσθησή της.

με ύπνον και λήθαργον της ψυχής μετά τον θάνατον. Δεν υπάρχει αυτό. Αλλά τι υπάρχει; Μετά θάνατον υπάρχει πλήρης αυτοσυνειδησία της ψυχής. Και υπάρχει πλήρης μνήμη. Μνήμη η οποία ξεπερνάει τη μνήμη που έχουμε στην παρούσα ζωή. Γιατί; Διότι όπως είναι γνωστό η μνήμη, η μνήμη τρόπον τινά έχει σαν οργανωτή τον εγκέφαλο.

Λέμε ότι κάποια κύτταρα, κάποιο μέρος του εγκεφάλου είναι τα κέντρα της μνήμης. Αν αυτά τα κέντρα ήθελα από ένα δυστύχημα, ξέρω εγώ, χτυπήσουμε το κεφάλι μας, λέμε δεν θυμόμαστε. Μια φορά ένας ταλαίπωρος άνθρωπος σε ένα αυτοκινητικό δυστύχημα χτύπησε τόσο πολύ στο κεφάλι του που δεν θυμόταν καθόλου το παρελθόν.

Ζούσε μόνο στο παρόν, το παρελθόν καθόλου, δεν ξέρει τίποτα από το παρελθόν. Μια μέρα εκεί περπατούσε στον δρόμο, αυτό είναι γεγονός, είναι αυτά από τα συμβαίνοντα. Γίνεται δεύτερο δυστύχημα, ένα αυτοκίνητο τον πετάει πέρα στο πεζοδρόμιο.

Με το δεύτερο δυστύχημα του ήρθε η μνήμη. Οπότε το δεύτερο χτύπημα διόρθωσε το πρώτο.

Έτσι παιδιά βλέπουμε ότι η ψυχή εκφράζεται διαμέσου του σώματος, διαμέσου του εγκεφάλου. Η μνήμη όμως τότε, αφού λείπει ο εγκέφαλος, είναι ακεραία, διότι πάσχει ο εγκέφαλος, δεν πάσχει η ψυχή, η μνήμη στην ψυχή είναι ακεραία, ο εγκέφαλος είναι εκείνος που δεν έχει την δυνατότητα να αναπτυχθεί η μνήμη, σε ένα μικρό παιδί, δεν έχει το παιδί μνήμη, θυμάστε όταν γεννηθήκατε; Τι να θυμάστε άραγε; Τίποτα, ούτε εγώ δεν θυμάμαι.

Οπότε, τι φανερώνει αυτό; Φανερώνει ότι ο εγκέφαλος ακόμα δεν οργανώθηκε για να τυπώσει εικόνες. Να αποτελέσει κέντρο μνήμης. Αλλά όμως μετά τον θάνατον η ψυχή είναι ελευθερωμένη από το σώμα. Έχει πλήρη τη μνήμη της.

Θυμηθείτε στην παραβολή του Πλουσίου και του Λαζάρου. Τι λέγει εκεί η παραβολή; Άστε ότι υπάρχει βεβαίως πλήρης αυτοσυνειδησία. Υπάρχει πλήρης γνώση του περιβάλλοντος. Πλήρης. Σήμερα λέμε, που σε είδα, κάπου σε είδα, κάπου σε είδα, που σε είδα, εσύ είσαι, βρε παιδάκι μου έχω δέκα χρόνια να σε δω, μεγάλωσες. Αλλά τότε, τι λέει ο Πλούσιος; Βλέπει, λέει, από μακριά τον φτωχό Λάζαρο ή στον κόλπο του Αβραάμ. Τον Αβραάμ τον γνωρίζει. Γιατί; Δεν υπάρχει κανένας περιορισμός σε αυτές τις μεταβολές που υπάρχουν στην παρούσα ζωή. Και τι του λέει ο Αβραάμ; Όταν του λέγει, Αβραάμ,

Αν το θέλετε όμως, πέραν από την παραβολή, πώς θα μπορούσε ποτέ να γίνει η κρίση, αν έλειπε η μνήμη. Διότι αν έλειπε η μνήμη από την ψυχή, θα έλεγε ο αμαρτωλός άνθρωπος, γιατί βρέθηκα στον άδη, και όταν θα γίνει η ανάσταση των νεκρών, γιατί βρίσκομαι στην κόλαση.

Ο Θεός είναι άδικος, ο Θεός προσωποληπτεί, εκείνον τον στέλνει στην Βασιλεία του και εμένα με στέλνει στην κόλαση. Γιατί όταν λείπει η μνήμη; Όταν όμως η μνήμη υπάρχει, τότε ξέρω γιατί πάω στην κόλαση.

Το ξέρω πολύ καλά, οπότε βλέπετε παιδιά ότι υπάρχει και η αυτοσυνειδησία, υπάρχει και η μνήμη. Και ένα τρίτο αν θέλετε είναι ότι η ψυχή ή ευφραίνεται ή πάσχει. Σήμερα, εις τον Άδη ή εις τον Παράδεισον, αύριο εις την Κόλασιν, μετά την Ανάσταση των Νεκρών, εις την Κόλασιν ή στη Βασιλεία του Θεού.

Πώς πάσχει η ψυχή ή ευφραίνεται, κατά έναν τρόπο που για μας είναι ακατανόητο, δεν ξέρουμε πώς πάσχει. Λέγει στην παραβολή, λέει, οδυνώμαι εν τη φλογί ταύτη. Τι είναι αυτό; Είναι μια εικόνα, δεν μπορούμε να ξέρουμε πώς υπάρχει αυτή η οδύνη.

Και πως υπάρχει αυτή η ευφροσύνη, δηλαδή αυτή η χαρά, η ευχαρίστηση εις εκείνον που είναι στον Παράδεισο, και αυτό δεν το γνωρίζουμε. Διότι το μεν ένα είναι πρόγευση της Κολάσεως και το άλλο είναι πρόγευση της Βασιλείας του Θεού Αυτά παιδιά και για αυτήν την απορία.

Έρχομαι σε μία τέταρτη απορία.

Τι είναι ο φανατισμός στον χριστιανικό χώρο;

Φανατισμός, μάλιστα, τι είναι ο φανατισμός; Καταρχάς ο φανατισμός παιδιά είναι μια κατάσταση της ψυχής που έχει πιστέψει κάτι χωρίς να έχει χρησιμοποιηθεί το λογικό.

Χωρίς, επαναλαμβάνω, να έχει χρησιμοποιηθεί το λογικό. Και το μάτι της ψυχής είναι ο νους. Ο οφθαλμός λέγει, ο οφθαλμός της ψυχής, ο λύχνος της ψυχής, να χρησιμοποιήσω τον Κύριον όπως το λέγει στην επί του Όρους Ομιλία του.

Έστιν ο οφθαλμός, ποιος ο οφθαλμός; Ο πνευματικός οφθαλμός. Είναι διάκριση, να μπορώ να δω, όταν λοιπόν δέχομαι κάτι και δεν έχω μάτι για να δω αυτό το κάτι, τότε αυτό που θα κάνω είναι τυφλόν. Συνεπώς ο φανατισμός είναι μια κατάσταση που δέχομαι κάτι και ενεργώ βάσει αυτού χωρίς να έχω μάτια, μάτια ψυχής, χωρίς να υπάρχει η διάκρισις. Άρα ο φανατισμός είναι τυφλός.

Περιττό να σας πω ότι δεν είναι μόνο για τον χώρο του χριστιανισμού φοβερό πράγμα ο φανατισμός, αλλά για οποιοδήποτε χώρο είναι φοβερό πράγμα ο φανατισμός. Εγώ θα σας έλεγα ότι ακούστε το πιο χειρότερο πράγμα και να ακούσετε, πάντα καθίστε να το ακούσετε, καθίστε να το σκεφτείτε, μην πάρετε φωτιά και να πείτε δεν τρέχουν.

Θυμάμαι πίθυμα άσμουσας. Είναι μια περίπτωση τραγική άσμουσας που δεν πειράζει μια ολόκληρη ιστορία. Καμιά φάρμακτονται στο μυαλό αυτό ασυνειρημικά. Όπως καλέχει το πράγμα μπορούμε να παρασυρθούμε σε εκδηλώσεις πολύ φοβερές που χαρακτηρίζονται φανατισμός και που δεν είναι τίποτα άλλο γιατί δεν χρησιμοποιήσαμε το μυαλό μας.

Ποτέ μη σταθείτε φανατικοί άνθρωποι στη ζωή σας, καθ' οιονδήποτε τρόπον, από τη θρησκεία μέχρι την πολιτική και μέχρι δεν ξέρω τι άλλο. Μέσα στον χώρο της πολιτικής χρησιμοποιεί το φανατισμό, είναι γνωστό, ρίπτονται μερικά συνθήματα, δεν υπάρχει λογική επεξεργασία.

Γιατί αν υπάρξει λογική επεξεργασία δεν σηκώνεται κανείς από την καρέκλα του να κάνει τίποτα, και τότε τι κάνουμε; Κάνουμε εκεί να που κάνουμε και δημιουργούμε εκεί να που δημιουργούμε. Όχι λοιπόν φανατισμός. Αλλά πρέπει να σας πω ότι υπάρχει μια άλλη κατάσταση, στην οποία δεν έχει καμία σχέση με τον φανατισμό, είναι ο ζήλος. Ο ζήλος, προσέξτε, ο ζήλος, δηλαδή εκείνο που μέσα μου έχω σαν παρόρμηση, δεν είναι τίποτα άλλο παρά, όχι τυφλό, αλλά το καταλαβαίνει πολύ καλά. Είναι ο ζήλος φέρ' ειπείν των Αγίων και των Μαρτύρων. Κατηγορούν φέρ' ειπείν τους μάρτυρες, μερικούς μάρτυρες, οι οποίοι κάποτε πήραν ένα σφυρί και μπορούσαν να σπάζουν τα αγάλματα που ήσαν θεότητες που πίστευαν τότε οι ειδωλολάτρες.

Αυτό κρίθηκε, βέβαια με κριτήριο την τέχνη, μάλλον κριτήριο από άλλη οπτική γωνιά, κρίθηκε σαν ένας φανατισμός. Δεν θα υπήρχε μεγαλύτερη αδικία από αυτή την κρίση, διότι στην εποχή που ζεις, που είναι πολύ απομεμακρυσμένη, ας το πούμε, θεωρητική ειδωλολατρία, δεν μπορείς να καταλάβεις γιατί ο Μάρτυς πήρε το σφυρί και έσπασε το άγαλμα.

Σήμερα εσύ, στην εποχή σου, όταν έχεις κάποιο ζήλο, όπως προχωρά σε μια πορεία, σπάζεις βιτρίνες καταστημάτων. Μια εποχή πώς θα σε κρίνει; Σήμερα θα πεις, μα έπρεπε να σπάσουν καταστήματα. Γιατί η αλλιώτικα δεν γινότανε δουλειά, έπρεπε να εκβιάσουμε μια αρχή, μια εξουσία, για να επιτύχουμε εκείνο που θέλουμε.

Και το λες αυτό ζήλον, όχι φανατισμό. Ναι, αλλά μια άλλη εποχή πώς θα σε κρίνει; Δεν μπορούμε λοιπόν να κρίνουμε τα πράγματα και να πούμε ότι ο Μάρτυς που σπάζει το άγαλμα είναι φανατισμένος. Προσέξτε γιατί μας έχουν κατηγορήσει σε αυτό.

Απλούστατα έχει ζήλο και έχει συνείδηση ότι αυτό το πράγμα είναι βλαβερό. Εκεί εδράζει ο διάβολος. Ο Μάρτυς δεν βλέπει το άγαλμα σαν έργο τέχνης, αλλά σαν έδρα του πονηρού και σαν αντικείμενο λατρείας.

Των ανθρώπων που πιστεύουν εις τον διάβολο, εις τα είδωλα, αυτό λοιπόν το καταστρέφει, είναι πάρα πολύ απλό. Θυμηθείτε τον Μωυσή όταν κατέβηκε ύστερα από 40 μέρες και πήρε τα θεοχάρακτα εκείνα, τις θεοχάρακτες πλάκες, τι έκανε ξέρετε; Τις έσπασε.

Τι είπε; Δε σας αρμόζουν, δε σας πρέπουν, δε σας αξίζουν πράγματα από το Θεό. Είσαστε βάναυσοι. Φτάσατε σε 40 μέρες μέσα να φτιάξετε ένα μοσχάρι και να το λατρεύετε. Και έσπασε τις πλάκες. Ήτο πράξις φανατισμού, βία; Τι είπε; Ήτο το υπερβάλλον ζήλος. Ή ο Φινεές, όταν εφόνευσε εκείνον τον Ισραηλίτη με μια Μωαβίτισσα, και έπαψε, λέει, εκόπασεν η θραύση, γιατί, γιατί ο λαός είχε πέσει στην πορνία και την ειδωλολατρία. Αυτό τι είναι; Φανατισμός; Όχι, ζήλος.

και λέει η Αγία Γραφή, και ελογίσθη αυτώ εις δικαιοσύνην, αυτή η πράξη του Φινεές λογαριάστηκε σαν πράξη αρετής, αυτό θα πει δικαιοσύνη, σαν πράξη αρετής. Όπως βλέπετε λοιπόν παιδιά, ότι ο φανατισμός είναι κακό πράγμα, οπουδήποτε και βεβαίως μέσα στον χώρο του χριστιανισμού, αλλά πρέπει να αντιδιαστείλουμε τον ζήλον από τον φανατισμόν.

Οι μάρτυρες θα έχουν ζήλο, αλλά όχι φανατισμό. Αν δούμε από την οπτική γωνιά τους και την εποχή τους τα πράγματα, τότε θα δικαιολογήσουμε ότι πρόκειται περί ζήλου και όχι περί φανατισμού. Και επειδή όμως η ώρα μας τελείωσε παιδιά, πρώτα ο Θεός θα συνεχίσουμε την ερχομένη Κυριακή.

Κυριακή.